मानव बेचबिखन : एक गम्भीर सामाजिक समस्या

सहिद शुक्र मा.वि. का विद्यार्थीहरूले विद्यालयको वार्षिकोत्सवमा मानव बेचबिखन विरुद्ध जनचेतना जगाउन एउटा नाटक देखाए। त्यो नाटक एउटा सानो गाउँको कथा हो। एक दिन बिहानै प्रहरी धनवीरको घरको ढोका ढकढक्याउँछन्। धनवीर डराएर बुइँगलमा लुक्छ। प्रहरीले घरभित्र खोज्दा ऊ भेटिन्छ र आफू धान उठाउन बसेको बहाना बनाउँछ। तर लुकेर धान उठाइँदैन भन्ने प्रहरीलाई थाहा छ। उनीहरू उसलाई घर बाहिर निकाल्छन्।

हल्ला सुनेर छिमेकी मदन र उनकी श्रीमती आइपुग्छन्। प्रहरीले बताउँछन्, धनवीरका विरुद्ध इलाका प्रहरी कार्यालयमा उजुरी परेको छ र पक्राउ पुर्जी जारी भएको छ। उसमाथि पल्लो गाउँकी एक चेलीलाई विदेश लगेर बेचेको आरोप छ। मदन सम्झिन्छन्, त्यो चेली निकै सोझी थिई र धेरै समयदेखि उसको कुनै खबर थिएन। धनवीर पहिले मृगौला बेच्ने गिरोहमा लागेर जेल परेको थियो। जेलबाट निस्कनेबित्तिकै उसले फेरि अर्को कुकर्म गरेको रहेछ।

विद्यालय जाँदै गरेकी शिक्षक सानुमाया पनि त्यहाँ आइपुग्छिन्। उनी भन्छिन्, अघिल्लो वर्ष धनवीरले मानबहादुरलाई गैरकानुनी तरिकाले दुबई पठाएर अलपत्र पारेको थियो। मदनका अनुसार धनवीरले आफ्नै श्रीमतीलाई कुटेर माइत पठाएको छ र उसको सानो छोरो घरमा टिक्न नसकेर होटेलमा काम गर्न थालेको छ। एउटा मानिसको अपराधले कति धेरै जीवन बिगारेको रहेछ भन्ने यहाँबाट प्रस्ट हुन्छ।

केही बेरमा वडाध्यक्ष र वडा सदस्यहरू आउँछन्। प्रहरीले बताउँछन्, बेचिएकी चेलीलाई प्रहरी र सामाजिक संस्थाको सहयोगमा उद्धार गरेर ल्याइएको छ र धनवीरको नाममा किटानी जाहेरी परेको छ। धनवीर रुँदै माफी माग्छ, अबदेखि यस्तो काम नगर्ने वाचा गर्छ। तर गाउँका कसैले पनि उसलाई जोगाउँदैनन्। प्रहरीले उसलाई हतकडी लगाएर गाडीमा लैजान्छन्।

धनवीरको कथा काल्पनिक हो, तर यसमा देखिएका अपराध हाम्रो समाजमा साँच्चै हुन्छन्। एउटै व्यक्तिले चेलीलाई विदेशमा बेच्यो, मृगौला बेच्ने गिरोहमा काम गर्‍यो र एक युवालाई गैरकानुनी तरिकाले विदेश पठाएर अलपत्र पार्‍यो। यस्ता मानिसले समाजमा विकृति फैलाउँछन् र अपराध बढाउँछन्। त्यसैले वडाध्यक्ष भन्छन्, यस्ता व्यक्ति समाजका कलङ्क हुन्।

कथाले अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा पनि देखाउँछ। अपराधी पक्राउ पर्नुमा धेरै जनाको हात छ। कसले के भूमिका खेल्यो, हेरौँ:

