प्रथम विश्वयुद्ध : कारण र घटनाक्रम

मानव सभ्यताको इतिहासमा केही कालखण्ड यति विनाशकारी भए कि तिनलाई आज पनि डरका साथ सम्झिन्छ। प्रथम विश्वयुद्ध त्यस्तै एउटा कालखण्ड हो। यो युद्धमा संसारका अधिकांश देश कुनै न कुनै प्रकारले सहभागी भएका थिए। कुनै देश सिधै लडाइँको मैदानमा उत्रिए, कुनै देशले आफ्ना मित्र देशलाई साथ दिए।

युद्ध सन् १९१४ को जुलाई २८ मा अस्ट्रिया हङ्गेरीले सर्बियामाथि आक्रमण गरेपछि सुरु भयो। करिब पाँच वर्षपछि सन् १९१९ जुन २८ मा भर्सेलिजको सन्धिमा हस्ताक्षर भएपछि यसको अन्त्य भयो। इतिहासकारहरूले यस युद्धलाई महँगो र रक्तपातपूर्ण युद्ध भनेका छन्, किनकि यसमा अपार धनजन र सम्पत्तिको नोक्सानी भयो।

यो युद्ध दुई ठूला समूहबिच लडिएको थियो। एकातिर मित्र राष्ट्र थिए भने अर्कातिर धुरी राष्ट्र थिए। दुवै समूहमा युरोपका शक्तिशाली देश थिए, त्यसैले युद्धको मुख्य मैदान पनि युरोप नै बन्यो।

एउटा ठूलो युद्ध एक दिनको झगडाले मात्र सुरु हुँदैन। सुकेको दाउराको थुप्रो वर्षौँदेखि जम्मा हुँदै गयो भने एउटा सानो सलाईको काँटीले पनि ठूलो आगो बाल्न सक्छ। प्रथम विश्वयुद्धमा पनि त्यस्तै भयो। गुटबन्दी, उग्र राष्ट्रवाद, सैन्यवाद, उपनिवेशवाद, झुटो प्रचार, बाल्कनको समस्या र ब्ल्याक ह्यान्ड सोसाइटी दाउराजस्तै थिए। साराजेभोमा भएको हत्या चाहिँ त्यो काँटी थियो। तल यी कारणलाई एकएक गरी हेरौँ।

जर्मनीका चान्सलर अटोभान बिस्मार्कले आफ्नो देशको सीमा जसरी भए पनि विस्तार गर्ने नीति लिएका थिए। यही नीतिअनुसार सन् १८७१ मा जर्मनीले फ्रान्समाथि आक्रमण गर्‍यो र एल्सेस र लोरेन प्रान्त कब्जा गर्‍यो। आफ्नो भूमि गुमाएपछि फ्रान्स बदला लिन चाहन्थ्यो। बिस्मार्कलाई यो कुरा थाहा थियो, त्यसैले उनले युरोपमा फ्रान्सलाई एक्लो बनाउने नीति लिए। यहीँबाट फ्रान्स र जर्मनीबिच शत्रुता सुरु भयो।

फ्रान्सलाई एक्लो पार्न जर्मनीले अरू देशसँग गोप्य सम्झौता गर्न थाल्यो। सन् १८७९ मा अस्ट्रिया हङ्गेरीसँग र सन् १८८२ मा इटालीसँग जर्मनीले गोप्य सम्झौता गर्‍यो। तीन देशबिचको यस सम्झौतालाई त्रिपक्षीय सन्धि भनिन्छ।

सन् १८९० मा बिस्मार्कको पतन भयो। त्यसपछि फ्रान्सले फेरि जर्मनीविरुद्ध गतिविधि गर्न थाल्यो। फ्रान्सले सन् १८९४ मा रुससँग र सन् १९०४ मा बेलायतसँग सन्धि गर्‍यो। यी तीन देशबिचको सन्धिलाई त्रिपक्षीयमैत्री सन्धि भनिन्छ।

