मानव अधिकार संरक्षणमा सङ्घसंस्थाको भूमिका

हामी मानिस भएकै कारण जन्मैदेखि केही अधिकार पाउँछौँ। बाँच्न पाउने, सम्मानसाथ जिउन पाउने, बोल्न पाउने, पढ्न पाउने र अन्याय भएमा न्याय पाउने अधिकार यसका उदाहरण हुन्। यिनै अधिकारलाई मानव अधिकार भनिन्छ। मानव अधिकार आफैँमा धेरै फराकिलो क्षेत्रसँग जोडिएको अवधारणा हो। यसले घर, विद्यालय, कार्यस्थल, अस्पताल, प्रहरी कार्यालय, अदालत र सरकारका सबै काम समेट्छ।

एउटा उदाहरण सोचौँ। कुनै गाउँमा एक मजदुरलाई दिनभर काम लगाएर ज्याला दिइएन र उल्टै कुटपिट गरियो। यो घटनामा न्याय दिलाउन कसैले घटना लेखेर राख्नुपर्छ, कसैले उजुरी गर्न सघाउनुपर्छ, कसैले दोषीमाथि कारबाहीको माग गर्नुपर्छ र कसैले यस्तो घटना फेरि नदोहोरियोस् भनेर समाजलाई सचेत बनाउनुपर्छ। यति धेरै काम एउटै व्यक्ति वा एउटै संस्थाले गरेर सकिँदैन। त्यसैले मानव अधिकारको संरक्षणमा कुनै एक व्यक्ति वा संस्थाको भूमिका मात्र पर्याप्त हुँदैन।

यही कारणले संसारभरि मानव अधिकारका क्षेत्रमा धेरै संस्था काम गरिरहेका छन्। नेपालमा पनि मानव अधिकारसँग सम्बन्धित विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घ/संस्था सक्रिय छन्। यी संस्थाले मानव अधिकार उल्लङ्घन हुन नदिन काम गर्छन्। उल्लङ्घन भइसकेको अवस्थामा भने सम्बन्धित निकायलाई खबरदारी गर्ने महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

मानव अधिकारका क्षेत्रमा काम गर्ने संस्थालाई मोटामोटी दुई भागमा बुझ्न सकिन्छ। राष्ट्रिय संस्थाले मुख्य रूपमा आफ्नै देशभित्र काम गर्छन्। अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाले भने धेरै देशमा एकसाथ काम गर्छन्। नेपालमा राज्यले संविधानअन्तर्गत बनाएको आयोग पनि छ र देशभित्रै स्थापना भएका संस्था पनि छन्। संसारभरि फैलिएका अन्तर्राष्ट्रिय संस्था पनि नेपालमा क्रियाशील छन्।

यहाँ तीनओटा संस्थाको अध्ययन गरिन्छ: राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग, अनौपचारिक सेवा केन्द्र (इन्सेक) र एम्नेस्टी इन्टरनेसनल। प्रत्येक संस्थाबारे यी तीन कुरा बुझ्नुपर्छ:

• (क) संस्थाको नाम
• (ख) संस्थाको सङ्क्षिप्त परिचय
• (ग) संस्थाले मानव अधिकार सम्बन्धमा गर्ने प्रमुख कार्य

राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग नेपालको एक संवैधानिक आयोग हो। यसको स्थापना वि.सं. २०५७ सालमा भएको हो। स्थापना भएदेखि यो आयोगले मानव अधिकारको क्षेत्रमा निरन्तर काम गर्दै आएको छ। राज्यकै तहबाट बनेको आयोग भएकाले यसले सरकारलाई नै मानव अधिकारका विषयमा सिफारिस गर्न सक्छ। यही नै यसको स्थापनाको मुख्य औचित्य हो।

यो नाराका तीन शब्दले आयोगको उद्देश्य बताउँछन्। गौरवको अर्थ हरेक मानिसलाई इज्जत र सम्मान दिनु हो। समानताको अर्थ धनी, गरिब, महिला, पुरुष वा कुनै पनि जातजातिका मानिसलाई फरक व्यवहार नगर्नु हो। न्यायको अर्थ अन्यायमा परेकालाई उचित उपचार दिलाउनु हो। आयोगले मानव अधिकारका क्षेत्रमा गर्ने मुख्य काम यस्ता छन्:

• सबैका लागि गौरव, समानता र न्याय स्थापना गर्न पहल गर्छ।
• मानव अधिकार हनन हुन नदिन सचेतनामूलक कार्यक्रम चलाउँछ।
• मानव अधिकार उल्लङ्घन गर्ने दोषीमाथि कानुनी कारबाही गर्न सिफारिस गर्छ।
• मानव अधिकारको संरक्षण र संवर्धनका लागि महत्त्वपूर्ण नीतिगत निर्णय गरी त्यसलाई लागु गर्न सिफारिस गर्छ।
• विविधताका आधारमा पीडितहरूको अवस्था सार्वजनिक गर्छ।
• मानव अधिकार संरक्षणका लागि सरोकारवालाको ध्यान खिच्ने काम गर्छ।

अनौपचारिक सेवा केन्द्र (इन्सेक -INSEC) को स्थापना सन् १९८८ मा भएको हो। यो संस्था नेपालमा मानव अधिकार र मौलिक हकका सवालमा लामो समयदेखि सक्रिय छ। इन्सेक अनौपचारिक क्षेत्रमा काम गर्ने व्यक्तिको मानव अधिकार रक्षा गर्ने उद्देश्यले खोलिएको संस्था हो।