• प्रहरी: उजुरी परेपछि अनुसन्धान गरे, पक्राउ पुर्जी लिएर आरोपीलाई समाते र बेचिएकी चेलीको उद्धार गरे।
• सामाजिक संस्था: पीडित चेलीको उद्धारमा प्रहरीलाई सहयोग गर्‍यो।
• वडाध्यक्ष र वडा सदस्य: कारबाहीमा पूरा सहयोग गरे र समाजका विकृति विरुद्ध योजना बनाएर काम गर्ने प्रतिबद्धता जनाए।
• शिक्षक सानुमाया: आरोपीका पुराना अपराधबारे जानकारी दिइन् र जनचेतना अभियान चलाउनुपर्ने कुरा उठाइन्।
• छिमेकी मदन र उनकी श्रीमती: सत्य कुरा बताए, अपराधीलाई बचाउन माफ मागेनन् र गाउँमा अभियान चलाउन सहयोग गर्ने भने।

मानिस कुनै बजारमा बेच्ने सामान होइन। तैपनि केही मानिसहरू पैसाको लोभमा अरूलाई झुक्याएर, डर देखाएर वा बल प्रयोग गरेर किनबेच गर्छन्। त्यसरी किनबेच गरिएको व्यक्तिलाई वेश्यावृत्ति, श्रमशोषण, यौन शोषण वा अङ्ग झिक्ने जस्ता कामका लागि प्रयोग गरिन्छ। यसैलाई मानव बेचबिखन भनिन्छ।

बेचबिखनमा परेका धेरैजसो मानिसलाई सुरुमा आफू बेचिन लागेको थाहै हुँदैन। उनीहरूलाई राम्रो जागिर, विवाह वा सहरमा पढाइको सपना देखाइन्छ। पीडितले झुक्किएर दिएको सहमतिले अपराध सानो हुँदैन। मानिसलाई किनबेच गर्नु उसको स्वतन्त्रता, सम्मान र बाँच्न पाउने अधिकारमाथिको सबैभन्दा ठुलो हमला हो।

मानव बेचबिखन एउटै रूपमा मात्र हुँदैन। नेपाल प्रहरीले दर्ता गरेका मुद्दाहरूलाई हेर्दा बेचबिखन तथा ओसारपसार यी प्रयोजन वा कारणले हुने देखिन्छ:

• वेश्यावृत्ति: महिला वा बालिकालाई जबरजस्ती वा झुक्याएर वेश्यावृत्तिमा लगाउनु।
• श्रमशोषण: धेरै घण्टा काम लगाएर पनि ज्याला नदिनु वा अत्यन्त कम दिनु, घरेलु कामदार वा कारखानामा बन्धक बनाउनु।
• विदेश पठाउने: गैरकानुनी बाटो र नक्कली कागजपत्रबाट मानिसलाई विदेश पठाउनु।
• जबरजस्ती विवाह: पैसा लिएर वा झुक्याएर इच्छाविपरीत विवाह गराइदिनु।
• अङ्ग झिक्ने: मृगौलाजस्ता शरीरका अङ्ग झिकेर बेच्नु।
• यौन शोषण: डर, धम्की वा लोभ देखाएर शारीरिक दुर्व्यवहार गर्नु।
• पी.आर. दिलाउने: विदेशमा स्थायी बसोबासको अनुमति दिलाइदिने लोभ देखाएर पैसा लिनु र मानिसलाई फसाउनु।
• बेचबिखन: मानिसलाई सिधै पैसामा किनबेच गर्नु।

कुनै पनि मानिस आफैँ बेचिन चाहँदैन। त्यसैले बेचबिखनका दलालहरू ती मानिसलाई निसाना बनाउँछन् जोसँग विकल्प कम हुन्छ वा जानकारी कम हुन्छ। मानव बेचबिखनका मुख्य कारणहरू यस्ता छन्:

