नक्सा कार्य

कसैलाई आफ्नो घरबाट विद्यालय जाने बाटो बताउनुपर्दा हामी कागजमा केही रेखा कोरेर देखाउँछौँ। यता मूल सडक, उता खोला, बिचमा पुल र पुलपछि विद्यालय। यो सानो कोराइमा पनि ठाउँहरू कता कता छन् र एकअर्कासँग कसरी जोडिएका छन् भन्ने कुरा देखिन्छ। पृथ्वीको कुनै भाग वा सिङ्गो पृथ्वीलाई यसैगरी तर निश्चित नापअनुसार सानो बनाएर कागजमा उतारियो भने त्यो नक्सा बन्छ।

नक्सा कुनै ठाउँको आकार मात्र होइन। यो भौगोलिक र राजनीतिक तथ्यहरूको प्रस्तुति पनि हो। नेपालको राजनीतिक नक्सा हेर्दा प्रदेश र जिल्लाका सिमाना थाहा हुन्छन्। भौगोलिक नक्सा हेर्दा हिमाल, पहाड, तराई र नदीहरू कहाँ छन् भन्ने थाहा हुन्छ। त्यसैले नक्सालाई धेरै सूचना थोरै ठाउँमा राख्ने माध्यम पनि भनिन्छ।

जुनसुकै नक्सा पढ्न र बनाउन तीन कुरा अनिवार्य रूपमा बुझ्नुपर्छ। यी तीनलाई नक्साका आधारभूत तत्त्व भनिन्छ: दिशा, सङ्केत र स्केल वा नापो।

• दिशा: नक्सामा उत्तर, दक्षिण, पूर्व र पश्चिम कता पर्छन् भन्ने कुरा दिशाले बताउँछ। प्रायः नक्साको माथिल्लो भाग उत्तर हुन्छ र त्यसलाई तीरको चिह्नले देखाइन्छ।
• सङ्केत: सडक, नदी, अस्पताल, विमानस्थल जस्ता कुरालाई नक्सामा उनीहरूकै पूरा चित्र कोरेर देखाउन सकिँदैन। त्यसैले तिनलाई साना चिह्नले देखाइन्छ। यिनै चिह्नलाई सङ्केत भनिन्छ।
• स्केल वा नापो: नक्सामा देखाइएको दुरी वास्तविक जमिनमा कति हुन्छ भनेर नापोले बताउँछ। जस्तै, नक्साको १ सेन्टिमिटर बराबर जमिनको १० किलोमिटर भन्ने नापो भए नक्सामा ५ सेन्टिमिटर टाढा देखिएका दुई सहरबिचको वास्तविक दुरी ५० किलोमिटर हुन्छ।

सबै नक्सामा तीनै तत्त्व ठ्याक्कै प्रयोग गर्न सकिँदैन। खुला हातले कोरेको नक्सामा दिशा र सङ्केत मात्र देखाउन सकिन्छ। अन्दाजमा कोर्दा आकार र दुरी ठ्याक्कै अनुपातमा आउँदैनन्, त्यसैले त्यस्तो नक्सामा नापोको प्रयोग गर्न सकिँदैन।

सङ्केतको सहायताले नक्सामा विभिन्न तथ्य र तथ्याङ्कलाई सजिलो ढङ्गबाट प्रस्तुत गरिन्छ। लामो लेख पढेर बुझ्नुपर्ने कुरा नक्सामा एकै नजरमा देखिन्छ। नक्सामा देखाउन सकिने मुख्य कुराहरू यी हुन्:

एउटै नक्सामा यी सबै कुरा राख्दा नक्सा भरिभराउ भएर पढ्नै गाह्रो हुन्छ। त्यसैले प्रायः एउटा नक्सा एउटा विषयका लागि बनाइन्छ। जस्तै, जनसङ्ख्या वितरणको नक्साले कुन ठाउँमा धेरै मानिस बस्छन् भन्ने देखाउँछ भने बाली र उत्पादनको नक्साले कुन क्षेत्रमा धान, मकै वा चिया बढी उत्पादन हुन्छ भन्ने देखाउँछ।

आजको समयमा भौगोलिक सूचना र तथ्याङ्क प्रस्तुत गर्न नक्सा बनाउने सिप सबैलाई चाहिन्छ। किसानलाई आफ्नो जग्गाको नक्सा, इन्जिनियरलाई सडकको नक्सा र विद्यार्थीलाई आफ्नो देशको नक्सा बुझ्न र बनाउन आउनुपर्छ। यो सिपको छुट्टै नाम छ।

