उत्तर अमेरिका महादेश

पृथ्वीलाई भूमध्यरेखाले उत्तरी र दक्षिणी गोलार्धमा बाँड्छ। त्यस्तै प्रधान देशान्तर रेखाले यसलाई पूर्वी र पश्चिमी गोलार्धमा बाँड्छ। उत्तर अमेरिका महादेश उत्तरी गोलार्ध र पश्चिमी गोलार्ध दुवैमा पर्छ। हाम्रो देश नेपाल भने उत्तरी र पूर्वी गोलार्धमा पर्छ। त्यसैले नक्सामा हेर्दा उत्तर अमेरिका नेपालभन्दा धेरै टाढा, पृथ्वीको अर्को भागमा देखिन्छ।

कुनै ठाउँ कहाँ छ भनेर ठ्याक्कै बताउन अक्षांश र देशान्तर प्रयोग गरिन्छ। उत्तर अमेरिका १०° उत्तरी अक्षांशदेखि ८०° उत्तरी अक्षांशसम्म फैलिएको छ। पूर्वदेखि पश्चिमतर्फ यो २०° पश्चिमी देशान्तरदेखि १६०° पश्चिमी देशान्तरसम्म फैलिएको छ। यति धेरै अक्षांशमा फैलिएकाले यसको दक्षिणी भाग तातो छ भने उत्तरी भाग हिउँले ढाकिने चिसो भूभाग हो।

यो महादेशको क्षेत्रफल करिब २,४७,०९,००० वर्ग कि.मि. छ। यो पृथ्वीको जम्मा स्थल भागको १६.९% हो। उत्तरदेखि दक्षिणसम्म यसको लम्बाइ सरदर ७२०० कि.मि. र पूर्वदेखि पश्चिमसम्म चौडाइ लगभग ४८०० कि.मि. छ। क्षेत्रफलका आधारमा यो संसारको तेस्रो ठुलो महादेश हो भने जनसङ्ख्याका आधारमा चौथो ठुलो महादेश हो।

उत्तर अमेरिकाको तीन दिशामा महासागर छन् र एक दिशामा अर्को महादेश छ। यसको उत्तरमा सुमेरु महासागर, पूर्वमा आन्ध्र महासागर र पश्चिममा प्रशान्त महासागर छन्। दक्षिणमा यो साँघुरो भूभागबाट दक्षिण अमेरिकासँग जोडिएको छ। यी महासागरहरू चित्र ३८.२ को नक्सामा पनि देख्न सकिन्छ।

यस महादेशका केही तथ्यहरू परीक्षामा बारम्बार सोधिन्छन्। तलको तालिकामा ती तथ्य एकै ठाउँमा राखिएका छन्।

युरोपका मानिसलाई धेरै पछिसम्म यो महादेशबारे थाहा थिएन। सन् १४९२ मा क्रिस्टोफर कोलम्बसले यो भूभाग पत्ता लगाए। युरोपेलीहरूका लागि यो नयाँ भेटिएको भूमि भएकाले उत्तर अमेरिकालाई नयाँ संसार पनि भनिन्छ।

उत्तर अमेरिकाको धरातल एकनासको छैन। पश्चिमतर्फ अग्ला र लामा पर्वत श्रृङ्खला छन्। पूर्वतर्फ होचा पर्वत छन्। यी दुईबिच विशाल समथर मैदान छ। उत्तरतर्फ ठुला ताल र घना जङ्गल छन् भने दक्षिण पश्चिमतर्फ सुख्खा मरुभूमि छ। चित्र ३८.२ मा पश्चिमका रकी पर्वत, बिचका मैदान र पूर्वका अपलेचियन पर्वत हरियो र खैरो रङमा देखाइएका छन्।

धरातल र अक्षांश फरक भएकाले ठाउँअनुसार हावापानी पनि फरक छ। यस महादेशलाई आठ भौगोलिक क्षेत्रमा बाँडेर अध्ययन गरिन्छ। प्रत्येक क्षेत्र कहाँ छ र त्यहाँ कस्तो हावापानी पाइन्छ भन्ने कुरा तलको तालिकामा छ।

रकी पर्वत श्रेणी महादेशको पश्चिमी भागमा उत्तरदेखि दक्षिणसम्म लामो भएर फैलिएको छ। यो अग्लो भएकाले यसका चुचुराहरूमा हिउँ जमेको हुन्छ, जसलाई हिम शृङ्खला भनिन्छ। अग्लो ठाउँमा तापक्रम कम हुने भएकाले यो क्षेत्र वर्षैभरि चिसो रहन्छ। यहाँ शीतोष्ण प्रकारको हावापानी पाइन्छ।

