स्थानीय क्षेत्रका ऐतिहासिक स्थलको पहिचान र संरक्षण

हाम्रो गाउँ, टोल वा सहरमा कतै पुरानो मन्दिर होला, कतै गुम्बा, कतै दरबार वा कोट होला। पाटी, पौवा, ढुङ्गेधारा र पोखरी पनि धेरै ठाउँमा सयौँ वर्षदेखि छन्। यी संरचना त्यत्तिकै बनेका होइनन्। तिनलाई बनाउने मानिसले आफ्नो समयको धर्म, कला, सीप र शासन व्यवस्थाको छाप त्यहाँ छोडेर गएका छन्। त्यसैले यस्ता ठाउँ हेरेर हामी आफ्ना पुर्खा कसरी बाँच्थे भन्ने कुरा बुझ्न सक्छौँ।

धेरै ऐतिहासिक स्थल धार्मिक स्थल पनि हुन्। एउटा पुरानो मन्दिरमा आज पनि पूजा हुन्छ, मेला लाग्छ र भक्तजन जान्छन्। त्यही मन्दिरका ढुङ्गा, काठका कलाकृति, मूर्ति र त्यससँग जोडिएका कथाले हामीलाई इतिहास पनि बताउँछन्। यसरी एउटै ठाउँ आस्था र इतिहास दुवैको स्रोत बन्छ।

आफ्नो क्षेत्रको सम्पदा जोगाउने काम एकैपटक सकिँदैन। यसलाई चार कामका रूपमा बुझ्दा सजिलो हुन्छ:

• खोजी: आफ्नो वरिपरि कहाँ कहाँ पुराना स्थल, मन्दिर र स्मारक छन् भनी पत्ता लगाउनु।
• पहिचान: त्यो स्थल कहिले, कसले, किन बनायो र यसको धार्मिक, ऐतिहासिक वा सांस्कृतिक महत्त्व के छ भनी चिन्नु।
• संरक्षण: त्यो स्थललाई भत्किन, चोरी हुन, फोहोर हुन वा मिचिन नदिई जोगाउनु।
• संवर्धन: जोगाउनुका साथै मर्मत, प्रचार र विकास गरी त्यसलाई अझ राम्रो र चिनिने बनाउनु।

यस्ता स्थल किन जोगाउनुपर्छ? ऐतिहासिक स्थल हाम्रो इतिहासको जिउँदो प्रमाण हो। यसले हाम्रो धार्मिक विश्वास, आस्था र परम्परालाई बोकेको हुन्छ र हाम्रो समाजलाई पहिचान दिन्छ। पर्यटक आउँदा स्थानीय मानिसको आम्दानी पनि बढ्छ। तर समयसँगै धेरै स्थल जीर्ण हुन्छन्, पुराना मूर्ति चोरी हुन्छन् र वरपरको जग्गा मिचिन्छ। हामीले ध्यान दिएनौँ भने यस्ता सम्पदा सधैँका लागि हराउन सक्छन्।

नजिकको ऐतिहासिक स्थललाई राम्ररी चिन्ने सबैभन्दा राम्रो उपाय त्यहाँ आफैँ पुगेर हेर्नु हो। विद्यालयले शिक्षकसहित विद्यार्थीलाई यस्तो ठाउँमा लैजान्छ। त्यहाँ विद्यार्थीले हेर्छन्, सोध्छन् र टिपोट गर्छन्। फर्केपछि आफूले पाएको जानकारी मिलाएर लेख्छन्।

ऐतिहासिक स्थलको भ्रमणपछि लेखिने प्रतिवेदनमा सामान्यतया यी भाग क्रमैसँग राखिन्छन्:

