उष्ण मण्डल

पृथ्वीको भूमध्यरेखा वरिपरिको भागमा वर्षभरि सूर्यको किरण सिधा वा झन्डै सिधा पर्छ। त्यसैले यो भाग धेरैजसो समय तातो रहन्छ। भूमध्यरेखाको उत्तर र दक्षिण दुवैतिर फैलिएको यही तातो पेटीलाई उष्ण मण्डल भनिन्छ। तर उष्ण मण्डलका सबै ठाउँ एकै किसिमका छैनन्। कतै दिनहुँ पानी पर्छ र घना जङ्गल छ। कतै वर्षभरि पानी पर्दैन र बालुवा मात्र देखिन्छ। कतै अग्लो घाँसे मैदान छ भने कतै गर्मी याममा मनसुनले झरी ल्याउँछ। तापक्रम र वर्षामा यस्तो फरक हुँदा वनस्पति, जनावर र मानिसको जीवन पनि फरक हुन्छ।

यही फरकका आधारमा उष्ण मण्डललाई चार हावापानी क्षेत्रमा बाँडेर अध्ययन गरिन्छ:

• (क) भूमध्यरेखीय हावापानी
• (ख) उष्ण तृणभूमिको हावापानी
• (ग) उष्ण मरुस्थलीय हावापानी
• (घ) उष्ण मौसमी हावापानी

प्रत्येक हावापानी क्षेत्रलाई बुझ्न चारवटा प्रश्न सोध्नुपर्छ। यी चार आधार याद भए कुनै पनि हावापानीको उत्तर व्यवस्थित तरिकाले लेख्न सकिन्छ:

• अवस्थिति: यो हावापानी पृथ्वीको कुन अक्षांशमा र कुन कुन ठाउँमा पाइन्छ?
• हावापानीको अवस्था: त्यहाँ तापक्रम, वर्षा र ऋतु कस्ता हुन्छन्?
• वनस्पति र वन्यजन्तु: त्यस्तो हावापानीमा कस्ता बोटबिरुवा र जनावर हुर्कन सक्छन्?
• जनजीवन र आर्थिक क्रियाकलाप: त्यहाँका मानिस कसरी बस्छन् र के गरेर जीविका चलाउँछन्?

अवस्थिति: भूमध्यरेखाबाट ५° उत्तर र ५° दक्षिण अक्षांशसम्मको साँघुरो पेटीमा भूमध्यरेखीय हावापानी पाइन्छ। यस क्षेत्रमा दक्षिण अमेरिकाको अमेजन बेसी, अफ्रिकाको कङ्गो बेसी, मलेसिया र एसियाको दक्षिण पूर्वी द्विपसमूहअन्तर्गतका भूभागहरू पर्छन्।

हावापानीको अवस्था: यहाँ वर्षभरि सूर्यको किरण सिधा पर्ने भएकाले धेरै गर्मी हुन्छ। वर्षभरिको औसत तापक्रम २७°C हुन्छ र तापान्तर जम्मा २°C मात्र हुन्छ। यसको अर्थ सबैभन्दा तातो महिना र सबैभन्दा चिसो महिनाबिच खासै फरक हुँदैन। बिहान घाम लागेर जमिन र हावा तात्छ। तातेको ओसिलो हावा माथि उठ्छ र चिसिएर बादल बन्छ। त्यसैले यहाँ प्रायः हरेक दिन मध्याह्नपछि संवाहनिक वर्षा हुन्छ। वार्षिक औसत वर्षा २०० से.मि.सम्म हुन्छ र सापेक्षित आर्द्रता औसतमा ८०% भन्दा बढी हुन्छ। दिन र रातको समय बराबर हुनु र ऋतु परिवर्तन नहुनु यस हावापानीको विशेषता हो। यहाँ गर्मी, जाडो भन्ने छुट्टै याम हुँदैन।