अपलेचियन पर्वत श्रेणी महादेशको पूर्वी भागमा छ। यो पनि उत्तर दक्षिण फैलिएको छ, तर रकीभन्दा निकै होचो छ। यहाँ पनि शीतोष्ण प्रकारको हावापानी पाइन्छ। यसरी यस महादेशका दुई पर्वत श्रेणी दुवै उत्तर दक्षिण दिशामा फैलिएका छन्, तर एउटा अग्लो र अर्को होचो छ।

रकी र अपलेचियन पर्वतका बिचमा समथर मैदान छ। यो मैदान मेक्सिकोको खाडीदेखि केही भित्रबाट सुरु भएर उत्तरमा क्यानाडाको जङ्गलसम्म पुग्छ। यहाँ रुख कम र घाँस धेरै हुन्छ। यसलाई प्रेरिजको मैदान भनिन्छ। यस क्षेत्रमा सुख्खा र चिसो हावापानी पाइन्छ।

अपलेचियन पर्वत श्रेणीको पश्चिमतिर पाँचवटा विशाल ताल छन्। यी तालहरू भएको भूभागलाई ग्रेट ताल क्षेत्र भनिन्छ। यहाँ समशीतोष्ण प्रकारको हावापानी पाइन्छ र तालका कारण हावापानी आर्द्र हुन्छ। प्रसिद्ध नायग्रा झरना इरी ताल र ओन्टेरियो तालका बिचमा छ। पाँच तालहरू यिनै हुन्:

• सुपेरियर
• मिचिगन
• हुरेन
• इरी
• ओन्टेरियो

महादेशको पूर्वी किनारा उत्तरबाट दक्षिण पूर्वमा मेक्सिकोको खाडीसम्म फैलिएको छ। यो क्षेत्र आन्ध्र महासागरको छेउमा भएकाले समुद्रले गर्मी र जाडो दुवैलाई नरम बनाउँछ। त्यसैले यहाँ समशीतोष्ण सामुद्रिक हावापानी पाइन्छ।

क्यालिफोर्नियाको उत्तरी भागमा सोनरान मरुभूमिको क्षेत्र छ। यहाँ वर्षा निकै कम हुन्छ, त्यसैले सुख्खा मरुस्थलीय हावापानी पाइन्छ।

अलस्कादेखि क्यानाडाको मध्य भाग हुँदै पूर्वी भागसम्म लामो पट्टीमा घना जङ्गल छ। यसलाई उत्तरी जङ्गल क्षेत्र भनिन्छ। यहाँका रुखका पात सियो जस्ता र आकार कोण जस्तो हुने भएकाले यसलाई कोणधारी जङ्गल भनिन्छ। यसको अर्को नाम टायगा हो। यहाँ चिसो वा शीतोष्ण हावापानी पाइन्छ।

क्यालिफोर्नियाको पश्चिमी किनारी क्षेत्रलाई दक्षिणी पश्चिम क्षेत्र भनिन्छ। यहाँ हिउँदमा ठन्डा हुन्छ र वर्षा पनि हुन्छ। ग्रीष्ममा भने गर्मी र सुख्खा हुन्छ। यस्तो हावापानीलाई भूमध्यसागरीय हावापानी भनिन्छ।

जहाँ जस्तो हावापानी हुन्छ, त्यहाँ त्यस्तै वनस्पति उम्रन्छ। उत्तर अमेरिकामा उत्तरदेखि दक्षिणतर्फ जाँदा हावापानी चिसोबाट क्रमशः तातो हुँदै जान्छ। त्यसैले वनस्पति पनि बदलिँदै जान्छ। उत्तरदेखि दक्षिणतर्फ वनस्पति यस क्रममा पाइन्छ:

• उत्तरी भाग: चिसो र ओसिलो हावापानी भएकाले टुन्ड्रा वनस्पति।
• क्यानाडाको उत्तरी भाग: घना कोणधारी जङ्गल।
• मध्य मैदानी भाग: बाक्लो घाँसेमैदान, जसलाई प्रेरिज भनिन्छ।
• दक्षिण पूर्वी भाग र सेन्टलरेन्स क्षेत्र: पतझर वनस्पति।
• मध्य दक्षिणी क्षेत्र: उष्ण सदाबहार जङ्गल।