• शीर्षक: प्रतिवेदन केका बारेमा हो भनी छोटकरीमा बताउने नाम।
• परिचय: कसले, कहिले, कुन ठाउँको भ्रमण गरे र त्यो ठाउँ कहाँ छ भन्ने जानकारी।
• उद्देश्य: भ्रमण किन गरियो र के पत्ता लगाउन खोजियो।
• अध्ययन विधि: जानकारी कुन कुन तरिकाले सङ्कलन गरियो।
• अध्ययनबाट प्राप्त विवरण: भ्रमणमा थाहा भएका इतिहास, महत्त्व र वर्तमान अवस्थाका कुरा।
• सुझाव: त्यस स्थलको संरक्षण र प्रचार प्रसारका लागि के गर्नुपर्छ भन्ने विचार।
• निष्कर्ष: सम्पूर्ण अध्ययनबाट निस्केको मुख्य कुरा।

जानकारी सङ्कलन गर्न प्रायः यी चार विधि प्रयोग गरिन्छन्:

• (क) प्रश्नावली निर्माण र विवरण सङ्कलन: भ्रमणअघि नै सोध्ने प्रश्नको सूची बनाउने र त्यसैका आधारमा जानकारी जम्मा गर्ने।
• (ख) स्थानीय र सरोकारवालासँग अन्तर्वार्ता: पुजारी, जनप्रतिनिधि, बुढापाका र मन्दिर हेर्ने समितिका सदस्यसँग प्रत्यक्ष कुरा गर्ने।
• (ग) अवलोकन: मन्दिरको बनोट, मूर्ति, वरपरको अवस्था र सरसफाइ आफ्नै आँखाले हेर्ने र टिपोट गर्ने।
• (घ) विभिन्न समाचार, स्रोत सामग्रीको अध्ययन: पत्रपत्रिका, पुस्तिका र अभिलेखमा त्यस ठाउँबारे लेखिएका कुरा पढ्ने।

अब एउटा वास्तविक उदाहरण हेरौँ। मच्छिन्द्र मा.वि.मा कक्षा १० मा पढ्ने सम्पूर्ण विद्यार्थी र कक्षा नौ र १० मा सामाजिक अध्ययन पढाउने शिक्षकसहितको टोली एक दिने शैक्षिक अवलोकन भ्रमणमा गयो। टोली विद्यालय नजिकै रहेको ऐतिहासिक स्थल कोट कालिका मन्दिर पुगेको थियो। फर्केपछि विद्यार्थीले 'कोट कालिका मन्दिर एक ऐतिहासिक स्थल' शीर्षकमा प्रतिवेदन तयार गरे। तल त्यसैका मुख्य कुरा क्रमैसँग छन्।

कोट कालिका मन्दिर धादिङ जिल्लाको दक्षिण पूर्वी क्षेत्रमा पर्ने धुनिबेसी नगरपालिकाको वडा न. ४ मा छ। यो स्थान काठमाडौँबाट १८ कि.मि. को दुरीमा छ। यो मन्दिर नेपालको मध्यकालीन समयमा स्थापना भएको हो। धार्मिक र ऐतिहासिक दुवै दृष्टिकोणले यो ठाउँ महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

यो भ्रमण दुई उद्देश्यले गरिएको थियो:

• (क) कोट कालिका मन्दिरको ऐतिहासिक महत्त्व खोजी गर्नु।
• (ख) कोट कालिका मन्दिरको संरक्षण र संवर्धन गर्न भएका प्रयासको खोजी गरी थप संरक्षणका लागि सुझाव प्रस्तुत गर्नु।

यी उद्देश्य पूरा गर्न टोलीले चारै विधि अपनायो: प्रश्नावली बनाएर विवरण सङ्कलन, स्थानीय र सरोकारवालासँग अन्तर्वार्ता, मन्दिर क्षेत्रको अवलोकन र विभिन्न समाचार तथा स्रोत सामग्रीको अध्ययन। उद्देश्य र विधि स्पष्ट हुँदा प्रतिवेदनका कुरा भरपर्दा हुन्छन्, किनभने पढ्ने मानिसले जानकारी कहाँबाट आयो भन्ने थाहा पाउँछ।

मल्लकालीन समयमा यो क्षेत्र पाटन राज्यको अधीनमा थियो। यस क्षेत्रको सुरक्षा र रेखदेख गर्न यहाँ प्रशासनिक अड्डा राखिएको थियो। पाटन राज्यलाई चाहिने काठ तथा दाउरा यही क्षेत्रबाट पुग्ने गर्थ्यो। मल्लकालमै यहाँ कोट कालिकाको ऐतिहासिक मन्दिर बनेको थियो।

