हावापानीमा प्रभाव पार्ने तत्त्वहरू

हामी दिनहुँ भन्छौं, आज घाम लाग्यो, आज दिनभरि पानी पर्‍यो, आज निकै जाडो भयो । यो केही घण्टा वा एक दुई दिनको वायुमण्डलको अवस्था हो, जसलाई मौसम भनिन्छ । मौसम बिहान एउटा हुन्छ, बेलुका अर्कै हुन सक्छ । तर कुनै ठाउँमा वर्षौंसम्म कति गर्मी हुन्छ, कति पानी पर्छ र कस्तो बतास चल्छ भनेर हेर्दा त्यो ठाउँको स्थायी स्वभाव थाहा हुन्छ । यही लामो समयको औसत अवस्था हावापानी हो ।

एक दुई वर्षको मौसम हेरेर मात्र कुनै ठाउँको हावापानी भन्न सकिँदैन, किनकि कुनै वर्ष असामान्य गर्मी वा असामान्य वर्षा हुन सक्छ । त्यसैले साधारणतया ३० वर्षभन्दा बढी समयको मौसम वा वायुमण्डलको औसत प्रवृत्ति गणना गरेर हावापानीको अवस्था यकिन गरिन्छ । मौसम सानो ठाउँ र छोटो समयको कुरा हो, तर हावापानीले ठुलो क्षेत्र ओगटेको हुन्छ । जस्तै, नेपालको सन्दर्भमा तराईको हावापानी, पहाडको हावापानी र हिमालको हावापानी भनेर छुट्याइन्छ ।

कुनै ठाउँको हावापानी कस्तो छ भनेर चिन्न तीन कुरा नापिन्छ । यिनलाई हावापानीका सूचक भनिन्छ:

• तापक्रम: ठाउँ कति तातो वा कति चिसो छ ।
• वर्षा: वर्षभरि कति पानी पर्छ र कुन याममा पर्छ ।
• वायुको चाप: वायुमण्डलको हावाले जमिनमा पारेको दबाब ।

एउटै देशभित्र पनि ठाउँअनुसार हावापानी फरक हुन्छ । यसको कारण हो, हावापानीलाई विभिन्न तत्त्वले प्रभाव पारेका हुन्छन् । कुनै ठाउँको हावापानी एउटा मात्र तत्त्वले बनाउँदैन, धेरै तत्त्व एकसाथ मिलेर बनाउँछन् । हावापानीमा प्रभाव पार्ने तत्त्वहरू मूलतः यी आठ ओटा छन्:

• अक्षांश
• उचाइ
• जमिनको मोहोडा
• सामुद्रिक दूरी
• पहाडको उपस्थिति
• सामुद्रिक धार
• वायुको स्वभाव र दिशा
• वनस्पति र माटो

भूमध्यरेखीय क्षेत्रमा सूर्यको प्रकाश सिधा पर्छ । सिधा परेको किरणले सानो क्षेत्रमा धेरै ताप दिन्छ । भूमध्यरेखाबाट जति जति उत्तर वा दक्षिण ध्रुवीय क्षेत्रतर्फ गयो उति उति सूर्यको किरण छड्के पर्छ । छड्के परेको किरण ठुलो क्षेत्रमा फैलिन्छ, त्यसैले प्रत्येक ठाउँले थोरै ताप पाउँछ र तापक्रम घट्दै जान्छ ।

यो कुरा टर्चबाट बुझ्न सकिन्छ । टर्चलाई भित्तातिर सिधा सोझ्याउँदा सानो तर निकै उज्यालो गोलो बन्छ । त्यही टर्च छड्के पारेर सोझ्याउँदा उज्यालो लाम्चो भएर फैलिन्छ र मधुरो हुन्छ । सूर्यको किरण पनि यसरी नै फैलिन्छ । फलस्वरूप भूमध्यरेखीय क्षेत्रमा हावापानी उष्ण प्रकृतिको हुन्छ भने ८०° अक्षांशतिरका ध्रुवीय क्षेत्रमा वर्षैभरि हिउँ जम्छ ।

फरक उचाइका कारण सानो क्षेत्रमा पनि विभिन्न प्रकारको हावापानी पाइन्छ । कम उचाइमा हावाको उपस्थिति बाक्लो हुन्छ र बढी उचाइ भएको क्षेत्रमा पातलो हुन्छ । बाक्लो हावाले धेरै ताप समातेर राख्छ, पातलो हावाले ताप थोरै मात्र राख्न सक्छ । त्यसैले जति जति उचाइ बढ्दै जान्छ, तापक्रम पनि घट्दै जान्छ ।