यी गोप्य सन्धिले युरोपका राष्ट्रलाई दुई शक्तिशाली गुटमा बाँडिदिए। एउटा गुटले अर्को गुटलाई सधैँ शङ्काको नजरले हेर्थ्यो। आपसमा अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा, घृणा, बदलाको भावना, ईर्ष्या र तनाव बढ्दै गयो। सबैभन्दा ठूलो खतरा के थियो भने, एउटा देशको झगडामा उसको गुटका सबै साथी देश तानिने अवस्था बन्यो। कक्षामा दुई समूह एकअर्कासँग रिसाएका छन् भने दुई जना विद्यार्थीबिचको सानो झगडा पनि पूरै कक्षाको झगडा बन्न सक्छ। युरोपमा पनि ठ्याक्कै त्यही भयो र गुटबन्दी युद्धको कारण बन्न पुग्यो।

आफ्नो देशलाई माया गर्नु राम्रो कुरा हो। तर जब यो माया अरू देशप्रतिको घृणा र घमण्डमा बदलिन्छ, तब त्यसलाई उग्र राष्ट्रवाद भनिन्छ। त्यसबेला युरोपका देश, विशेष गरी जर्मनी र इटालीका जनतामा आफ्नो राष्ट्रप्रतिको भावना उच्च बिन्दुमा पुगेको थियो। उनीहरू संसारका अरू कुनै पनि राष्ट्रको अस्तित्वलाई गौण मान्थे। विश्वमा शासन गर्नकै लागि हाम्रो जन्म भएको हो भन्ने सोच उनीहरूमा थियो। यस्तो सोचले राष्ट्रहरूबिचको दूरी झन् बढायो।

राष्ट्रवादी घमण्डसँगै सेनाको होड पनि सुरु भयो। जर्मनी र इटालीले आफ्ना सैनिकको सङ्ख्या उल्लेख्य रूपमा बढाए। उनीहरूलाई देखेर युरोपका अरू राष्ट्रले पनि आफ्नो सैन्य शक्ति बढाउने होड चलाए र प्रशस्त मात्रामा हातहतियार थपे। जति सेना र हतियार बढ्दै गयो, उति युरोपका राष्ट्रमा घमण्ड र उग्रता थपिँदै गयो। हतियारले भरिएको देशले सानो विवादलाई पनि बलले समाधान गर्न खोज्छ। यसरी सैन्यवाद युद्ध निम्त्याउने कारक बन्यो।

औद्योगिक क्रान्तिपछि युरोपका देशमा ठूला ठूला कलकारखाना खुले। कारखाना चलाउन कपास, रबर, खनिजजस्ता कच्चा पदार्थ चाहियो र बनेको सामान बेच्न बजार चाहियो। युरोपका देशले आफ्नो उद्योग र व्यापार विस्तार गर्ने क्रममा आफ्नै मुलुकको बजार र कच्चा पदार्थ अपुग भएको महसुस गरे। यसको उपाय खोज्दै उनीहरूले एसिया, अफ्रिका तथा दक्षिण अमेरिकाका मुलुकलाई व्यापारिक उपनिवेश बनाए। ती देशमा उनीहरूले चरम शोषण र आर्थिक नियन्त्रण गर्न थाले।

उपनिवेश बनाउने काममा युरोपका देश, खास गरी बेलायत, फ्रान्स, जर्मनी, इटाली र रुसबिच होडबाजी चल्यो। संसारमा उपनिवेश बनाउन मिल्ने भूमि सीमित थियो, तर चाहना गर्ने देश धेरै थिए। यो अस्वस्थ प्रतिस्पर्धाले तनाव सिर्जना गर्‍यो। एउटा देशले अर्को देशको अभियानमा बाधा पुर्‍याउन र समस्या सिर्जना गर्न थाल्यो। एउटाको साम्राज्यमाथि अर्कोले आक्रमण र अवरोध गर्ने कार्यले अन्ततः युद्धको स्वरूप लिन पुग्यो।

यी दुई शब्द सँगै आउने भए पनि यिनको अर्थ एउटै होइन। साम्राज्यवाद ठूलो नीति हो र उपनिवेशवाद त्यही नीतिलाई लागु गर्ने एउटा तरिका हो। तलको तालिकाले भिन्नता देखाउँछ।

त्यस समयमा युरोपका विभिन्न देशबाट प्रकाशित हुने समाचार धेरैजसो भ्रमपूर्ण हुन्थे। एउटा देशको पत्रिकाले अर्को देशको बारेमा अपमान, घृणा र ईर्ष्या जगाउने समाचार छाप्थ्यो। हरेक देशका समाचारपत्रले आफ्नो देशका बारेमा अनावश्यक बढाइचढाइ गरी लेख्थे। विरोधी देशका बारेमा भने नकारात्मक, झुटो, कपोलकल्पित र पूर्वाग्रहपूर्ण समाचार प्रसारण गर्थे।

