समशीतोष्ण मण्डल

पृथ्वीलाई हावापानीका आधारमा विभिन्न मण्डलमा बाँडिन्छ। भूमध्यरेखा वरिपरिको भाग धेरै तातो हुन्छ र ध्रुवतिरको भाग धेरै चिसो हुन्छ। यी दुई छेउका बिचमा एउटा यस्तो पेटी छ जहाँ न अत्यधिक गर्मी हुन्छ न अत्यधिक जाडो। यही बिचको पेटीलाई समशीतोष्ण मण्डल भनिन्छ। 'सम' भनेको बराबर, 'शीत' भनेको चिसो र 'उष्ण' भनेको तातो हो। त्यसैले नामले नै तातो र चिसो बराबर जस्तो भएको क्षेत्र भन्ने अर्थ दिन्छ।

यस मण्डलमा वर्षभरि तातो र चिसोको अवस्था लगभग समान हुन्छ। कतै ग्रीष्म ऋतुमा गर्मी र हिउँदमा जाडो हुन्छ। यहाँ पर्याप्त मात्रामा वर्षा हुन्छ। हावापानी मानिसलाई बस्न, खेती गर्न र काम गर्न अनुकूल भएकाले यहाँ सघन मानव बसोबास छ। त्यसैले हावापानीका आधारमा यो क्षेत्र विश्वकै अनुकूल प्रदेश मानिन्छ।

उत्तर अमेरिका, एसिया र युरोपका सबैभन्दा विकसित क्षेत्रहरू यही प्रदेशमा पर्छन्। विश्वका ठुला औद्योगिक सहरहरू पनि यही हावापानीका क्षेत्रमा छन्। तिनमध्ये केही यस्ता छन्:

• चीनको सङ्घाई
• जापानको टोकियो
• दक्षिण कोरियाको सिओल
• बेलायतको लन्डन
• संयुक्त राज्य अमेरिकाको सिकागो

समशीतोष्ण मण्डल एउटै किसिमको छैन। महादेशको पश्चिम भाग, भित्री भाग र पूर्वी भागमा समुद्रको प्रभाव र वायुको दिशा फरक हुन्छ। त्यसैले एउटै अक्षांशमा पनि ठाउँअनुसार तापक्रम र वर्षा फरक पर्छ। यही फरकका आधारमा यस मण्डललाई तलका छ वटा उपप्रदेशमा बाँडिन्छ:

• १. भूमध्यसागरीय हावापानी
• २. समशीतोष्ण मरुस्थलीय हावापानी
• ३. समशीतोष्ण मौसमी हावापानी
• ४. समशीतोष्ण सामुद्रिक हावापानी
• ५. समशीतोष्ण तृणभूमिको हावापानी
• ६. सेन्ट लरेन्स र मन्चुरियाको हावापानी

यस हावापानीको नाम भूमध्यसागरबाट आएको हो, किनकि यसको सबैभन्दा ठुलो क्षेत्र भूमध्यसागरको वरिपरि छ। तर यो हावापानी अरू महादेशमा पनि त्यही अक्षांशको पश्चिमी भागमा पाइन्छ। यसका मुख्य क्षेत्र यी हुन्:

• भूमध्यसागर वरिपरि अवस्थित युरोपका फ्रान्स, स्पेन, इटाली, पोर्चुगललगायतका क्षेत्रहरू
• दक्षिण र दक्षिण पश्चिम अस्ट्रेलिया
• संयुक्त राज्य अमेरिकाको क्यालिफोर्निया
• अफ्रिका महादेशको उत्तरी तथा दक्षिण पश्चिम क्षेत्र
• दक्षिण अमेरिकाको चिलीको मध्य भाग

यहाँ वर्षमा दुई ऋतु मात्र स्पष्ट हुन्छन्: ग्रीष्म र हिउँद। ग्रीष्ममा औसत तापक्रम २७°C र हिउँदमा औसत १०°C हुन्छ। वार्षिक वर्षा ४० से.मि. देखि ८० से.मि. सम्म हुन्छ। ग्रीष्मयाम गर्मी र सुख्खा हुन्छ भने हिउँद ठन्डा र ओसिलो हुन्छ। हिउँदमा समुद्री सतह भएर आउने पश्चिमी वायुले यहाँ वर्षा गराउँछ। यसको अर्थ यहाँ पानी जाडोमा पर्छ, गर्मीमा होइन।

गर्मी याम सुख्खा हुने भएकाले यहाँका बोटबिरुवाले पानी जोगाउनुपर्छ। त्यसैले यहाँ लामा जरा, साना र चिल्ला पात तथा बाक्ला बोक्रा भएका झाडीयुक्त वनस्पति पाइन्छन्। लामो जराले जमिनको गहिराइबाट पानी तान्छ र चिल्लो पातले पानी उड्न दिँदैन।

