शीत प्रदेश

पृथ्वीमा केही ठाउँ यस्ता छन्, जहाँ वर्षका धेरैजसो महिना जमिन हिउँले ढाकिन्छ। नदी र ताल जम्छन्। मानिस बाक्ला ज्याकेट र ऊनी लुगा नलगाई घरबाहिर निस्कन सक्दैनन्। यस्ता ठाउँ मिलेर बनेको प्राकृतिक प्रदेशलाई शीत प्रदेश भनिन्छ। यो प्रदेश कस्तो हुन्छ भनेर बुझ्न कुन्साङ, प्रवीण र इशान गरी तीन जनाको एउटा टोलीको यात्रा पछ्याऔँ। वि.सं. २०७९ मा यो टोली एक महिनाको योजना बनाएर विश्वको उत्तरी क्षेत्र घुम्न निस्कियो। उनीहरूको मुख्य गन्तव्य उत्तरी क्यानडा, अमेरिकाको अलस्का, ग्रिनल्यान्ड र उत्तरी रुस थिए।

उनीहरूको यात्रा यस क्रममा अघि बढ्यो:

• काठमाडौँबाट सिधै हवाइजहाजमा रुसको मस्कोसम्म
• मस्कोबाट उत्तरी रुसको साइबेरिया क्षेत्रसम्म
• साइबेरियाबाट हेलिकप्टर चार्टर गरेर उत्तरी ध्रुवनजिक करिब ८०° उत्तरी अक्षांशसम्म
• साइबेरियाबाट ग्रिनल्यान्डसम्म
• ग्रिनल्यान्डबाट उत्तरी क्यानडा र अमेरिकाको अलस्कासम्म
• अलस्काबाट अमेरिकाको वासिङ्टन डि.सी. हुँदै काठमाडौँ फिर्ता

यो यात्रामा टोलीले शीत प्रदेशका दुई फरक भाग देख्यो। एउटा घना कोणधारी जङ्गल भएको टाइगा क्षेत्र हो भने अर्को रुख नै नउम्रने टुन्ड्रा प्रदेश हो। तलका शीर्षकमा यी दुवै भाग, त्यहाँको हावापानी र त्यहाँ बस्ने मानिसको जीवन क्रमैसँग बुझौँ।

भूमध्यरेखाबाट ध्रुवतर्फ जति टाढा गयो, सूर्यका किरण उति छड्के पर्छन्। छड्के किरणले जमिनलाई कम तताउँछ। त्यसैले ६०° अक्षांशभन्दा परका भाग ध्रुवतर्फ जाँदा झन् झन् चिसो हुँदै जान्छन्। उत्तरी गोलार्धमा उत्तरी क्यानडा, अलस्का, ग्रिनल्यान्ड र उत्तरी रुसको साइबेरिया यस प्रदेशमा पर्छन्। दक्षिणी गोलार्धमा ६०° दक्षिणभन्दा परको भागमा धेरैजसो समुद्र र अन्टार्कटिका महादेश पर्छ। चित्र ३६.२ को विश्व नक्सामा यी दुवै पट्टी देख्न सकिन्छ।

शीत प्रदेशलाई अक्षांशका आधारमा दुई भागमा बुझ्न सकिन्छ। करिब ६०° देखि ७०° अक्षांशसम्मको भागमा टाइगा जङ्गल पाइन्छ। उदाहरणका लागि रुसको साइबेरिया ६०° देखि ७०° उत्तरी अक्षांशसम्म मात्र फैलिएको छ। ७०° देखि ९०° अक्षांशसम्मको भागलाई टुन्ड्रा प्रदेश भनिन्छ, जहाँ जाडो झन् कडा हुन्छ।

टोली साइबेरिया पुग्दा जमिनमा चार फिटसम्म हिउँ थियो। बाक्ला ज्याकेट र ऊनी लुगा लगाउँदा पनि उनीहरूले मुस्किलले जाडो थेगे। स्थानीय आदिवासीले उनीहरूलाई यहाँ दिन र रातको लम्बाइमा ठुलो फरक हुन्छ भनेर बताए। ग्रीष्म ऋतुमा दिन अत्यधिक लामो हुन्छ भने हिउँदमा दिन अत्यधिक छोटो हुन्छ। टाइगा क्षेत्रको हावापानीका मुख्य विशेषता यस्ता छन्:

• ग्रीष्म ऋतुको तापक्रम करिब १२°C हुन्छ।
• हिउँद ऋतुको तापक्रम -१३°C भन्दा पनि कम हुन्छ।
• चक्रवातका कारण वार्षिक वर्षा ४० देखि ५० से.मि.सम्म हुन्छ।
• हिउँदमा चार फिटसम्म हिउँ जम्छ।
• ग्रीष्ममा दिन निकै लामो र हिउँदमा निकै छोटो हुन्छ।

यहाँ तापक्रम कम हुने भएकाले पानी सजिलै सुक्दैन। वर्षा र पग्लेको हिउँको पानी माटोमै रहिरहन्छ। त्यसैले यहाँको माटो सधैँ भिजेको हिलो हुन्छ।