नेपालमै यसको उदाहरण देख्न सकिन्छ । तराईका धेरै सहर करिब १०० मिटर जतिको उचाइमा छन् भने काठमाडौं उपत्यका करिब १४०० मिटर उचाइमा छ । यी दुईबीच करिब १३०० मिटरको फरक छ । हरेक १६५ मिटरमा १ डिग्री सेल्सियसका दरले हिसाब गर्दा यो फरकले तापक्रम करिब ८ डिग्री सेल्सियस घटाउँछ । त्यसैले गर्मी याममा तराईमा चर्को गर्मी हुँदा काठमाडौंमा तुलनात्मक रूपमा शीतल हुन्छ, र त्योभन्दा माथिका हिमाली गाउँमा झनै जाडो हुन्छ ।

जमिन सधैं समतल हुँदैन । पहाडका पाखा कुनै न कुनै दिशातिर ढल्केका हुन्छन् । जमिनको यो ढाल कतातिर फर्केको छ भन्ने कुरालाई मोहोडा भनिन्छ । जमिनको ढालको कारणले कुनै पनि स्थानको हावापानी प्रभावित हुन्छ ।

बाफिलो बतास वायु सम्मुख मोहोडामा ठोक्किएर माथि चढ्छ । माथि पुगेपछि चिसिएर बादल बन्छ र त्यही पाखामा पानी पर्छ । बतास डाँडा नाघेर अर्को पाखातिर पुग्दा उसको पानी सकिइसकेको हुन्छ, त्यसैले वायु विमुख मोहोडा सुक्खा रहन्छ ।

मोहोडाले घामको ताप पनि फरक पार्छ । नेपाल उत्तरी गोलार्धमा भएकाले सूर्य दक्षिणतिरबाट चम्किन्छ । त्यसैले नेपालमा उत्तरतर्फ फर्केको जमिनको भूभाग चिसो हुन्छ भने सूर्य सम्मुख दक्षिणतर्फ फर्केको जमिनमा न्यानो हुन्छ । गाउँघरमा दक्षिण मोहोडाको पाखालाई घमाइलो र उत्तर मोहोडाको पाखालाई सेपिलो भनिन्छ । घमाइलो पाखामा बस्ती र खेतीबाली धेरै हुन्छ, सेपिलो पाखामा हिउँ र तुसारो ढिलोसम्म रहिरहन्छ ।

कुनै ठाउँ समुद्रबाट कति टाढा छ भन्ने कुराले पनि हावापानी फरक पार्छ । यसको कारण जमिन र पानीको तात्ने र सेलाउने स्वभाव फरक हुनु हो । जमिन छिटो तात्छ भने छिट्टै सेलाउँछ । पानी ढिलो तात्छ र ढिलो सेलाउँछ । गर्मीमा ढुङ्गा दिउँसो पोल्ने गरी तात्छ र राति चिसो हुन्छ, तर पोखरीको पानी दिनभरि उस्तै मन्द रहन्छ । यो भिन्नता हामी आफैं अनुभव गर्न सक्छौं ।

समुद्र नजिकका क्षेत्रमा समुद्री वायु र स्थलीय वायुको प्रभाव पर्ने हुनाले गर्मीमा धेरै गर्मी हुँदैन र जाडोमा धेरै जाडो हुँदैन । त्यसैले त्यहाँ वर्षभरि लगभग एकै प्रकृतिको हावापानी पाइन्छ । तर समुद्रबाट टाढा जमिनको भित्री भागमा यी वायुको प्रभाव पर्दैन । त्यहाँ हावापानी शुष्क र विषम हुन्छ । विषम भनेको गर्मी याममा निकै गर्मी र जाडो याममा निकै जाडो हुनु हो ।

पूर्वी चीनको सामुद्रिक किनारी क्षेत्रको हावापानी सुरम्य हुनु र पश्चिम चीन तथा मङ्गोलियाको हावापानी विषम हुनुलाई यसको उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ । पूर्वी चीन समुद्रको छेउमा छ, पश्चिम चीन र मङ्गोलिया समुद्रबाट हजारौं किलोमिटर भित्र पर्छन् ।

पहाड र पर्वत बतासका लागि पर्खालजस्तै हुन् । पहाडले वायुलाई एकैतिर बहने दिशामा अवरोध सिर्जना गर्छ । बाफिलो वायु बहने मार्गमा पर्वतको अवरोध भएमा वायु सम्मुख पाखामा पानी पर्छ र पर्वत पछाडिको क्षेत्र शुष्क रहन्छ ।

नेपालको उत्तरमा रहेको हिमालय पर्वतले नेपालको हावापानीमा दुई प्रकारले प्रभाव पार्छ । ग्रीष्म ऋतुमा हिन्द महासागरबाट आउने जलवाष्पयुक्त वायुलाई पर्वतले रोकेर नेपालमा वर्षा गराउँछ । हिउँदमा उत्तरबाट बहने चिसो वायुलाई यही पर्वतले रोकिदिन्छ, त्यसैले नेपालमा जाडो केही कम हुन्छ ।