नेपाल एकीकरणको क्रममा गोरखाले पाटनअन्तर्गत रहेको यो क्षेत्र आफ्नो अधीनमा लिन खोज्यो। पाटनले त्यो कुरा मानेन। पाटनको भनाइ थियो: यो क्षेत्र गुमाए पाटनमा काठ, दाउरा, उखु तथा अन्य फलफूलको अभाव हुन्छ। त्यसपछि गोरखाले एउटा सर्तमा यो क्षेत्र आफ्नो अधीनमा लियो। सर्त थियो: यहाँको काठ, दाउरा र फलफूल पाटनले नै उपयोग गर्न पाउने। गोरखाको अधीनमा आएपछि पनि मन्दिरमा पूजाआजा पाटनकै रीतिथितिअनुसार गर्ने गरिएको पाइन्छ।

यस घटनाबाट दुई कुरा बुझिन्छ। पहिलो, यो क्षेत्र प्राकृतिक स्रोतका कारण पाटनका लागि निकै महत्त्वपूर्ण थियो। दोस्रो, शासन फेरिँदा पनि त्यहाँको धार्मिक परम्परालाई सम्मान गरिएको थियो। यस्ता तथ्यले काठमाडौँ उपत्यकाको मध्यकालीन इतिहास बुझ्न मद्दत गर्छन्।

नेपालको राजधानी काठमाडौँ बनाएपछि दसैँमा गोरखाबाट फूलपाती ल्याउने चलन चलाइयो। गोरखाबाट ल्याइएको फूलपाती जीवनपुरको कोट कालिका मन्दिरसम्म ल्याएर बास राखिन्छ। फूलपातीको दिन काठमाडौँको दसैँ घरका पुजारी आएर त्यसलाई लैजान्छन्। यो चलन आजभोलि पनि कायम छ।

यसरी यो मन्दिर गोरखा र काठमाडौँलाई जोड्ने एउटा जीवित परम्पराको बिसौनी बनेको छ। पुस्तौँदेखि चलिआएको यस्तो परम्पराले यस स्थलको सांस्कृतिक महत्त्व अझ बढाएको छ।

कोट कालिका मन्दिर हिन्दु धर्ममा विश्वास राख्ने भक्तजनका लागि आस्था र विश्वासको प्रतीक हो। प्रमुख पर्वका दिन यहाँ मेला लाग्छ। मेला लाग्ने प्रमुख पर्व यी हुन्:

• नवरात्र
• बालाचर्तुदशी
• ठूली एकादशी
• माघे सङ्क्रान्ति
• चैते दसैँ

यस मन्दिरबाट काठमाडौँ, नुवाकोट, मकवानपुर, रसुवा, गोरखा, धादिङलगायतका जिल्लाका विभिन्न भाग तथा धुनिबेसी नगरपालिकाका अधिकांश भाग देख्न सकिन्छ। एकै ठाउँबाट यति धेरै जिल्ला देखिनुले यो स्थललाई घुम्न आउनेका लागि पनि आकर्षक बनाएको छ।

आर्थिक वर्ष २०७४/७५ सम्म यो स्थान जीर्ण अवस्थामा थियो। त्यसपछि धुनिबेसी नगरपालिका र नेपाली सेनाले चासो लिएर यसको पुनर्निर्माण गरे। धुनिबेसी नगरपालिकाले यसलाई प्रमुख पर्यटकीय स्थलका रूपमा विकास गर्न गुरुयोजना तयार गरी काम अगाडि बढाएको छ।

यो उदाहरणले स्थानीय सरकार र अन्य निकाय मिलेर काम गर्दा बिग्रँदै गएको सम्पदा फेरि जोगिन सक्छ भन्ने देखाउँछ। भत्कन लागेको मन्दिर फेरि बनाउनु संरक्षण हो। त्यसलाई पर्यटकीय स्थलका रूपमा विकास गर्ने योजना संवर्धन हो।