जाडो लामो र ग्रीष्म छोटो हुने भएकाले यहाँ ठुला र अग्ला चौडा पात भएका वनस्पति पाइँदैनन्। त्यसको सट्टा नरम काठ भएका, होचा र सियोजस्ता चुच्चा पात भएका कोणधारी रुखको घना जङ्गल पाइन्छ। यस्ता रुख नेपालको उत्तरी हिमाली भेगमा पनि पाइन्छन्। चुच्चा पातमा हिउँ अड्किँदैन, चिप्लिएर झर्छ, त्यसैले यी रुख कडा जाडोमा पनि बाँच्न सक्छन्।

साइबेरियाबाट सुरु भएको यो विशाल वनजङ्गल समानान्तर रूपमा क्यानडा र अलस्कासम्म फैलिएको छ। पूरै यात्रा सकेपछि मात्र टोलीले टाइगा जङ्गल कति ठुलो क्षेत्रमा फैलिएको रहेछ भन्ने थाहा पायो।

टाइगा जङ्गल यस क्षेत्रका मानिसको आम्दानीको मुख्य आधार हो। कागज बनाउन चाहिने अर्ध तरल पदार्थ यिनै नरम काठका रुखबाट तयार पारिन्छ। यसलाई पल्प (Pulp) भनिन्छ। जाडो र हिलो माटोका कारण यहाँ खेती कम हुन्छ। त्यसैले मानिसको मुख्य पेसा वनपैदावारमा आधारित नरम काठको व्यवसाय हो।

टाइगा जङ्गलको महत्त्वलाई छोटकरीमा यसरी राख्न सकिन्छ:

• यसका नरम काठबाट कागज बनाउने पल्प तयार हुन्छ।
• लम्बरिङ यहाँका मानिसको मुख्य पेसा हो, जसबाट उनीहरूको जीविका चल्छ।
• यहाँका मानिस यसैको काठले घर बनाउँछन्।
• खेती कम हुने यस क्षेत्रमा जङ्गल नै आम्दानीको मुख्य स्रोत हो।

जाडो अधिक हुने र लामो समय हिउँ परिरहने भएकाले टाइगा क्षेत्रका मानिसको जीवन कठिन हुन्छ। उनीहरू जङ्गलमा सजिलै पाइने काठबाट घर बनाएर बस्छन्। खेती गर्न कठिन भएकाले धेरै मानिस यहाँ बस्न सक्दैनन्, त्यसैले जनसङ्ख्या अत्यन्त कम छ। तर हिउँ र जङ्गल हेर्न आउने पर्यटकका लागि सुविधायुक्त ठुला होटेल र होमस्टेको राम्रो व्यवस्था छ। यसरी पर्यटन पनि यहाँका मानिसको आम्दानीको एउटा बाटो बनेको छ।

साइबेरियापछि पथप्रदर्शकले हेलिकप्टर चार्टर गरेर टोलीलाई रुसको सुदूर उत्तरी भाग, उत्तरी ध्रुवको करिब ८०° अक्षांशको सेरोफेरोसम्म पुर्‍याए। त्यहाँ त मुखबाट निस्केको बाफसमेत जम्न खोज्थ्यो। नेपालको हिमाली शृङ्खलामा जस्तै त्यहाँ वर्षैभरि हिउँ जमिरहन्छ।

टुन्ड्रा प्रदेशको हावापानी र वनस्पतिका मुख्य विशेषता यस्ता छन्:

• ग्रीष्म ऋतुमा तापक्रम १०°C सम्म मात्र पुग्छ।
• हिउँदमा तापक्रम सधैँभरि ०°C भन्दा तल रहन्छ र -४५°C सम्म पुग्छ।
• अत्यन्त चिसो र सुक्खा ध्रुवीय वायु चलिरहन्छ।
• वार्षिक वर्षा २५ से.मि. भन्दा कम हुन्छ।
• झ्याउ, काई, लेउ जस्ता केही वनस्पति ग्रीष्मको समयमा मात्र देखा पर्छन्।

यहाँ रुख किन उम्रँदैनन् भन्ने कुरा हावापानीले नै बताउँछ। ग्रीष्म निकै छोटो र चिसो हुन्छ, वर्षा थोरै हुन्छ र जमिन धेरैजसो जमेको रहन्छ। यस्तो अवस्थामा ठुला रुखका जरा फैलन पाउँदैनन्। हिउँ अलिकति पग्लिने छोटो ग्रीष्ममा मात्र झ्याउ, काई र लेउ जस्ता साना वनस्पति उम्रन भ्याउँछन्।

टुन्ड्रा प्रदेशमा मानिसको स्थायी बसोबास अत्यन्त न्यून छ। यहाँ फिरन्ते अर्थात् घुमन्ते आदिवासी एस्किमो र इन्युट जातका मानिस बस्छन्। खेती हुन नसक्ने यो भूमिमा उनीहरू हिउँमा पाइने सिल माछा र हिम भालुको सिकार गरेर जीविका चलाउँछन्। सिकार गरेका जनावरको मासु खान्छन्। जनावरका छाला र चराका प्वाँखबाट लुगा र पाल बनाएर प्रयोग गर्छन्। छाला र प्वाँखका बाक्ला लुगाले शरीरको ताप बाहिर जान दिँदैनन्।