जनताले दिनहुँ यस्तै समाचार पढ्दा छिमेकी देश नै सबैभन्दा ठूलो शत्रु हो भन्ने विश्वास गर्न थाले। मनमा भ्रम र अविश्वास बढ्यो। सरकारले युद्ध गर्दा जनताले विरोध गर्नुको सट्टा समर्थन गर्ने अवस्था बन्यो। यसरी झुटो प्रचारले युद्धको वातावरण तयार पार्‍यो।

युरोपको दक्षिणपूर्वी भागलाई बाल्कन प्रायद्वीप भनिन्छ। टर्की साम्राज्यअन्तर्गत ग्रिस, बुल्गेरिया, सर्बिया र मेसोडोनिया पर्दथे। यस साम्राज्यलाई अटोमन इम्पाएर (Ottoman Empire) भनिन्थ्यो। यी राज्यहरू आपसमा लडाइँ गरिरहन्थे, तर टर्कीले उनीहरूमाथि गर्ने दमनपूर्ण व्यवहारका कारण टर्कीविरुद्ध भने एक थिए। उनीहरू संयुक्त प्रयासबाट स्वतन्त्र हुन चाहन्थे।

स्वतन्त्रताका लागि उनीहरूले एउटा साझा लिग बनाए, जसलाई बाल्कन लिग भनिन्छ। उनीहरूको एकताको उद्देश्य टर्कीलाई जितेर जितेको भूभाग बराबरी बाँड्नु थियो। यसैअनुरूप बाल्कन लिगले सन् १९१२ मा टर्कीलाई आक्रमण गर्‍यो र चारओटै राज्य स्वतन्त्र भए।

स्वतन्त्र भएपछि पनि बाल्कन राज्यहरूको आपसी लडाइँ रोकिएन। अस्ट्रिया हङ्गेरी र जर्मनीले आफ्नो स्वार्थका लागि बुल्गेरियालाई उचालिरहेका थिए। फलस्वरूप बुल्गेरियाले सर्बियामाथि आक्रमण गर्‍यो। तर सर्बियाले उल्टै बुल्गेरियालाई कब्जा गर्‍यो र सर्बिया ठूलो राष्ट्र बन्न पुग्यो। शक्तिशाली बनेको सर्बिया अस्ट्रिया हङ्गेरीलाई मन परेन। यसरी बाल्कन प्रायद्वीपको समस्या पनि युद्धको कारण बन्न पुग्यो।

बाल्कन क्षेत्रमा पर्ने बोस्निया र हर्जगोभिना राज्यहरू सन् १९०८ को बर्लिन सम्मेलनद्वारा अस्ट्रिया हङ्गेरीको अधीनमा परेका थिए। तर त्यहाँका बासिन्दाको रहनसहन, भाषा र संस्कृति सर्बियासँग मिल्थ्यो। त्यसैले उनीहरू अस्ट्रिया हङ्गेरीको शासनमा बस्न चाहँदैनथे र सर्बियासँग मिल्न चाहन्थे।

यही चाहना पूरा गर्न त्यहाँका युवाहरूले ब्ल्याक ह्यान्ड सोसाइटी नामको सङ्गठन बनाए। यस सङ्गठनलाई सर्बियाको गोप्य सहयोग थियो। आफ्नो अधीनको भूभाग छुटाउन खोज्ने सङ्गठनलाई सर्बियाले सहयोग गरेकाले अस्ट्रिया हङ्गेरी र सर्बियाबिच विवाद चर्कियो। यो विवाद युद्धको अर्को कारण बन्यो।

माथिका सबै कारणले युरोपलाई युद्धको छेउमा पुर्‍याइसकेका थिए। अब चाहिएको एउटा घटना मात्र थियो, र त्यो घटना सन् १९१४ मा बोस्नियाको राजधानी साराजेभोमा घट्यो। घटनाक्रम यसप्रकार छ :