राम्रोसँग बनाइएको नक्सामा चार कुरा राख्नुपर्छ। यी नभए नक्सा हेर्ने मानिसले त्यो केको नक्सा हो, कता उत्तर हो, कुन चिह्नले के जनाउँछ र दुरी कति हो भन्ने बुझ्न सक्दैन।

• शीर्षक: नक्सा केको हो भन्ने कुरा बताउने नाम, जस्तै "नेपालका प्रमुख नदीहरू"।
• उत्तर दिशा: नक्साको कुन भाग उत्तर हो भनेर देखाउने तीरको चिह्न।
• सङ्केत चिह्न: नक्सामा प्रयोग गरिएका चिह्न र तिनको अर्थ एउटा सानो कोठामा लेखिएको तालिका।
• नापो: नक्साको दुरी र जमिनको दुरीबिचको सम्बन्ध देखाउने रेखा वा अनुपात।

नक्सामा राखिने सूचना र तथ्याङ्क तथा स्केलका आधारमा नक्साको विभाजन गरिन्छ। कुन विषय देखाउने हो भन्ने आधारमा राजनीतिक नक्सा, भौगोलिक नक्सा, जनसङ्ख्या नक्सा जस्ता नक्सा बन्छन्। कति ठुलो क्षेत्र देखाउने हो भन्ने आधारमा पनि नक्सा फरक हुन्छ। पूरै संसार देखाउने नक्सा र एउटा गाउँको नक्सा एउटै नापोमा बनाउन सकिँदैन।

नक्सा बनाउने वा उतार्ने विभिन्न विधि र तरिका छन्। पहिले मानिसहरू हातैले नापजाँच गरेर नक्सा बनाउँथे। अहिले प्रविधि र उपकरणको विकासले नक्सा निर्माणमा ठुलो फड्को मारेको छ। तल मुख्य सात विधि दिइएका छन्।

टेम्प्लेट विधिबाट बनेको नक्सा बाक्लो कागज वा काठको हुने भएकाले त्यसको किनारा छामेर आकार थाहा पाउन सकिन्छ। आँखाले देख्न नसक्ने बालबालिकाले यसैलाई छोएर देशको आकार चिन्छन्।

ग्राफिक विधिमा ठुलो नक्सालाई साना वर्गमा बाँडिन्छ। त्यसपछि कापीमा उत्तिकै सङ्ख्याका वर्ग बनाइन्छ र हरेक वर्गभित्र नक्साको जति भाग पर्छ, त्यति नै भाग कापीको सोही वर्गमा कोरिन्छ। वर्ग ठुला बनाए नक्सा ठुलो हुन्छ र साना बनाए सानो हुन्छ।

कार्बन विधि र ट्रेसिङ पेपर विधि दुवैमा वास्तविक नक्साको रेखा पछ्याएर कोरिन्छ। फरक यति हो कि कार्बन विधिमा रेखा तलको कागजमा कार्बनबाट छापिन्छ भने ट्रेसिङ पेपर विधिमा पारदर्शी कागजबाट देखिने रेखा त्यही कागजमाथि कोरिन्छ। जी.पी.एस. र जी.आई.एस. आधुनिक प्रविधि हुन्। यति धेरै विधि भए पनि कक्षामा पढाउँदा स्वतन्त्र नक्साङ्कन विधि नै बढी प्रचलनमा छ, किनभने यसका लागि कापी र पेन्सिल मात्र भए पुग्छ।

नेपालको नक्सा एकैचोटि कोर्न खोज्दा प्रायः आकार बिग्रन्छ। त्यसैले सुरुमा एउटा सरल आकारबाट थालेर बिस्तारै वास्तविक आकारतर्फ जानुपर्छ। तलका पाँच चरण पालैपालो गर्नुहोस्।

• चरण १: नेपाल आयतकार छ। त्यसैले सुरुमा एउटा लाम्चो आयत कोर्नुहोस्, जसको लम्बाइ चौडाइभन्दा धेरै गुणा बढी होस्।
• चरण २: नेपाल पश्चिमबाट पूर्वतर्फ ढल्केको छ। त्यसैले आयतलाई पश्चिमतिर माथि र पूर्वतिर तल हुने गरी अलिकति ढल्काउनुहोस्।
• चरण ३: नेपाल पश्चिममा हल्का फराकिलो र पूर्वमा साँघुरिँदै गएको छ। त्यसैले पश्चिमको छेउ चौडा र पूर्वको छेउ अलि साँघुरो बनाउनुहोस्।
• चरण ४: नेपाल करिब अर्धचन्द्राकार जस्तै मध्यउत्तर भागमा बाङ्गिएको छ। त्यसैले बिचको भागलाई माथितिर हल्का बाङ्गो पार्नुहोस्।
• चरण ५: सिमाना क्षेत्रमा बाहिर निस्केका चुच्चे भाग र भित्र घुसेका क्षेत्रहरू स्पष्ट देखिने गरी किनारा मिलाउनुहोस्।