• गरिबी र बेरोजगारी: घरमा खान नपुग्दा जुनसुकै कामको प्रस्ताव पनि आकर्षक लाग्छ।
• अशिक्षा र चेतनाको कमी: कानुन, अधिकार र सुरक्षित बाटोबारे थाहा नहुँदा मानिस सजिलै झुक्किन्छ।
• वैदेशिक रोजगारीको लोभ: छिटो धेरै कमाउने सपना देखाएर दलालले ठग्छन्।
• लैङ्गिक विभेद: छोरीलाई कम पढाउने र बोझ ठान्ने सोचले चेलीहरू बढी जोखिममा पर्छन्।
• घरेलु हिंसा र पारिवारिक कलह: घरमा कुटपिट हुँदा बालबालिका र महिला घर छोडेर भाग्छन् र दलालको हातमा पर्छन्।
• खुला सिमाना: नेपाल र भारतबीचको खुला सिमानाबाट मानिसलाई लुकाएर लैजान सजिलो हुन्छ।
• कमजोर निगरानी र कानुनको डर नहुनु: अपराधीले सजिलै उम्कन्छु भन्ठान्दा अपराध बढ्छ।

धनवीरको कथामा बेचिएकी चेली मात्र होइन, उसकी श्रीमती, सानो छोरो र मानबहादुर सबै पीडामा परे। मानव बेचबिखनको असर एक व्यक्तिमा सीमित रहँदैन। यो परिवार हुँदै सिङ्गो समाज र राष्ट्रसम्म फैलिन्छ।

सबैभन्दा दुःखद कुरा के हो भने उद्धार भएर फर्केका पीडितलाई कहिलेकाहीँ समाजले नै दोषी जस्तो व्यवहार गर्छ। यसले उनीहरूलाई दोस्रो पटक चोट दिन्छ। अपराध गर्ने बेच्ने मानिस हो, बेचिने मानिस होइन।

मानव बेचबिखन रोक्न र अपराधीलाई सजाय दिन नेपालले मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन, २०६४ बनाएको छ। यस ऐनले कुन कसुरमा कति सजाय हुन्छ भनेर स्पष्ट तोकेको छ। धनवीरलाई पनि यही कानुनबमोजिम कारबाही हुन्छ।

तालिकालाई ध्यान दिएर हेर्दा एउटा ढाँचा देखिन्छ। बालबालिकालाई किनबेच गर्ने उद्देश्यले विदेश लैजाने कसुरमा सबैभन्दा कडा सजाय छ, किनभने बालबालिका आफ्नो रक्षा आफैँ गर्न सक्दैनन् र उनीहरूमाथिको अपराधले पूरै जीवन बिगार्छ। त्यस्तै, वेश्यावृत्तिमा लगाउँदा फाइदा लिएको होस् वा नलिएको होस्, सजाय उही हुन्छ। पैसा नलिएको भन्दैमा कोही उम्कन पाउँदैन।

समस्या कति ठुलो छ भनेर बुझ्न तथ्याङ्क हेर्नुपर्छ। तलको तालिकामा नेपाल प्रहरी प्रधान कार्यालयका अनुसार वर्ष २०७५/७६ मा मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार विरुद्धका मुद्दामा पीडित वा प्रभावित भएकाहरूको सङ्ख्या प्रयोजन/कारण र क्षेत्रअनुसार दिइएको छ। तालिकामा लेखिएको प्रदेश १ लाई अहिले कोशी प्रदेश भनिन्छ र उपत्यका भन्नाले काठमाडौँ उपत्यका बुझिन्छ।

यो तथ्याङ्क विश्लेषण गर्दा यी कुरा देखिन्छन्:

• सबै प्रयोजन जोड्दा एक वर्षमा जम्मा ३५२ जना पीडित वा प्रभावित देखिए।
• सबैभन्दा धेरै सिधै बेचबिखन (७५) र वेश्यावृत्ति (७४) का मुद्दा छन्। त्यसपछि पी.आर. दिलाउने (६४) र श्रमशोषण (५४) आउँछन्।
• अङ्ग झिक्ने (२) र विदेश पठाउने (१२) का मुद्दा कम छन्, तर एउटा मुद्दा पनि एक जनाको ज्यान र जीवनसँग जोडिएको हुन्छ।
• क्षेत्रअनुसार हेर्दा उपत्यकामा सबैभन्दा धेरै (१००) पीडित/प्रभावित देखिए। त्यसपछि प्रदेश १ (६८) र लुम्बिनी प्रदेश (६४) छन्। गण्डकी प्रदेशमा सबैभन्दा कम (७) छन्।
• पी.आर. दिलाउने र विदेश पठाउने मुद्दा उपत्यकामा धेरै हुनुले विदेश जाने लोभ देखाएर ठग्ने काम सहरमा बढी हुने सङ्केत गर्छ।
• कुनै पनि प्रदेशको सङ्ख्या शून्य छैन। यसको अर्थ मानव बेचबिखन देशभरि फैलिएको समस्या हो।