यहाँ प्रशस्त मात्रामा अमिलोयुक्त रसिलो जातका फलफूल जस्तै सुन्तला, अङ्गुर, कागती आदिको उत्पादन हुन्छ। जैतुन पनि यहीँ पाइन्छ। ती फलफूलबाट वाइन, पर्फ्युम आदि उत्पादन गरिन्छ र जैतुनबाट तेल बनाइन्छ। फलफूलको यति ठुलो उत्पादन हुने भएकाले यो क्षेत्रलाई विश्वको बगैँचा भनिन्छ।

महादेशको भित्री भाग समुद्रबाट धेरै टाढा हुन्छ। समुद्रबाट आउने ओसिलो हावा त्यहाँसम्म पुग्दा पुग्दै सुकिसक्छ। त्यसैले यहाँ मरुभूमि जस्तो सुख्खा हावापानी बनेको छ। यो हावापानी यी क्षेत्रमा पाइन्छ:

• क्यास्पियन सागरदेखि पूर्वपट्टि तुर्किस्तान
• चीनको पश्चिमी क्षेत्र
• मङ्गोलिया
• अमेरिकाको रकी पर्वतबिचको उच्चसमस्थली

ग्रीष्ममा अधिकतम तापक्रम २७°C र हिउँदमा ०°C सम्म पुग्छ। यहाँ चक्रवातबाट वर्षा हुन्छ। वर्षमा औसत १० से.मि. देखि २५ से.मि. सम्म मात्र वर्षा हुन्छ, जुन भूमध्यसागरीय क्षेत्रको भन्दा पनि निकै कम हो।

जमिन सुख्खा र बलौटे हुने भएकाले यहाँ ठुला रुख हुर्कन सक्दैनन्। यहाँ काँडेदार झाडी र खस्रा घाँसका वनस्पति मात्र पाइन्छन्। पानी कम भएकाले खेतीपाती कम हुन्छ र मानिसहरू बढी मात्रामा पशुपालन गर्छन्। कठिन हावापानीका कारण मानिसको जीवनशैली उन्नत किसिमको हुन सकेको छैन।

यो हावापानी यी क्षेत्रमा फैलिएको छ:

• एसियाको पूर्वी खण्ड, मुख्यतया मध्य र उत्तरी चीन
• संयुक्त राज्य अमेरिकाको दक्षिण पूर्वी खण्ड
• अस्ट्रेलियाको दक्षिण पूर्वी क्षेत्र

यहाँ ग्रीष्ममा औसत तापक्रम २५°C र हिउँदमा ५°C हुन्छ। गर्मी याममा मनसुनी वायुले ५० देखि १५० से.मि. सम्म वर्षा गराउँछ। यो कुरा भूमध्यसागरीय हावापानीको ठिक उल्टो हो: त्यहाँ हिउँदमा पानी पर्छ, यहाँ ग्रीष्ममा।

वर्षा धेरै हुने क्षेत्रमा पतझर वन पाइन्छ र वर्षा कम हुने क्षेत्रमा झाडी र घाँस पाइन्छ। यहाँको हावापानी रेसम उत्पादनका लागि अनुकूल छ। गर्मीमा पानी र तातो दुवै पाइने भएकाले धान, गहुँ, मकै, कपास, उखु आदिको खेती गरिन्छ। ठुला ठुला सहरको विकास तथा उद्योग व्यवसायको राम्रो प्रगति भएकाले यो क्षेत्रमा जनसङ्ख्या अधिक छ।

यो हावापानी मानव स्वास्थ्यका लागि अनुकूल मानिन्छ। यसका मुख्य क्षेत्र यी हुन्:

• पश्चिम युरोप
• पश्चिम क्यानडा
• चिली
• तास्मानिया टापु
• दक्षिण न्युजिल्यान्ड

ग्रीष्ममा न्यानो हुने र हिउँदमा खासै जाडो नहुने भएकाले यो हावापानी साह्रै मनोरम र स्वास्थ्यकर मानिन्छ। यहाँ ग्रीष्ममा १५°C र हिउँदमा ५°C तापक्रम रहन्छ। गर्मी र जाडोको फरक थोरै हुनु नै यसको विशेषता हो, किनकि समुद्रले तापक्रमलाई सन्तुलित राख्छ।

