विश्वको हावापानी : धरातलीय विविधता र प्रभाव

संसारका सबै ठाउँ एकैनासका छैनन् । कतै वर्षैभरि गर्मी हुन्छ, कतै वर्षैभरि हिउँ पर्छ, कतै हिउँदमा पानी पर्छ र गर्मीमा सुख्खा हुन्छ । जमिन पनि फरक फरक छ । कतै अग्ला हिमाल छन्, कतै साना पहाड र उपत्यका छन्, कतै टाढासम्म फैलिएको समथर मैदान छ । हावापानी र जमिनको यही फरकले कुन ठाउँमा कस्ता रुख उम्रन्छन्, कस्ता जनावर बस्छन् र मानिस कसरी बाँच्छन् भन्ने कुरा निर्धारण गर्छ ।

हावापानी र धरातलीय विविधताले वनस्पति, वन्यजन्तु र जनजीवनमा कस्तो प्रभाव पारेको छ भनेर अनुसन्धान गर्न एउटा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाले इन्डोनेसियाको बालीमा एउटा कार्यक्रम गरेको थियो । त्यहाँ विश्वका विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रबाट मानिसहरूलाई प्रतिनिधिका रूपमा बोलाइएको थियो । हरेक प्रतिनिधिले आफ्नो क्षेत्रको हावापानी, जमिन र त्यहाँको जीवनबारे आफ्नै अनुभव सुनाए । तीमध्ये ब्राजिल, जर्मनी र क्यानडाबाट आएका तीन जनाको कुराले तीन बिलकुल फरक संसार देखाउँछ ।

ब्राजिलबाट आएका प्रतिनिधि पेद्री लुकास हुन् । उनी बस्ने क्षेत्र उष्ण मण्डलको भूमध्यरेखीय हावापानीमा पर्छ । भूमध्यरेखा नजिक सूर्यको किरण वर्षभरि लगभग सिधा पर्छ । त्यसैले त्यहाँ बाह्रै महिना एकैनासको गर्मी हुन्छ र हावामा ओसिलोपन धेरै हुन्छ । यस्तो हावापानीलाई गर्मी र आर्द्र हावापानी भनिन्छ ।

वर्षभरि गर्मी र पानीको कमी नहुने भएकाले यहाँ सदाबहार वनस्पति पाइन्छन् । यी रुखको काठ कडा हुन्छ, हाँगा थोरै हुन्छन् र रुख धेरै अग्ला हुन्छन् । घामको उज्यालो पाउन सबै रुख माथितिर होडबाजी गरेझैँ बढ्छन् । यहाँ रबर, टिक, साल, रोजवुड, एवोनि आदि वनस्पति पाइन्छन् ।

घना जङ्गलमा खाना र लुक्ने ठाउँ प्रशस्त हुने भएकाले ठूला शरीर भएका जनावर पनि यहाँ बाँच्न सक्छन् । यहाँ हात्ती, गैँडा, बाघ, भालु, अजिङ्गर, गोही, विभिन्न जातका सर्प, मयूर, सारस जस्ता वन्यजन्तु पाइन्छन् ।

यहाँको जमिन समथर छ । जमिनको उचाइ सबैतिर उस्तै भएकाले हावाहुरी कम चल्छ, तर पानी बग्ने ठाउँ नपाउँदा बाढीको प्रकोप भने धेरै हुन्छ । धेरै गर्मी हुने भएकाले मानिसलाई कहिलेकाहीँ काम गर्न अल्छी लाग्छ । जङ्गल धेरै भएकाले काठजन्य उद्योग प्रशस्त छन् ।

अमेजन बेसिनमा परम्परागत जीवनशैली भएका आदिवासी रेड इन्डियन बस्छन् । गर्मीका कारण यहाँका मानिस पातलो कपडा लगाउँछन् । खरको छानायुक्त घर धेरै बनाइन्छ, किनकि खरले घामको ताप कम भित्र पस्न दिन्छ र यहाँ सजिलै पाइन्छ । तर जनसङ्ख्या बढ्दै जाँदा मानिसले बस्ती र खेतीका लागि वनजङ्गल मास्दै गएका छन्, जसलाई वनजङ्गलको अतिक्रमण भनिन्छ । यहाँका मानिसको मुख्य चाड क्रिसमस हो ।