चरण ५ नै नेपालको नक्सालाई चिनिने बनाउने चरण हो। नेपालको उत्तरी सिमानामा केही भाग चुच्चो परेर बाहिरतिर निस्केका छन्। पश्चिम उत्तरबाट सुरु गर्दा यी चुच्चे भाग क्रमशः यसरी आउँछन्:

• लिपुलेक लिम्पियाधुरा
• मुस्ताङ
• लाङटाङ
• गौरीशङ्कर
• सगरमाथा
• कञ्चनजङ्घा

अर्कोतिर केही ठाउँमा सिमाना नेपालभित्रतिर घुसेको छ। पूर्वमा पाँचथर र दक्षिणमा विराटनगर, जनकपुर, चितवन, भैरहवा र धनगढीमा यस्ता भित्र घुसेका क्षेत्र छन्।

यसरी पटक पटक अभ्यास गर्दा नेपालको रेखाङ्कित नक्सा हेर्दै नहेरी कोर्न सकिन्छ। सुरुमा कापीमा ग्राफ जस्तै बक्स बनाएर पनि नक्सा उतार्न सकिन्छ। बक्सले कुन भाग कति लामो र कति चौडा छ भन्ने अन्दाज गर्न सजिलो बनाउँछ।

नेपालको नक्सा कोर्ने यही तरिका अपनाएर विभिन्न महादेशका नक्सा पनि उतार्न सकिन्छ। सुरुमा महादेशलाई कुनै सरल आकारसँग तुलना गर्नुहोस्, अनि किनारा मिलाउँदै जानुहोस्। अफ्रिका माथि फराकिलो र तल साँघुरिँदै गएको छ। दक्षिण अमेरिका उल्टो त्रिकोण जस्तो देखिन्छ, जसको चौडा भाग उत्तरमा र चुच्चो दक्षिणमा छ। उत्तर अमेरिका उत्तरतिर धेरै फराकिलो छ र दक्षिणतिर मध्य अमेरिकामा पुगेर पातलो बन्दै जान्छ।

रेखाङ्कित नक्सा कोरिसकेपछि त्यसमा मरुभूमि, प्रमुख नदी, घाँसे मैदान जस्ता कुरा सङ्केतले भर्न सकिन्छ। यसो गर्दा महादेशहरूबिच तुलना गर्न पनि सजिलो हुन्छ।

नक्सामा प्रयोग गरिने हरेक सङ्केतले विशेष अर्थ दिन्छ। सङ्केतका माध्यमबाट नै नक्साको अध्ययन गरिन्छ। सङ्केत बुझ्न नसक्ने मानिसका लागि नक्सा रेखाको थुप्रो मात्र हुन्छ। तल केही प्रचलित सङ्केत दिइएका छन्।

आजको विश्वमा नक्साको प्रयोग र उपादेयता झन् झन् बढ्दै गएको छ। मोबाइलमा बाटो खोज्नेदेखि देशको विकासको योजना बनाउनेसम्मका काममा नक्सा चाहिन्छ। नक्साका केही मुख्य उपयोग यस्ता छन्:

• नयाँ ठाउँमा यात्रा गर्दा बाटो, दुरी र दिशा पत्ता लगाउन।
• देश वा प्रदेशको सिमाना, जिल्ला र सहर कहाँ छन् भन्ने थाहा पाउन।
• सडक, विद्यालय, अस्पताल, खानेपानी जस्ता पूर्वाधारको योजना बनाउन।
• खनिज, वन, माटो र बालीको वितरण थाहा पाई प्राकृतिक स्रोतको व्यवस्थापन गर्न।
• बाढी, पहिरो जस्ता विपद्को जोखिम भएका क्षेत्र पहिचान गरी उद्धार र राहत पुर्‍याउन।
• जनसङ्ख्या वितरण, धार्मिक स्थल र सम्पदाको अध्ययन तथा पर्यटन प्रवर्धन गर्न।
• विद्यार्थीलाई भूगोल, इतिहास र अर्थतन्त्रका कुरा देखाएर सिकाउन।

नक्सा र चित्र दुवै कागजमा कोरिन्छन्, त्यसैले धेरैले यिनलाई उस्तै ठान्छन्। तर यी दुईको बनावट र काम फरक छ। तलको तालिकाले यो भिन्नता देखाउँछ।