वनस्पति र वन्यजन्तु: प्रशस्त वर्षा र गर्मीका कारण यो क्षेत्र वनस्पतिका लागि निकै उपयुक्त छ। यहाँ विभिन्न जातका ठुला, अग्ला र कडाजातका वनस्पति र लहरा प्रशस्त मात्रामा पाइन्छन्। अमेजनको सेल्भास जङ्गल यसै क्षेत्रमा पर्छ। वनक्षेत्र प्रशस्त भएकाले विभिन्न प्रजातिका पशुपक्षी यहाँ पाइन्छन्। त्यसैले यो क्षेत्र जैविक विविधताका लागि संसारभर प्रसिद्ध छ। यहाँ अजिङ्गर, चिम्पान्जी, विषालु सर्प, गोही आदि जनावर र हाँस, बकुल्ला, धनेस, मयुर आदि चराचुरुङ्गी पाइन्छन्।

जनजीवन र आर्थिक क्रियाकलाप: एसियाली पूर्वी द्विपसमूहका मानिसको जीवनशैली विकसित र आधुनिक छ। खेतीपाती, काठसम्बन्धी उद्योग, व्यापार र पर्यटन यहाँका प्रमुख आर्थिक गतिविधि हुन्। घना जङ्गलले काठ दिन्छ भने हरियाली र जैविक विविधताले पर्यटक तान्छन्। अर्कातिर अमेजन र कङ्गो उपत्यकामा फिरन्ते स्वभावका रेड इन्डियन र पिग्मिजहरूको बसोबास रहेको छ। उनीहरू एकै ठाउँमा स्थायी बस्ती नबसाली जङ्गलभित्र ठाउँ सर्दै जीवन बिताउँछन्।

अवस्थिति: यो हावापानी भूमध्यरेखाबाट उत्तर र दक्षिणतर्फ ५° देखि २०° अक्षांशको क्षेत्रमा पाइन्छ। अर्थात् भूमध्यरेखीय क्षेत्रको दुवैतिर यसको पेटी फैलिएको छ। यस हावापानीको क्षेत्रमा अफ्रिकाको सुडान, दक्षिण अफ्रिकाको उत्तरी भाग र ब्राजिलको उच्चसमस्थली, ओरिन उपत्यका, अस्ट्रेलियाको उत्तरी भाग, डेक्कन र शान उच्चसमस्थलीअन्तर्गतका भूभाग पर्छन्।

हावापानीको अवस्था: यहाँ ग्रीष्ममा धेरै गर्मी र वर्षा हुन्छ भने हिउँद न्यानो र सुख्खा हुन्छ। स्थान र अवस्थानुसार वार्षिक ५० देखि १५० से.मि.सम्म वर्षा हुन्छ। ग्रीष्ममा ३२°C भन्दा बढी र हिउँदमा २१°C भन्दा कम तापक्रम हुन्छ। यसरी यहाँ ग्रीष्म र हिउँद गरी दुई ऋतु हुन्छन्। भूमध्यरेखीय क्षेत्रमा जस्तो वर्षभरि पानी पर्दैन। यही कुराले यहाँको वनस्पतिको रूप तय गर्छ।

वनस्पति र वन्यजन्तु: ग्रीष्ममा वर्षा हुने भएकाले यो क्षेत्र घाँसका लागि निकै राम्रो र अनुकूल हुन्छ। तर हिउँद सुख्खा हुने भएकाले ठुला बिरुवा हुर्कन सक्दैनन्, त्यसैले फाट्टफुट्ट मात्र रुख पाइन्छन्। यस हावापानीको क्षेत्रलाई सभाना घाँसे भूमि पनि भनिन्छ। एउटै प्रकारको घाँसे मैदानलाई फरक फरक देशमा फरक नाम दिइन्छ:

• भेनेजुयला र कोलम्बियामा: 'लानोस'
• ब्राजिलमा: 'क्याम्पोस'
• मध्य र पूर्वी अफ्रिकी क्षेत्रमा: 'सभाना'

यस क्षेत्रमा जिराफ, जेब्रा, हात्ती, अर्ना, हायनालगायतका धेरै प्रकारका जीवजनावर पाइन्छन्। खुला घाँसे मैदानमा यति धेरै प्रकारका जनावर एकै ठाउँ देख्न सकिने भएकाले यस क्षेत्रलाई संसारको चिडियाखाना पनि भनिन्छ।