वार्षिक वर्षा ७५ देखि १५० से.मि. सम्म हुन्छ। सामुद्रिक प्रभावले बाह्रै महिना पानी परिरहन्छ। सामुद्रिक चक्रवात र पश्चिमी वायुका कारणले यस क्षेत्रमा वर्षा हुन्छ। यहाँ मिश्रित वनस्पति पाइन्छ: पहाडी भागमा कोणधारी वन र मैदानी भागमा पतझर वन। यहाँका मानिस उद्योग, व्यापार, पर्यटन तथा सेवा क्षेत्रमा संलग्न छन्।

'तृण' भनेको घाँस हो, त्यसैले तृणभूमि भनेको घाँसे मैदान हो। यो हावापानी पाइने मुख्य क्षेत्रहरू यी हुन्:

• दक्षिणी रुस
• उत्तर पश्चिम एसिया
• पूर्वी युरोप
• दक्षिण अफ्रिकाको उच्च समस्थली क्षेत्र
• दक्षिण पूर्वी अस्ट्रेलिया
• उत्तर अमेरिकाको मध्यभाग
• दक्षिण अमेरिकाको दक्षिणपूर्वी भाग

यहाँ ग्रीष्ममा बढीमा २७°C र हिउँदमा ०°C भन्दा कम तापक्रम हुन्छ। महादेशको मध्य क्षेत्रमा फैलिएकाले यहाँ सामुद्रिक प्रभाव कम पर्छ। जसका कारण यहाँ वर्षा कम हुन्छ। हिउँदमा हिउँ पर्नु पनि यो हावापानीको विशेषता हो। कम वर्षा हुने हुँदा यहाँ ठुला जातका वनस्पति पाइँदैनन्, बरु ठुला ठुला घाँसे मैदान पाइन्छन्। उर्वर माटो हुनाले यहाँ गहुँ खेती राम्रो हुन्छ।

समशीतोष्ण तृणभूमिका घाँसे मैदानलाई ठाउँअनुसार फरक फरक नामले चिनिन्छ:

यहाँ ठुलो लगानी गरी व्यावसायिक कृषि तथा पशुपालन गरिएको छ। पूर्वी युरोप तथा अमेरिकाको कतिपय राज्यको अर्थतन्त्र नै पशुपालनमा आधारित छ। यहाँ मासु, छाला र दुधजन्य उद्योग प्रशस्त मात्रामा स्थापना गरिएका छन्।

प्रेरिज र स्टेप्स क्षेत्रमा मुख्य रूपमा गाईपालन गरिने भएकाले यस क्षेत्रलाई दुधपेटीका रूपमा लिइन्छ। यस्तै अस्ट्रेलियाको डाउन्स र अर्जेन्टिनाको पम्पास क्षेत्रमा प्रशस्त मात्रामा गाई तथा भेडापालन गरिन्छ। अस्ट्रेलियाको भेडा ऊनका लागि र अर्जेन्टिनाको भेडा मासुका लागि विश्व प्रख्यात छन्।

यो हावापानी खास गरी उत्तर अमेरिकाको सेन्ट लरेन्स नदीको आसपास र चीनको मन्चुरिया प्रायद्वीपमा पाइन्छ। त्यसैले यसलाई त्यही ठाउँको नामले चिनिन्छ।

यो हावापानी महादेशको पूर्वी किनारमा चिसो पानीको धार बहने क्षेत्रमा पाइन्छ। चिसो धारका कारण ग्रीष्म न्यानो भए पनि हिउँद अत्यन्त ठन्डा हुन्छ। ग्रीष्मको तापक्रम २०° से. सम्म पुग्छ तर हिउँदमा भने ०° से. भन्दा तल झर्छ। यहाँ न्यानो र चिसो सामुद्रिक धारको सङ्गम हुने भएकाले चक्रवाती वर्षा हुन्छ। यहाँ ५० देखि १०० से.मि. सम्म वार्षिक वर्षा हुन्छ।

जाडो लामो र कडा हुने भएकाले यहाँ कोणधारी वनस्पति पाइन्छ। कोणधारी रुखका पात सियो जस्ता हुन्छन् र हिउँ सजिलै चिप्लिन्छ। कृषि, पशुपालन तथा मत्स्य व्यवसाय यहाँका प्रमुख आर्थिक क्रियाकलाप हुन्। न्यानो र चिसो धार मिल्ने ठाउँमा माछा प्रशस्त पाइने भएकाले मत्स्य व्यवसाय यहाँ महत्त्वपूर्ण छ।

छ वटै उपप्रदेशलाई तुलना गर्दा एउटा ढाँचा देखिन्छ। ३०° देखि ४५° अक्षांशमा महादेशको पश्चिम, भित्र र पूर्वमा फरक हावापानी छ। ४५° देखि ६०° अक्षांशमा पनि भित्री भाग र पूर्वी किनारको हावापानी फरक छ। तलको तालिकाले यो ढाँचा एकै ठाउँमा देखाउँछ।