अनौपचारिक क्षेत्रका कामदारको आवाज प्रायः कतै सुनिँदैन। तिनीहरूमाथि अन्याय हुँदा पनि कहीँ लेखिँदैन। इन्सेकले हरेक वर्ष देशभरि मानव अधिकारको अवस्था अध्ययन र विश्लेषण गर्छ र सत्य तथ्य बाहिर ल्याउँछ। यसका लागि यसले प्रत्येक वर्ष "मानव अधिकार वर्ष" नामको पुस्तक निकाल्छ। यसमा वर्षभरि भएका मानव अधिकारसम्बन्धी वास्तविक घटना सार्वजनिक गरिन्छन्। इन्सेकका मुख्य काम यस्ता छन्:

• प्रत्येक वर्ष "मानव अधिकार वर्ष" पुस्तकमार्फत मानव अधिकारसम्बन्धी वास्तविक घटना सार्वजनिक गर्छ।
• मानव अधिकारबारे सचेतनामूलक कार्यक्रम र तालिम चलाउँछ।
• मानव अधिकारको अवस्था विश्लेषण गरी आवश्यक राय र सल्लाह दिन्छ।
• मानव अधिकार उल्लङ्घनविरुद्ध उजुरी गर्छ र समाधानका उपाय खोज्छ।
• मानव अधिकारको संरक्षण र संवर्धन गर्न सरोकारवालासँग अन्तरक्रिया, कार्यशाला र गोष्ठी आयोजना गर्छ।
• मौलिक हक लागु गराउन दबाबमूलक कार्यक्रम चलाउँछ।

एम्नेस्टी इन्टरनेसनल मानव अधिकारका क्षेत्रमा काम गर्ने एक अन्तर्राष्ट्रिय संस्था हो। यसको स्थापना सन् १९६१ मा भएको हो। यसले मानव अधिकारविरोधी गतिविधि रोक्न र मानव अधिकारबाट वञ्चित भएकालाई न्याय दिलाउन काम गर्दै आएको छ। यो संस्था नेपालसहित संसारका ७० भन्दा बढी देशमा सक्रिय छ र मानव अधिकारका क्षेत्रमा विश्वकै अग्रणी संस्था मानिन्छ।

मानव अधिकारका क्षेत्रमा गरेको उल्लेखनीय कामका कारण एम्नेस्टी इन्टरनेसनलले दुईओटा ठुला सम्मान पाएको छ। सन् १९७७ मा यसले नोबेल शान्ति पुरस्कार पायो। त्यसको एक वर्षपछि, सन् १९७८ मा यसले संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय मानव अधिकार पुरस्कार पायो।

एम्नेस्टी इन्टरनेसनलका मुख्य काम यस्ता छन्:

• यातनाविरुद्ध विभिन्न दबाबमूलक अभियान चलाउँदै आएको छ।
• मानव अधिकारको विश्वव्यापी घोषणामा लेखिएका सबै अधिकार नागरिकले बिना रोकतोक पाउन र प्रयोग गर्न पाउनुपर्छ भन्ने अभियान चलाउँदै आएको छ।
• मानव अधिकार शिक्षा र सचेतना कार्यक्रम चलाउँछ।
• भेदभाव, पक्षपात, यातना, गैरकानुनी थुना, मृत्युदण्डलगायत मानव अधिकारविरोधी काम रोक्न विश्वभर दबाबमूलक अभियान चलाउँछ।
• मानव अधिकारका क्षेत्रमा खोज र अनुसन्धान गरी प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्छ।

तीनै संस्थाको लक्ष्य एउटै हो: मानव अधिकारको संरक्षण। तर तिनीहरूको प्रकार, स्थापना वर्ष र काम गर्ने तरिका फरक छ। तलको तालिकाले यो फरक एकै ठाउँमा देखाउँछ।

मानव अधिकारका क्षेत्रमा धेरै सङ्घसंस्था काम गरिरहेका छन्। तैपनि मानव अधिकार उल्लङ्घनका घटना रोकिएका छैनन्, कतिपय अवस्थामा बढेका पनि छन्। यसका केही प्रमुख कारण यस्ता छन्:

• धेरै मानिसलाई आफ्ना अधिकारबारे थाहा छैन, त्यसैले अन्याय हुँदा पनि उनीहरू चुप लाग्छन्।
• गरिबी र अशिक्षाका कारण पीडित उजुरी गर्न र मुद्दा लड्न सक्दैनन्।
• यी संस्थाले प्रायः सिफारिस र दबाब मात्र दिन सक्छन्, सिफारिस लागु गर्ने काम सरकारको हो र सबै सिफारिस लागु हुँदैनन्।
• दोषीलाई समयमै कारबाही नहुँदा अरूलाई पनि गल्ती गर्न डर लाग्दैन।
• जात, लिङ्ग, धर्म र आर्थिक अवस्थाका आधारमा हुने भेदभाव समाजका पुराना सोचमा गाडिएको छ।
• टाढाका गाउँमा हुने घटना संस्थासम्म पुग्दै पुग्दैनन्।

मानव अधिकारको संरक्षण र प्रवर्धन सङ्घसंस्थाको मात्र जिम्मेवारी होइन। विद्यार्थीसहित हरेक नागरिकले यसमा आफ्नो भूमिका खेल्न सक्छन्:

• आफ्ना अधिकार र कर्तव्य जान्ने, अनि अरूको अधिकारको सम्मान गर्ने।
• घर, विद्यालय र समुदायमा कसैमाथि भेदभाव नगर्ने।
• आफूले देखेको उल्लङ्घनको घटना प्रहरी, स्थानीय तह वा मानव अधिकार संस्थामा जानकारी गराउने।
• पीडितलाई उजुरी गर्न र न्याय खोज्न सघाउने।
• पत्रपत्रिका, रेडियो र सामाजिक सञ्जालमार्फत सचेतना फैलाउने।
• मानव अधिकार संस्थाले चलाउने कार्यक्रममा सहभागी हुने र सहयोग गर्ने।