युरोपको जर्मनीबाट आएकी प्रतिनिधि एड्रियाना मुलर हुन् । उनका अनुसार उनको देश समशीतोष्ण मण्डलको भूमध्यसागरीय क्षेत्रमा पर्छ । यहाँ हिउँदमा पानी पर्छ र ग्रीष्म ऋतु सुख्खा अनि गर्मी हुन्छ । ब्राजिलमा जस्तो वर्षैभरि एकैनासको गर्मी यहाँ हुँदैन । ऋतुअनुसार तापक्रम र वर्षा फेरिन्छ ।

ऋतु फेरिँदा रुखहरूले पनि आफूलाई मिलाउँछन् । त्यसैले यहाँ पतझर प्रकारका वनस्पति पाइन्छन् । यहाँ बाँदर, स्याल, बाघ, दुम्सी लगायतका जनावर पाइन्छन् ।

यहाँको जमिनमा साना पहाड, उपत्यका र समथर जमिन छन् । चित्र ३७.२ मा यस्तै साना पहाड र उपत्यकामा फैलिएको वन देख्न सकिन्छ । जमिन अग्लो हिमाल जस्तो कठिन पनि छैन, र हावापानी अति गर्मी वा अति चिसो पनि छैन । त्यसैले खेती गर्न, बस्ती बसाउन र उद्योग चलाउन सजिलो भएको छ ।

यहाँका मानिस जाँगरिला र सिर्जनशील छन् । कृषिजन्य र औद्योगिक वस्तुको उत्पादन धेरै हुन्छ । कला, साहित्य र विज्ञानमा मात्र होइन, उद्योग, व्यापार र सेवा क्षेत्रको विकासमा पनि यो क्षेत्र अगाडि छ । ठूला शहरमा अग्ला अग्ला गगनचुम्बी महल बनेका छन्, जुन चित्र ३७.३ मा देखिन्छ । मानिसको जीवनशैली उन्नत छ । चिसो ऋतुका कारण धेरैजसो न्यानो कपडा लगाइन्छ । यहाँ क्रिसमस, इस्टर लगायतका चाडपर्व धुमधामसँग मनाइन्छन् ।

क्यानडाबाट आएका प्रतिनिधि लियाम ब्राउन हुन् । उनी बस्ने ठाउँमा शीत प्रदेशअन्तर्गत साइबेरिया प्रकारको हावापानी पाइन्छ । यहाँ वर्षैभरि अत्यन्त चिसो हुन्छ, हिउँ पर्छ र चिसो हावाहुरी चल्छ । जमिनको स्वरूप अग्ला हिमाल र पहाडले बनेको छ ।

कडा चिसो र हिमाल पहाडका कारण यहाँ बस्ती पातलो छ । घरहरू होचा बनाइन्छन्, जसले चिसो हावाको झोक्का कम खेप्छन् र भित्र न्यानो राख्न सजिलो हुन्छ । मानिसहरू वर्षैभरि बाक्ला न्याना कपडा लगाउँछन् । यहाँका मानिसका मुख्य पेसा कृषि, साहसिक पर्यटन, पशुपालन र घरेलु उद्योग हुन् । हिउँ र हिमालले साहसिक पर्यटनका लागि अवसर दिएको छ ।

यहाँ कोणधारी वनस्पति प्रशस्त पाइन्छन् । सल्ला, धुपी, देवदार, फर, स्प्रुस आदि यस क्षेत्रमा पाइने वनस्पतिका उदाहरण हुन् । यी रुखको बनावट चिसो र हिउँमा बाँच्न मिल्ने किसिमको हुन्छ ।

• त्रिकोण आकार : रुख माथि साँघुरो र तल फराकिलो हुने भएकाले हाँगामा परेको हिउँ चिप्लिएर खस्छ ।
• मसिना पात : पात सियो जस्तै मसिना हुने भएकाले चिसोमा पनि पातबाट पानी कम उड्छ ।
• लचकदार हाँगा : हिउँको भारले हाँगा झुक्छन् तर भाँचिँदैनन् ।
• बाक्लो बोक्रा : बाक्लो बोक्राले रुखलाई कडा चिसोबाट जोगाउँछ ।

यस्तो चिसो ठाउँमा बाक्लो रौँ भएका र चिसो सहन सक्ने जीवजन्तु बस्छन् । हिमचितुवा, हिमाली भालु र हाँस प्रजातिका चरा यहाँ पाइने जीवजन्तु हुन् । चित्र ३७.४ को माथिल्लो तस्बिरमा कुहिरोले ढाकेको कोणधारी वन र तल्लो तस्बिरमा हिउँले ढाकेका हिमालमुनिको बस्ती देख्न सकिन्छ ।

