विश्वका हावापानीका प्रकारहरू

आज बिहान घाम लाग्यो, दिउँसो बादल लाग्यो, बेलुका पानी पर्‍यो। दिनदिनै र घण्टा घण्टामा फेरिने वायुमण्डलको यस्तो अवस्थालाई मौसम भनिन्छ। तर कुनै ठाउँमा धेरै वर्षसम्म तापक्रम, वर्षा, हावा र चाप कस्तो रहन्छ भनेर हेर्दा त्यहाँको एउटा निश्चित ढाँचा देखिन्छ। जस्तै, तराईमा गर्मी याममा धेरै गर्मी हुन्छ र हिमालमा वर्षभरि चिसो हुन्छ। लामो समयको यही औसत अवस्था हावापानी हो।

पृथ्वी गोलो छ। त्यसैले सूर्यको किरण सबै ठाउँमा एउटै कोणमा पर्दैन। भूमध्य रेखाका वरिपरि किरण सिधा पर्छ, त्यसैले त्यहाँ बढी गर्मी हुन्छ। ध्रुवतिर जाँदै जाँदा किरण छड्के पर्दै जान्छ र तापक्रम घट्दै जान्छ। यसरी भूमध्य रेखाबाट कति टाढा छ भन्ने कुरा, अर्थात् अक्षांशले कुनै ठाउँ कति तातो वा चिसो हुन्छ भन्ने धेरै हदसम्म निर्धारण गर्छ। त्यसैले विश्वको हावापानी छुट्याउँदा अक्षांशलाई मुख्य आधार बनाइन्छ।

विश्वमा पाइने हावापानीलाई मुख्यगरी तीनओटा मण्डलमा वर्गीकरण गरिन्छ: उष्ण मण्डल, समशीतोष्ण मण्डल र शीत मण्डल। एउटै मण्डलभित्र पनि सबै ठाउँको हावापानी एकनास हुँदैन। समुद्रको नजिक वा टाढा, महादेशको पूर्व वा पश्चिम भाग जस्ता कुराले फरक पार्छन्। त्यसैले हरेक मण्डलभित्र विभिन्न किसिमका हावापानीका उपप्रदेशहरू पाइन्छन्।

भूमध्य रेखा ०° अक्षांश हो। यहाँबाट उत्तरतिर उत्तरी गोलार्ध र दक्षिणतिर दक्षिणी गोलार्ध पर्छ। दुवै ध्रुव ९०° अक्षांशमा पर्छन्। तीन मण्डल दुवै गोलार्धमा उस्तै अक्षांशमा दोहोरिन्छन्। उष्ण मण्डल भने भूमध्य रेखाको दुवैतिर एउटै पेटीका रूपमा फैलिएको हुन्छ। यसरी पृथ्वीको सतहमा उत्तरदेखि दक्षिणसम्म पाँचओटा पेटी देखिन्छन्: उत्तरी शीत मण्डल, उत्तरी समशीतोष्ण मण्डल, उष्ण मण्डल, दक्षिणी समशीतोष्ण मण्डल र दक्षिणी शीत मण्डल।

• उष्ण मण्डल: दुवै गोलार्धको ०° देखि ३०° अक्षांशसम्म
• समशीतोष्ण मण्डल: दुवै गोलार्धको ३०° देखि ६०° अक्षांशसम्म
• शीत मण्डल: दुवै गोलार्धको ६०° देखि ९०° अक्षांशसम्म

यो मण्डल भूमध्य रेखाको नजिक पर्छ। यहाँ वर्षभरि सूर्यको किरण सिधा रूपमा पर्छ, त्यसैले निकै गर्मी हुन्छ। जाडो भनेर छुट्टै कडा चिसो याम प्रायः हुँदैन। वर्षा भने सबै ठाउँमा एकनास हुँदैन। कतै वर्षभरि पानी पर्छ, कतै एउटा याममा मात्र धेरै पानी पर्छ र कतै मरुभूमि जस्तो सुख्खा हुन्छ। यसरी स्थान र समयअनुसार वर्षा फरक फरक हुन्छ। यस मण्डलमा ताप, चाप र वर्षा उच्च हुन्छ।

उत्तरी गोलार्धको २३½° अक्षांशमा कर्कट रेखा र दक्षिणी गोलार्धको २३½° अक्षांशमा मकर रेखा पर्छ। यी दुवै रेखा उष्ण मण्डलभित्रै पर्छन्। वर्षभरिमा सूर्यको सिधा किरण कर्कट रेखादेखि मकर रेखासम्मको भागमा सर्दै रहन्छ, त्यसैले यो भाग सबैभन्दा बढी तात्छ।

उष्ण मण्डलभित्र चारओटा हावापानीका उपप्रदेशहरू पर्छन्: भूमध्यरेखीय हावापानी, उष्ण तृणभूमीय हावापानी वा सुडानको हावापानी, उष्ण मरुस्थलीय हावापानी र उष्ण मौसमी हावापानी। नेपालले पनि गर्मी याममा धेरै वर्षा पाउने मौसमी हावापानीको प्रभाव भोग्छ।