भ्रमणपछि विद्यार्थीले कोट कालिका मन्दिरको संरक्षण र प्रचार प्रसारका लागि यी सुझाव दिए:

• (क) यो स्थानको ऐतिहासिक महत्त्वको प्रचार प्रसार गर्ने।
• (ख) यसको संरक्षण गर्ने र वरपर भएका अतिक्रमणलाई नियन्त्रण गर्ने।
• (ग) यस क्षेत्रमा भएको सडकको स्तरोन्नति गर्ने।
• (घ) यस क्षेत्रमा आउने पर्यटकको सेवा सुविधाका लागि खाना, बास र मनोरञ्जनको व्यवस्था गर्ने।
• (ङ) मन्दिरको प्राचीन मूर्ति चोरी भएका कारण सोही स्वरूपको मूर्तिको व्यवस्था गर्ने।
• (च) स्थानीय जनसहभागितामा मन्दिर क्षेत्रको संरक्षण गर्ने प्रबन्ध मिलाउने।

यी सुझावमध्ये केही स्थल जोगाउनेसँग सम्बन्धित छन्, जस्तै अतिक्रमण नियन्त्रण र जनसहभागितामा संरक्षण। केही स्थल चिनाउने र विकास गर्नेसँग सम्बन्धित छन्, जस्तै प्रचार प्रसार, सडक र पर्यटक सुविधा। राम्रो सुझावले समस्या र समाधान दुवै देखाउँछ। प्राचीन मूर्ति चोरी भयो भन्ने समस्या हो र सोही स्वरूपको मूर्ति राख्नु त्यसको समाधान हो।

धादिङ जिल्लाका विभिन्न तीर्थस्थलमध्ये कोट कालिका मन्दिर एउटा महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक स्थल हो। यो काठमाडौँ उपत्यकाको मध्यकालीन समयको इतिहासको महत्त्वपूर्ण स्रोत हो र धुनिबेसी नगरको गौरव पनि हो। हिन्दु धर्ममा विश्वास राख्ने भक्तजनका लागि यो आस्था र विश्वासको प्रतीक हो।

यस्ता स्थलको संरक्षण गरी तिनको विरासत भावी पुस्तालाई सुरक्षित तरिकाले हस्तान्तरण गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो। सम्पदाको संरक्षण भनेको हाम्रो इतिहास, धार्मिक विश्वास, आस्था र परम्परालाई जोगाएर हाम्रो पहिचान जीवित राख्नु हो। त्यसैले हामी सबै मिलेर यस्ता सम्पदाको संरक्षणमा जुट्नु जरुरी छ।

सम्पदा जोगाउने जिम्मा सरकार वा नगरपालिकाको मात्र होइन। एउटा विद्यार्थीले पनि यी काम गर्न सक्छ:

• आफ्नो टोल वा गाउँका पुराना मन्दिर, पाटी, धारा र स्मारकको सूची बनाउने।
• बुढापाकासँग ती स्थलको इतिहास र कथा सोधेर लेख्ने।
• सम्पदा क्षेत्रको सरसफाइ अभियानमा भाग लिने।
• मूर्ति चोरी वा जग्गा अतिक्रमण देखेमा वडा कार्यालय वा प्रहरीलाई खबर गर्ने।
• विद्यालयको भित्ते पत्रिका वा कार्यक्रममा स्थानीय सम्पदाको प्रचार गर्ने।
• भ्रमणमा जाँदा सम्पदालाई क्षति नपुर्‍याउने र साथीलाई पनि त्यसै गर्न सम्झाउने।

आफ्नो क्षेत्रको ऐतिहासिक स्थल घुमेपछि कोट कालिकाको उदाहरणमा जस्तै शीर्षक, परिचय, उद्देश्य, अध्ययन विधि, प्राप्त विवरण, सुझाव र निष्कर्ष राखेर प्रतिवेदन लेख्न सकिन्छ। यस्तो प्रतिवेदनले अरूलाई पनि त्यो स्थल चिनाउँछ। मानिसले चिनेको सम्पदा जोगाउन सजिलो हुन्छ।