जनजीवन र आर्थिक क्रियाकलाप: यहाँका कतिपय मानिस अझै पुरानै रीतिरिवाजमा रमाउँछन् र फिरन्ते जीवन जिउँछन्। मध्य अफ्रिकी क्षेत्रका मसाई र हाउसा जातिका मानिस यसका उदाहरण हुन्। यस क्षेत्रमा जनघनत्व कम छ र गरिबी तथा पछौटेपन व्याप्त छ। गहुँ, कपास, मकैखेती, पशुपालन र पर्यटन यहाँका आर्थिक क्रियाकलाप हुन्। अहिले व्यावसायिक खेती, पशुपालन र पर्यटन उद्योगको प्रभाव बढ्दो छ। राष्ट्रिय निकुञ्जको स्थापना र संरक्षण क्षेत्र बढ्दै गएकाले यो क्षेत्र पर्यटन उद्योग र फिल्म सुटिङको गन्तव्य बनेको छ।

अवस्थिति: पृथ्वीको दुवै गोलार्धमा २०° देखि ३०° अक्षांशमा महाद्वीपको सामान्यतया पश्चिमी भागमा यस प्रकारको हावापानी पाइन्छ। अफ्रिकाको सहारा, कालाहारी र नामिब, एसियाको अरेबियन र थार मरुभूमिका साथै उत्तर अमेरिकाको दक्षिण क्यालिफोर्निया, दक्षिण अमेरिकाको एटकामा र मध्य अस्ट्रेलिया क्षेत्रमा यो हावापानी पाइन्छ। यहाँको अधिकांश भूभाग बालुवा र चट्टानले ढाकेको छ।

हावापानीको अवस्था: यहाँ दिनमा अति गर्मी र रातमा अति चिसो हुन्छ। दिउँसो तापक्रम ४०°C भन्दा बढी हुन्छ भने रातमा घटेर १०°C भन्दा कम हुन्छ। एकै दिनभित्र ३०°C भन्दा बढीको फरक पर्न सक्छ। सुख्खा हुनु, तापान्तर बढी हुनु र वार्षिक औसत वर्षा १२ से.मि. मात्र हुनु यस हावापानीका विशेषता हुन्। भूमध्यरेखीय क्षेत्रमा एक वर्षमा जति पानी पर्छ, त्यसको सानो अंश मात्र यहाँ पर्छ।

वनस्पति र वन्यजन्तु: यहाँ काँडेदार, लामा जरा भएका र खस्रा पातयुक्त सिउँडी (Cactus) जातका वनस्पति मात्र पाइन्छन्। लामो जराले जमिनमुनिको पानी तान्छ र काँडा तथा खस्रा पातले पानी उड्न दिँदैनन्। कम वर्षा र विषमताका कारण ठुला जातका वनस्पति खासै पाइँदैनन्। उँटलाई प्रमुख यातायातको साधनका रूपमा प्रयोग गरिन्छ, किनकि उँट धेरै दिनसम्म पानी नपिई बालुवामा हिँड्न सक्छ। मरुद्यानको आसपासमा पाम जातका वनस्पति पाइन्छन्।

जनजीवन र आर्थिक क्रियाकलाप: विषम हावापानीका कारण यस क्षेत्रमा जीवन सहज छैन। पानी नपर्ने भएकाले घरहरू प्रायः मुण्डा हुन्छन्, अर्थात् छाना भिरालो बनाउनुपर्दैन। यहाँको जनघनत्व अति कम छ र केही फिरन्ते जातिका मानिस बस्छन्। पेट्रोलियम पदार्थ र सुनलगायतका वस्तुको उत्पादनले आर्थिक गतिविधि बढ्दो छ। यहाँका मानिसले भारी बोकाउन, दुध र मासुका लागि उँट पाल्छन्। मरुस्थलका कतिपय ठाउँमा पानी पाइन्छ। त्यहाँ खेतीपाती गरिन्छ र बस्ती पनि बाक्लो भेटिन्छ। यस्तो क्षेत्रलाई मरुद्यान भनिन्छ।