‘सम’ भनेको बराबर, ‘शीत’ भनेको चिसो र ‘उष्ण’ भनेको तातो हो। नामले नै यहाँको हावापानी बताउँछ। यो मण्डल तातो उष्ण मण्डल र चिसो शीत मण्डलको बीचमा पर्छ। यहाँ सूर्यको किरण न त उष्ण मण्डलमा जस्तो सिधा पर्छ, न त शीत मण्डलमा जस्तो धेरै छड्के पर्छ। त्यसैले वर्षभरि न धेरै गर्मी हुन्छ, न धेरै जाडो। गर्मी, जाडो, वसन्त र शरद् जस्ता याम स्पष्ट छुट्टिन्छन्।

तातो र चिसो सन्तुलित भएकाले यो क्षेत्र मानव जीवनका लागि अनुकूल मानिन्छ। यहाँ पर्याप्त मात्रामा वर्षा पनि हुन्छ, त्यसैले खेती, वन र बस्ती फस्टाएका छन्। यो प्रदेश हावापानी, वनस्पति, मानव जाति र संस्कृतिलगायत विविधताको क्षेत्र पनि हो। यस मण्डलअन्तर्गत छओटा हावापानीका उपप्रदेश पर्छन्।

यो मण्डल ध्रुवको नजिक पर्छ। यहाँ प्रायः वर्षभरि सूर्यको किरण छड्के पर्छ। छड्के किरणले थोरै ताप दिन्छ, त्यसैले तापक्रम शून्य डिग्रीभन्दा तल रहन्छ र अत्यधिक जाडो हुन्छ। यहाँ चिसो र सुख्खा वायु बहन्छ। सुख्खा वायुमा पानीको वाफ थोरै हुने भएकाले खासै वर्षा हुँदैन।

उत्तरी ध्रुवीय भागका ग्रिनल्यान्ड, आइसल्यान्ड तथा दक्षिणी ध्रुवीय क्षेत्रको अन्टार्कटिकालगायतका स्थानमा वर्षभरि बरफ जमेको हुन्छ। सूर्य उत्तरायणको समयमा दक्षिणी ध्रुवीय क्षेत्र र सूर्य दक्षिणायणको समयमा उत्तरी ध्रुवीय क्षेत्र प्रायः अन्धकार रहन्छ। अर्थात् सूर्य उत्तरतिर सरेको बेला दक्षिणी ध्रुवमा घाम लाग्दैन र सूर्य दक्षिणतिर सरेको बेला उत्तरी ध्रुवमा लामो रात हुन्छ। यस मण्डलअन्तर्गत दुईओटा हावापानीका उपप्रदेश पर्छन्।

कुन हावापानी कुन अक्षांशमा र महादेशको कुन भागमा पाइन्छ भन्ने कुरा एउटा चार्टबाट सजिलै बुझ्न सकिन्छ। तलको चार्टले पृथ्वीको उत्तरी गोलार्धमा पाइने हावापानीको फैलावट, क्षेत्र र दिशा देखाउँछ। चार्टको तल ०° भूमध्य रेखा छ र माथि ९०° उत्तरी ध्रुव छ। बायाँतिर मण्डलको नाम र दायाँतिर अक्षांश लेखिएको छ। समशीतोष्ण मण्डलमा बायाँदेखि दायाँ तीन खण्ड छन्, जसले महादेशको पश्चिमी भाग, भित्री भाग र पूर्वी भागको हावापानी फरक हुन्छ भन्ने देखाउँछन्।

शीत मण्डल (६०° देखि ९०°) का दुई उपप्रदेश:

• टुन्ड्रा प्रदेशीय हावापानी वा ध्रुवीय हावापानी (Tundra or Polar Climate): सबैभन्दा उत्तरमा, ७०° देखि ९०° उत्तरसम्म
• ठण्डा समशीतोष्ण समुद्री हावापानी (Cold Temperate Oceanic Climate): ६०° देखि ७०° उत्तरसम्म

समशीतोष्ण मण्डल (३०° देखि ६०°) का छ उपप्रदेश:

• समशीतोष्ण समुद्री हावापानी (Temperate Oceanic Climate): माथिल्लो भाग, पश्चिमतिर
• समशीतोष्ण तृणभूमिको हावापानी (Temperate Grassland): माथिल्लो भाग, भित्री क्षेत्रमा
• सेन्ट लरेन्स वा मन्चुरियाको हावापानी (St. Lawrence or Manchurian Climate): माथिल्लो भाग, पूर्वतिर
• भूमध्यसागरीय हावापानी (Mediterranean Climate): तल्लो भाग, पश्चिमतिर
• समशीतोष्ण मरुस्थलीय हावापानी (Temperate Desert Climate): तल्लो भाग, भित्री क्षेत्रमा
• चिनियाँ प्रकारको हावापानी (China Type of Climate): तल्लो भाग, पूर्वतिर

उष्ण मण्डल (०° देखि ३०°) का चार उपप्रदेश:

• उष्ण मरुस्थलीय हावापानी (Tropical Desert Climate): ३०° उत्तरतिरको भागमा
• उष्ण तृणभूमीय हावापानी वा सुडानको हावापानी (Tropical Grassland Climate): मरुस्थल र भूमध्यरेखीय क्षेत्रको बीचमा
• उष्ण मौसमी हावापानी (Tropical Monsoon Climate): पूर्वतिर, ५° देखि ३०° उत्तरसम्म
• भूमध्यरेखीय हावापानी (Equatorial Climate): भूमध्य रेखाको दुवैतिर, ०° देखि ५° सम्म