तीन प्रतिनिधिको अनुभवलाई एकै ठाउँमा राख्दा हावापानी फेरिँदा जीवनका हरेक पक्ष कसरी फेरिन्छन् भन्ने छर्लङ्ग देखिन्छ ।

तीन क्षेत्रको उदाहरणबाट हेर्दा हावापानी र धरातलको प्रभाव मानिसको जीवनका धेरै पक्षमा पर्छ । मुख्य प्रभावहरू यस्ता छन् :

• पहिरन : गर्मी ठाउँमा पातलो र चिसो ठाउँमा बाक्ला न्याना कपडा लगाइन्छ ।
• घर र बस्ती : गर्मी ठाउँमा खरको छाना, चिसो ठाउँमा होचा घर बनाइन्छन् । कठिन जमिन र कडा चिसो भएका ठाउँमा बस्ती पातलो हुन्छ, सजिलो जमिनमा बाक्लो ।
• पेसा : जङ्गल धेरै हुने ठाउँमा काठजन्य उद्योग, हिउँ र हिमाल भएको ठाउँमा साहसिक पर्यटन र पशुपालन, सजिलो जमिनमा कृषि र उद्योग फस्टाउँछन् ।
• स्वभाव र व्यवहार : धेरै गर्मीले अल्छीपना ल्याउन सक्छ । मध्यम हावापानीमा मानिस जाँगरिला र सिर्जनशील हुन सजिलो हुन्छ ।
• विकास : खेती, बस्ती र उद्योगका लागि अनुकूल हावापानी र जमिन भएका क्षेत्र छिटो विकसित हुन्छन् ।
• संस्कृति र चाडपर्व : ऋतु, बाली र स्थानीय जीवनसँग जोडिएका चाडपर्व, खानपान र रीतिरिवाज हावापानी र धरातलअनुसार फरक हुन्छन् ।

एउटै ठाउँभित्र पनि ऋतु फेरिँदा मानिसको व्यवहार फेरिन्छ । गर्मी महिनामा दिउँसो काम गर्न अल्छी लाग्छ, पातलो कपडा रोजिन्छ र चिसो खानेकुरा रुच्छ । जाडोमा न्यानो कपडा र तातो खानेकुरा रोजिन्छ, अनि घरबाहिर घुम्न जान कम मन लाग्छ । शरद वा वसन्त जस्ता रमाइला ऋतुमा भ्रमण र नयाँ काममा मन बढी जान्छ । यसरी अल्छीपना, सिर्जनशीलता, खाना रुच्ने नरुच्ने, पहिरन र भ्रमण जस्ता व्यवहार सामान्यतया ऋतुअनुसार निर्धारित हुन्छन् ।

नेपाल सानो देश भए पनि उत्तरबाट दक्षिणतिर जाँदा जमिनको उचाइ निकै घट्दै जान्छ । त्यसैले थोरै दूरीमै हिमाल, पहाड र तराई जस्ता फरक धरातल र चिसोदेखि गर्मीसम्मका फरक हावापानी पाइन्छन् । माथि पढेका तीन देशमा देखिएका फरकहरू नेपालभित्रै पनि सानो रूपमा देख्न सकिन्छ ।

नेपालको उत्तरी क्षेत्रमा करिब पाँच हजार मिटरभन्दा माथिको उचाइमा बोटबिरुवा पाइँदैनन् । त्यति उचाइमा तापक्रम अत्यन्त कम हुन्छ र बाह्रै महिना हिउँ जमिरहन्छ । जमिन चट्टान र हिउँले ढाकिएकाले माटो बन्न पाउँदैन । बोटबिरुवालाई चाहिने तरल पानी, न्यानोपन र माटो नपाइने भएकाले त्यहाँ बिरुवा उम्रन र बाँच्न सक्दैनन् ।

संस्कृति र संस्कारमा पनि हावापानी र धरातलको छाप देखिन्छ । हिमाली भेगमा चिसोले गर्दा बाक्ला पहिरन, ढुङ्गाका घर र पशुपालनसँग जोडिएका चाडपर्व मनाइन्छन् । पहाडमा धान र कोदोको बाली भित्र्याउने समयसँग दसैँ, तिहार जस्ता चाड जोडिएका छन् । तराईमा खोला, पोखरी र सूर्यसँग जोडिएको छठ पर्व धुमधामसँग मनाइन्छ, र गर्मी छल्न माटो र खरका घर बनाइन्छन् । यसरी हरेक समुदायको खानपान, पहिरन, घर र चाडपर्वमा उसको ठाउँको हावापानी र जमिन झल्किन्छ ।