पर्वत पछाडि परेको तिब्बतमा भने उल्टो असर पर्छ । वायु सम्मुख हुने पर्वतका कारण बङ्गालको खाडीबाट बहने बाफिलो वायु तिब्बती क्षेत्रमा पुग्न सक्दैन । आर्द्रतायुक्त वायु तिब्बत पुग्न नसक्दा त्यहाँ पानी पर्दैन र सो क्षेत्र शुष्क हुन्छ । एउटै पर्वतले दक्षिणतिर वर्षा र उत्तरतिर सुक्खा बनाउँछ ।

समुद्री धारले आफूसँग ताप वा चिसो बोकेर किनारसम्म पुर्‍याउँछ । न्यानो सामुद्रिक धार बहने सामुद्रिक किनारी भागको हावापानी न्यानो हुन्छ । चिसो धार बहने क्षेत्रको हावापानी चिसो र शुष्क हुन्छ, किनकि चिसो पानीमाथिको हावाले धेरै वाष्प बोक्न सक्दैन ।

संयुक्त राज्य अमेरिका यसको राम्रो उदाहरण हो । यसको पूर्वी किनारामा तातो धार बहने हुनाले हावापानी न्यानो र ओसिलो छ भने पश्चिम किनारामा चिसो धार बहने हुनाले चिसो र शुष्क छ । यसको कारण पूर्वी क्षेत्रमा न्यानो गल्फ स्टिम धार र पश्चिमी क्षेत्रमा चिसो क्यालिफोर्निया धार बहनु हो ।

बतास कहाँबाट आउँछ भन्ने कुराले त्यसको स्वभाव तय गर्छ । समुद्रमाथिबाट आएको बतास वाष्पले भरिएको बाफिलो हुन्छ, जमिनमाथिबाट आएको बतास सुक्खा हुन्छ । वायुको यही स्वभावले कुनै ठाउँको हावापानी शुष्क बनाउँछ भने कुनै ठाउँको आर्द्र वा बाफिलो बनाउँछ ।

नेपाललगायत मनसुनी वायु बहने क्षेत्रमा ग्रीष्ममा बाफिलो वायु समुद्रबाट जमिनतर्फ बहने हुनाले प्रशस्त वर्षा हुन्छ । हाम्रो धानरोपाइँ यही वर्षामा निर्भर हुन्छ । हिउँदमा भने सुक्खा मनसुनी वायु जमिनबाट समुद्रतर्फ बहने हुनाले हावापानी शुष्क हुन्छ । यस्तो वायुले कम वर्षा गराउँछ, त्यसैले हिउँदमा महिनौंसम्म पानी नपर्न सक्छ ।

कुनै स्थानको वर्षा तथा तापक्रमको अवस्थालाई वनस्पतिले प्रभावित पार्छ । रुखबिरुवाले पातबाट पानी वाष्पका रूपमा हावामा छोड्छन् । त्यसैले घना जङ्गल भएको स्थानमा आर्द्रतायुक्त वायु हुने हुँदा बढी वर्षा हुन्छ । जङ्गलभित्र छिर्दा हावा शीतल र ओसिलो लाग्नुको कारण यही हो । वनस्पति नभएको क्षेत्रमा भने सुक्खा र विषम खालको हावापानी पाइन्छ ।

यस्तै माटोले पनि हावापानीलाई प्रभाव पारेको हुन्छ, किनकि माटोको रङ र बनावटअनुसार घामको ताप सोस्ने क्षमता फरक हुन्छ । घाममा कालो कपडा छिटो तात्छ र सेतो कपडा कम तात्छ भन्ने हामीलाई थाहा छ । माटोमा पनि यस्तै हुन्छ:

नेपाल उत्तरदेखि दक्षिणसम्म औसतमा करिब दुई सय किलोमिटर मात्र चौडा छ । तर यति सानो भौगोलिक क्षेत्रमा पनि तराईदेखि हिमालसम्म भ्रमण गर्ने हो भने उष्णदेखि समशीतोष्ण हुँदै शीत प्रदेशीय हावापानीको अनुभव गर्न सकिन्छ । यो विविधता एउटा मात्र तत्त्वले ल्याएको होइन ।

• उचाइ: तराई होचो छ, पहाड मध्यम उचाइमा छ र हिमाल निकै अग्लो छ । यसैले तापक्रम उत्तरतिर जाँदा घट्दै जान्छ ।
• पहाडको उपस्थिति: हिमालयले ग्रीष्ममा मनसुन रोकेर वर्षा गराउँछ र हिउँदमा उत्तरको चिसो बतास छेक्छ ।
• जमिनको मोहोडा: एउटै डाँडाको घमाइलो र सेपिलो पाखामा फरक तापक्रम हुन्छ ।
• वायुको स्वभाव र दिशा: ग्रीष्मको बाफिलो मनसुनले धेरै पानी र हिउँदको सुक्खा मनसुनले थोरै पानी ल्याउँछ ।
• वनस्पति र माटो: जङ्गल भएका ठाउँ ओसिला र नाङ्गा ठाउँ सुक्खा हुन्छन् ।