• अस्ट्रिया हङ्गेरीका राजकुमार आर्कड्युक फ्रान्सिस फर्डिनान्ड (Arch Duke Francis Ferdinand) र उनकी पत्नी सोफी चोटेक (Sophie Chotek) बोस्नियाको राजधानी साराजेभोको भ्रमणमा गए।
• २८ जुन १९१४ मा बोस्नियाका एक विद्यार्थी ग्राभिलो प्रिन्सिप (Gravilo Princip) ले गोली हानेर उनीहरूको हत्या गरे। प्रिन्सिप ब्ल्याक ह्यान्ड सोसाइटीका सदस्य थिए।
• जर्मनीको इसारामा अस्ट्रिया हङ्गेरीले सर्बियालाई ब्ल्याक ह्यान्ड सोसाइटीमाथि प्रतिबन्ध लगाई दमन गर्न भन्यो।
• त्यसको अनुगमन अस्ट्रियाले गर्न पाउनुपर्ने माग राख्दै अस्ट्रिया हङ्गेरीले सर्बियालाई अठचालिस घन्टे चेतावनी पठायो।
• सर्बियाले ब्ल्याक ह्यान्ड सोसाइटीलाई कारबाही गर्न र प्रतिबन्ध लगाउन सकिने, तर त्यसको निगरानी अस्ट्रिया हङ्गेरीलाई गर्न नदिने कुरा प्रस्ट पार्‍यो।
• यसले दुई देशबिच थप तनाव सिर्जना गर्‍यो र अस्ट्रिया हङ्गेरीले सन् १९१४ जुलाई २८ मा सर्बियामाथि आक्रमण गर्‍यो। यही घटनाबाट प्रथम विश्वयुद्धको प्रारम्भ भयो।

अस्ट्रिया हङ्गेरीले सर्बियामाथि आक्रमण गरेपछि गुटबन्दीको असर तुरुन्तै देखियो। सर्बियाको पक्षमा रुस उभियो, रुसको विरुद्धमा जर्मनी उभियो, जर्मनीको विरुद्धमा फ्रान्स र बेलायत उभिए। केही दिनभित्रै स्थानीय झगडा युरोपभरिको युद्ध बन्यो। मुख्य घटनाहरू मितिअनुसार यसप्रकार छन् :

तालिकालाई ध्यान दिएर पढ्दा तीन कुरा प्रस्ट हुन्छन्। पहिलो, सन् १९१४ को जुलाई र अगस्टका केही हप्ताभित्रै युरोपका ठूला शक्ति युद्धमा होमिइसकेका थिए। दोस्रो, इटाली पहिले जर्मनीसँगको त्रिपक्षीय सन्धिमा भए पनि युद्धमा चाहिँ सन् १९१५ मा अस्ट्रिया हङ्गेरीविरुद्ध र सन् १९१६ मा जर्मनीविरुद्ध उत्रियो, अर्थात् मित्र राष्ट्रतर्फ लाग्यो। तेस्रो, सन् १९१७ मा अमेरिका प्रवेश गरेपछि मित्र राष्ट्रको शक्ति ह्वात्तै बढ्यो। सन् १९१८ मा जर्मन सेना पराजित भयो, सम्राट कैजर विलियम द्वितीय देश छाडेर भागे र अन्त्यमा सन् १९१९ मा भर्सेलिजको सन्धिसँगै युद्ध टुङ्गियो।

प्रथम विश्वयुद्धका कारणलाई गहिरिएर हेर्ने हो भने ती सबैको जरा मानिसको मनमा भेटिन्छ। कुण्ठा, ईर्ष्या, बदलाको भावना, अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा र नकारात्मक सोचले राष्ट्रहरूलाई युद्धमा धकेले। फ्रान्सको बदलाको भावना, युरोपेली देशबिचको ईर्ष्या र उपनिवेशका लागि भएको अस्वस्थ होडबाजी यसैका उदाहरण हुन्। यस्ता भावनाले देशलाई मात्र होइन, व्यक्तिको सर्वाङ्गीण विकासलाई पनि रोक्छन्। साथीसँग प्रतिस्पर्धा गर्दा मिहिनेतले अगाडि बढ्नु स्वस्थ प्रतिस्पर्धा हो, तर अरूलाई खसालेर अगाडि जान खोज्नु अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा हो। संवाद, सहिष्णुता, सहयोग र सत्य सूचनाले यस्ता भावना कम गर्छन्।