यिनीहरूले बस्ने घर हिउँकै हुन्छ। कडा जमेको हिउँलाई ढिक्का ढिक्का काटेर गोलो गुम्बजजस्तो घर बनाइन्छ (चित्र ३६.४)।

अति चिसो ठाउँमा हिउँकै घरमा बस्नु अचम्मको लाग्न सक्छ, तर यसका ठोस कारण छन्। जमेको हिउँभित्र हावा थुनिएको हुन्छ, त्यसैले हिउँले ताप सजिलै बाहिर जान दिँदैन। इग्लुको बाक्लो भित्ताले बाहिरको -४५°C को चिसो हावा र हुरी भित्र पस्न दिँदैन। भित्र बालेको बत्ती र मानिसको शरीरको तापले भित्रको भाग बाहिरभन्दा धेरै न्यानो रहन्छ। रुख नउम्रने यो भूमिमा घर बनाउने काठ पाइँदैन, तर हिउँ जहाँ पनि सजिलै पाइन्छ। घुमन्ते जीवन भएकाले नयाँ ठाउँ पुगेपछि छिट्टै नयाँ इग्लु बनाउन सकिन्छ।

कतै कतै यिनीहरू जनावरको छालाबाट अस्थायी घर पनि बनाउँछन्। सिकारका लागि एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ सर्दा यस्तो घर सजिलै उठाएर लैजान सकिन्छ। हिउँ यहाँको जीवनको अभिन्न भाग हो, त्यसैले मनोरञ्जन पनि हिउँमै हुन्छ। टोलीको बसाइको अन्तिम दिन साइबेरियाका स्थानीयले उनीहरूको बिदाइका लागि हिउँमाथि दौडिने Ice Marathon आयोजना गरे। टोलीका सदस्य कठिनले पन्ध्र मिनेट दौडिए (चित्र ३६.५)।

शीत प्रदेशका केही अति उत्तरी र दक्षिणी भागमा छ महिना दिन र छ महिना रात हुन्छ। यसको कारण पृथ्वीको अक्ष हो। पृथ्वी आफ्नो अक्ष सिधा ठाडो नभई करिब २३.५° ढल्केको अवस्थामा सूर्यको परिक्रमा गर्छ। परिक्रमाको एउटा आधा भागमा उत्तरी ध्रुव सूर्यतिर ढल्केको हुन्छ। त्यति बेला पृथ्वी घुम्दा पनि ध्रुवतिरको भाग उज्यालोबाटै बाहिर जाँदैन, त्यसैले महिनौँसम्म घाम अस्ताउँदैन। परिक्रमाको अर्को आधा भागमा उत्तरी ध्रुव सूर्यभन्दा पर ढल्किन्छ र त्यो भाग महिनौँसम्म अँध्यारोमै रहन्छ। दक्षिणी ध्रुवमा ठिक उल्टो हुन्छ। उत्तरमा दिन हुँदा दक्षिणमा रात हुन्छ।

यही कारणले टाइगा क्षेत्रमा पनि ग्रीष्ममा दिन अत्यधिक लामो र हिउँदमा अत्यधिक छोटो हुन्छ। कुन्साङ, प्रवीण र इशानले ग्रीष्म ऋतुमा भ्रमण गरेकाले उनीहरूले ध्रुवनजिक पुग्दा पनि लामो अँध्यारो भोग्नुपरेन।

साइबेरियाबाट बिदा भएर टोली ग्रिनल्यान्ड पुग्यो। केही दिनको भ्रमणपछि उनीहरू उत्तरी क्यानडा र अमेरिकाको अलस्कामा पुगे। यहाँ पनि साइबेरियाको जस्तै हावापानी र वनस्पति पाइन्छ। एउटै अक्षांशमा पर्ने भएकाले महादेश फरक भए पनि हावापानी उस्तै छ। तर यहाँका आदिवासीको जीवनशैली अलि विकसित र आधुनिकताले प्रभाव पारेको पाइयो। जनघनत्व भने यहाँ पनि अति कम छ।

उत्तरी ध्रुवको जानकारी टोलीले आफ्नै आँखाले हेरेर पायो। उही अक्षांशको दक्षिणी ध्रुवमा कस्तो हावापानी होला भन्ने जिज्ञासा उनीहरूलाई जाग्यो। अलस्काको होटेलमा बेलुका उनीहरूले इन्टरनेटमा खोजी गरे। दक्षिणी ध्रुवमा अन्टार्कटिका महादेश छ। त्यहाँको हावापानी अति विषम भएकाले त्यहाँ मानव बस्ती छैन। त्यहाँ पेन्गुइन चरा पाइन्छ। यसरी शीत प्रदेश दुवै गोलार्धमा भए पनि मानिस बस्ने भाग उत्तरी गोलार्धमा मात्र छ। अन्त्यमा टोली अमेरिकाको वासिङ्टन डि.सी. हुँदै काठमाडौँ फर्कियो।