उत्तर अमेरिका विश्वको विकसित महादेश हो। यहाँका दुई ठुला देश क्यानाडा र संयुक्त राज्य अमेरिकाले अतुलनीय पूर्वाधार बनाएका छन्, ती पूर्वाधार राम्ररी सञ्चालन गरेका छन् र ठुलो आर्थिक वृद्धि गरेका छन्। विश्वमा सबैभन्दा बढी प्रतिव्यक्ति आय हुने देशहरूको शीर्ष स्थानमा अमेरिका र क्यानाडा पर्छन्।

यहाँको अर्थतन्त्र यति बलियो हुनुका मुख्य कारणहरू यी हुन्:

• दक्ष जनशक्ति पर्याप्त मात्रामा छ।
• काम र स्रोतको उचित व्यवस्थापन हुन्छ।
• प्राकृतिक स्रोत र साधनको अधिकतम परिचालन गरिएको छ।
• बाटो, यातायात, सञ्चार जस्ता पूर्वाधार उत्कृष्ट छन्।

यहाँका धेरैजसो मानिस सेवा, उद्योग र प्रविधिको क्षेत्रमा काम गर्छन्। कृषिमा थोरै मानिस मात्र संलग्न छन्। उदाहरणका लागि, संयुक्त राज्य अमेरिकामा जम्मा ३% मानिस मात्र कृषिमा लागेका छन्। तैपनि आधुनिक र व्यावसायिक खेतीका कारण उत्पादन प्रशस्त हुन्छ र देश खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर बनेका छन्। ठुला मेसिन, उन्नत बिउ र वैज्ञानिक तरिकाले थोरै मानिसले पनि धेरै अन्न उब्जाउन सक्छन्। गहुँ र मकै यहाँका प्रमुख खाद्यवाली हुन्।

यहाँ पर्यटन उद्योग पनि फस्टाएको छ। खनिजमा आधारित उद्योगहरू पनि धेरै छन्। यहाँ पाइने प्रमुख खनिजहरू तामा, फलाम, कोइला, सुन, निकेल, प्लाटिनम र चाँदी हुन्। यसका साथै यहाँ प्रशस्त मात्रामा पेट्रोलियम पदार्थ पनि पाइन्छ।

यस महादेशका मूल बासिन्दा आदिवासी थिए। कोलम्बसपछि युरोपबाट धेरै गोरा जातिका मानिस यहाँ बसाइँ सरेर आए। सुरुमा उनीहरूले यहाँका आदिवासीमाथि शासन गरे। विगतमा यहाँ फ्रेन्च र अङ्ग्रेजी भाषी मानिसको बसोबास बढी थियो।

आजभोलि भने संसारका सबै क्षेत्रबाट मानिस यहाँ पुगेका छन्। संयुक्त राज्य अमेरिका त संसारभरका मानिसको मिश्रित बसोबास भएको देश बनेको छ। पढाइ, काम, व्यापार जस्ता विभिन्न प्रकृतिको भिसा लिएर अमेरिका र क्यानाडा जाने मानिसको सङ्ख्या बढ्दो छ। नेपालबाट पनि धेरै विद्यार्थी र कामदार यी देशमा पुगेका छन्।

यहाँको सामाजिक जीवनका मुख्य विशेषता यी हुन्:

यहाँ मानव सुरक्षादेखि आयआर्जनसम्मका प्रशस्त सुविधा छन्। त्यसैले यस महादेशका मानिसको जीवनशैली उन्नत छ। तर सबै ठाउँको जीवन एकै किसिमको छैन। महादेशको उत्तरी भेगमा अत्यन्त चिसो ठाउँमा फिरन्ते इन्युट जातिका मानिस बस्छन्। उनीहरू एकै ठाउँमा स्थायी रूपमा नबसी सिकार र माछाका खोजीमा ठाउँ सर्दै बस्छन्।

नेपाल कृषि प्रधान देश हो। यहाँका धेरै मानिस खेतीमा लागेका छन्, तैपनि नेपाल कृषि उत्पादनमा आत्मनिर्भर बन्न सकेको छैन। संयुक्त राज्य अमेरिकामा भने थोरै मानिसले खेती गरेर पनि पूरै देशलाई पुग्ने अन्न उब्जाइन्छ। यो भिन्नता बुझ्न तलको तालिका हेर्नुहोस्।