यो सङ्ख्या प्रहरीमा उजुरी परेका घटनाको मात्र हो। लाज, डर वा जानकारीको कमीले धेरै पीडितले उजुरी नै गर्दैनन्। त्यसैले वास्तविक अवस्था यो तथ्याङ्कले देखाएभन्दा गम्भीर हुन सक्छ।

आजकल लाखौँ नेपाली युवा रोजगारीका लागि विदेश जान्छन्। यही अवसरको दुरुपयोग गरेर अन्तर्राष्ट्रिय गिरोहहरूले धेरै नेपालीलाई आफ्नो सञ्जालमा फसाएका छन्। धनवीरले मानबहादुरलाई गैरकानुनी तरिकाले दुबई पठाएर अलपत्र पारेको घटना यसको एउटा उदाहरण हो। यस्ता गिरोहले नक्कली एजेन्ट, भिजिट भिसा, तेस्रो देश हुँदै जाने चोर बाटो र नक्कली कागजपत्र प्रयोग गर्छन्।

वैदेशिक रोजगारीको नाममा हुने तस्करी मुख्यतः यी कामका लागि गरिन्छ: कम ज्यालामा वा बिना ज्याला कडा काम लगाउन, वेश्यावृत्ति र यौन शोषणमा लगाउन, शरीरका अङ्ग झिकेर बेच्न, जबरजस्ती विवाह गराउन, लागुऔषध ओसारपसारजस्ता अपराधमा प्रयोग गर्न र विदेश पठाइदिन्छु भनेर मोटो रकम ठग्न।

विदेश जानुअघि कानुनी बाटो अपनाउनु नै सबैभन्दा ठुलो सुरक्षा हो। दर्ता भएको संस्थामार्फत जाने, श्रम स्वीकृति लिने, करार पत्र आफैँ पढेर बुझ्ने र परिवारलाई सबै जानकारी दिने बानीले धेरै जोखिम घटाउँछ।

कथाको अन्त्यमा सबैले एउटै निष्कर्ष निकाले: चेतना जगाउने अभियान चलाउनुपर्छ र दोषीलाई उम्कन दिनु हुँदैन। यो काम कुनै एउटा निकायले मात्र गर्न सक्दैन। प्रत्येकको आफ्नो भूमिका छ।

सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाको लामो प्रयासले केही उपलब्धि पनि हासिल भएका छन्। मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन, २०६४ जस्तो कडा कानुन बनेको छ। धेरै पीडितको उद्धार भएको छ र दोषीहरूले सजाय पाएका छन्। गाउँगाउँमा चेतना बढेकाले मानिसहरू अब उजुरी गर्न अघि सर्न थालेका छन्। पीडितका लागि सुरक्षित आवास, परामर्श र सीप सिकाउने व्यवस्था पनि विस्तार भएको छ।

पीडितलाई उद्धार गरेर घर फर्काउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। उनीहरूले फेरि सामान्य जीवन बाँच्न सक्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। नत्र गरिबी र हेलाले उनीहरू फेरि उही दलालको हातमा पर्न सक्छन्।

• सुरक्षित आश्रय दिने, जहाँ पीडितले डरबिना बस्न सकून्।
• शारीरिक उपचार र मानसिक परामर्श दिने।
• अपराधीविरुद्ध मुद्दा लड्न कानुनी सहायता दिने।
• बालबालिकालाई फेरि विद्यालय पठाउने र ठुलालाई सीपमूलक तालिम दिएर रोजगारीमा जोड्ने।
• परिवारसँग पुनर्मिलन गराउने र परिवारलाई पनि परामर्श दिने।
• समाजले पीडितलाई सम्मान र माया दिएर स्वीकार गर्ने।