अवस्थिति: पृथ्वीको दुवै गोलार्धमा ५° देखि ३०° अक्षांशमा महाद्वीपको दक्षिण पूर्वी भागमा यस प्रकारको हावापानी पाइन्छ। दक्षिण एसिया, दक्षिण पूर्वी एसिया, उत्तरी अस्ट्रेलिया, दक्षिणपूर्वी अफ्रिका, मदागास्कर, दक्षिण पश्चिम अफ्रिका, दक्षिण पूर्वी ब्राजिल र क्यारिबियन क्षेत्रमा समेत यो हावापानी पाइन्छ। यो हावापानी पाइने मुख्य क्षेत्र दक्षिण एसिया हो। हाम्रो देश नेपाल पनि यही क्षेत्रमा पर्छ।

हावापानीको अवस्था: ग्रीष्ममा गर्मी हुन्छ र औसत तापक्रम ३०°C हुन्छ। हिउँद ठन्डा हुन्छ र औसत तापक्रम १५°C हुन्छ। स्थानअनुसार ५ देखि २० से.मि.सम्म वार्षिक मनसुनी वर्षा हुन्छ। यहाँको वर्षा वर्षभरि बराबर हुँदैन। धेरैजसो पानी ग्रीष्ममा मनसुनी हावाले ल्याउँछ र हिउँद तुलनात्मक रूपमा सुख्खा हुन्छ। नेपालमा असारदेखि असोजसम्म धेरै पानी पर्नु र हिउँदमा कम पानी पर्नु यसैको उदाहरण हो।

वनस्पति र वन्यजन्तु: ग्रीष्म ओसिलो र हिउँद ठन्डा हुने भएकाले यहाँ पतझर वनस्पति पाइन्छ। पतझर वनका रुखले सुख्खा याममा पात झार्छन्। पर्याप्त वर्षा र वर्षभरि गर्मी हुने ठाउँमा भने सदाबहार वन पाइन्छ, जहाँ रुख वर्षभरि हरिया रहन्छन्। उचाइ र वनस्पतिको प्रकृतिअनुरूप विभिन्न प्रजातिका वन्यजन्तु प्रशस्त पाइन्छन्। यहाँ हात्ती, गैडा, बाघ, भालु, चितुवा आदि जनावर र पानी हाँस, मयुर आदि चराचुरुङ्गी पाइन्छन्।

नेपाल उष्ण मौसमी हावापानीको क्षेत्रमा परे पनि यहाँका सबै भागमा एकै किसिमको वनस्पति छैन। तराईबाट पहाड हुँदै हिमालतिर उचाइ बढ्दै जाँदा तापक्रम घट्दै जान्छ। त्यसैले तराई र भित्री मधेसमा घना जङ्गल, पहाडमा चिसो सहने रुख र हिमाली भेगमा घाँस र झाडी मात्र पाइन्छन्। यसले देखाउँछ कि एउटै हावापानी क्षेत्रभित्र पनि उचाइले वनस्पति बदलिदिन्छ।

जनजीवन र आर्थिक क्रियाकलाप: यो क्षेत्र कृषि, उद्योग र व्यापारलगायत सबै कार्यका लागि अनुकूल छ। यस क्षेत्रको मुख्य बाली धान हो। उखु, जुट, सुर्ती, चिया जस्ता नगदेबाली यहाँ प्रशस्त हुन्छन्। हावापानी, माटो र वर्षाका कारण अधिकांश मुलुक कृषिमा निर्भर छन्। मानव सभ्यता र संस्कृतिका लागि यो क्षेत्र सम्पन्न मानिन्छ। खेती गर्न सजिलो भएकाले यहाँको जनघनत्व उच्च छ।

चारै हावापानी उष्ण मण्डलमा पर्छन्, तर वर्षाको मात्रा र यामअनुसारको फरकले तिनलाई एकअर्काबाट छुट्याउँछ। तलको तालिकामा मुख्य कुरा एकै ठाउँमा राखिएको छ: