घरेलु हिंसा

घरलाई हामी सबैभन्दा सुरक्षित ठाउँ मान्छौँ। आमाबुबा, दाजुभाइ, दिदीबहिनी र हजुरआमा हजुरबुबाको माया पाउने ठाउँ घर नै हो। तर सबै घर यस्ता हुँदैनन्। कतिपय घरमा परिवारकै सदस्यले अर्को सदस्यलाई कुट्ने, गाली गर्ने, खान नदिने, पैसा खोस्ने र डर देखाएर राख्ने गर्छन्। घरभित्र हुने यस्ता घटना पत्रपत्रिकामा बारम्बार छापिन्छन्। काठमाडौँबाट प्रकाशित दुईवटा समाचारले यो समस्या कति गम्भीर छ भन्ने देखाउँछन्।

भर्खरै विवाह भएकी एक युवतीले विवाहमा धेरै दाइजो ल्याइनन् भन्ने निहुँमा उनका श्रीमान् र सासुससुराले विवाह भएको केही महिनापछि नै उनलाई यातना दिन थाले। माइतीले दाइजोमा थोरै रकम दिएको र थप रकम नल्याए ठिक नहुने भन्दै उनलाई शारीरिक र मानसिक दुवै किसिमको यातना दिइयो। दिनभरि घरको काममा लगाइन्थ्यो, तर खानपिनमा बेवास्ता गरिन्थ्यो। बेलुका भएपछि कुटपिट गरिन्थ्यो।

उनले यो कुरा माइतीमा गएर सुनाइन्। माइती पक्षले घरका सदस्यलाई सम्झाउँदा पनि कुटपिट रोकिएन। त्यसपछि उनीहरूले प्रहरीमा उजुरी दिए। पीडितका बुबाका अनुसार ज्वाइँले विवाह दर्ता गर्न र छोरीको नागरिकता बनाइदिन पनि अस्वीकार गर्दै आएका थिए। उजुरी परेपछि जिल्ला प्रहरी कार्यालयले दुवै पक्षसँग बुझेर घटनाको छानबिन सुरु गर्‍यो।

यो एउटै घटनामा एउटी महिलामाथि धेरै किसिमको दुर्व्यवहार भएको छ:

• कुटपिट गर्नु: शरीरमा चोट पुर्‍याउने हिंसा।
• यातना र धम्की दिनु: मनमा डर र पीडा दिने हिंसा।
• दाइजो माग्नु र खानपिनमा बेवास्ता गर्नु: पैसा र आवश्यक कुराबाट वञ्चित गर्ने हिंसा।
• विवाह दर्ता र नागरिकता बनाइदिन अस्वीकार गर्नु: कानुनी अधिकारबाट वञ्चित गर्नु।

पीडितले चुप नलागी माइतीमा कुरा सुनाइन् र प्रहरीमा उजुरी पर्‍यो। यसैले घटना बाहिर आयो र कारबाहीको प्रक्रिया सुरु भयो। घरेलु हिंसाबाट बच्ने पहिलो कदम लुकाउनु होइन, भन्नु हो।

नेपालमा १ वर्षदेखि १४ वर्ष उमेरसम्मका ८० प्रतिशतभन्दा धेरै बालबालिका अनुशासनका नाममा हुने हिंसाबाट प्रभावित भएका छन्। नेपाल बहुसूचक सर्वेक्षण २०१४ का अनुसार १ देखि २ वर्ष उमेरका धेरै शिशुलाई समेत बल प्रयोग गरेर अनुशासनमा राख्ने गरिएको छ। यीमध्ये धेरैजसो बालबालिकाले यस्तो हिंसा अपरिचितबाट होइन, आफ्नै अभिभावक वा हेरचाह गर्ने मानिसबाट सहनुपरेको छ।

गृहकार्य नगरेको भनेर पिट्नु, सानो गल्तीमा कान निमोठ्नु, 'तँ केही काम लाग्दैनस्' भनेर होच्याउनु, सजायस्वरूप भोकै राख्नु वा अँध्यारो कोठामा थुनिदिनु जस्ता व्यवहारलाई धेरै अभिभावक अनुशासन सिकाउने तरिका ठान्छन्। तर यस्ता व्यवहारले बालबालिकालाई सुधार्दैन, उल्टै उनीहरूको शरीर र मनमा चोट पुर्‍याउँछ।

यस्ता हिंसाजन्य घटनाले बालबालिकामा लामो समयसम्म रहने असर पार्छन्:

• पढाइ पूरा गर्न नसक्नु: डर र पीडाले पढाइमा मन नलाग्ने, बिचमै विद्यालय छाड्ने।
• व्यवहारजन्य विकृति: झगडालु, रिसाहा, झुट बोल्ने, सधैँ डराउने वा एक्लै बस्ने बानी बस्नु।
• उदासिनता अर्थात् डिप्रेसन: सधैँ दुःखी हुनु, कुनै कुरामा रुचि नहुनु र आफूलाई बेकार ठान्नु।

माथिका दुवै घटनामा हिंसा घरभित्र भएको छ, र हिंसा गर्ने व्यक्ति पीडितकै परिवारका सदस्य हुन्। यही कुराले यी घटनालाई घरेलु हिंसा बनाउँछ।

यस परिभाषामा तीनवटा कुरा छन्। पहिलो, हिंसा परिवारभित्र हुन्छ। दोस्रो, हिंसा गर्ने र सहने दुवै एउटै परिवारका सदस्य हुन्छन्। तेस्रो, हिंसा कुटपिट मात्र होइन, मन दुखाउनु, पैसा र सम्पत्तिबाट वञ्चित गर्नु र यौनिक दुर्व्यवहार गर्नु पनि हिंसा हो। दुई छिमेकीबीचको झगडा वा बाटोमा अपरिचितले गरेको कुटपिट पनि अपराध हो, तर त्यो घरेलु हिंसा होइन, किनभने ती व्यक्ति एउटै परिवारका होइनन्।

दाइजोका नाममा हुने दुर्व्यवहार र पैतृक सम्पत्तिको विषयमा हुने हिंसा घरेलु हिंसाका सामान्य उदाहरण हुन्। अंशबन्डाका बेला दाजुभाइबीच कुटपिट हुनु, छोरीले अंश माग्दा उनलाई धम्क्याउनु, वा सम्पत्ति आफ्नो नाममा लेखाएपछि वृद्ध बाबुआमालाई घरबाट निकालिदिनु पैतृक सम्पत्तिसँग जोडिएका घरेलु हिंसा हुन्।

परिभाषाले घरेलु हिंसाका चार रूप बताउँछ। प्रत्येकलाई छुट्टाछुट्टै बुझ्दा कुनै व्यवहार हिंसा हो कि होइन भनेर चिन्न सजिलो हुन्छ। चित्र 19.2 मा यी चार रूप देखाइएका छन्।

धेरैजसो घटनामा यी रूप एकैसाथ देखिन्छन्। दाइजोका लागि कुटपिट गरिएकी महिलाले शारीरिक चोट मात्र होइन, मानसिक पीडा र आर्थिक दबाब पनि एकैसाथ भोग्छिन्। मानसिक हिंसाको चोट बाहिर देखिँदैन, त्यसैले मानिसहरू यसलाई हल्का ठान्छन्। तर होच्याइ र धम्कीले मनमा लामो समयसम्म घाउ बनाउँछन्।

घरेलु हिंसा परिवारको जुनसुकै सदस्यमाथि हुन सक्छ। तर जो कमजोर अवस्थामा हुन्छ र अरूमा निर्भर हुन्छ, उसमाथि यसको जोखिम बढी हुन्छ।

• महिला: दाइजोका लागि बुहारीलाई यातना दिनु, श्रीमान्ले कुटपिट गर्नु, छोरीलाई पढ्न नपठाउनु।
• बालबालिका: अनुशासनका नाममा पिट्नु, गाली गर्नु, भोकै राख्नु, उमेरभन्दा भारी काममा लगाउनु।
• जेष्ठ नागरिक: हेरचाह नगर्नु, खानपिन र औषधि नदिनु, अपमान गर्नु, सम्पत्ति खोसेर घरबाट निकाल्नु।
• पुरुष: पुरुषमाथि पनि घरेलु हिंसा हुन सक्छ, जस्तै कमाइ नभएको भन्दै सधैँ होच्याउनु वा परिवारबाट धम्की र अपमान सहनुपर्नु।

घरेलु हिंसा एउटै कारणले हुँदैन। समाजमा रहेका गलत सोच, आर्थिक अवस्था र चेतनाको कमी मिलेर यसलाई जन्माउँछन्। मुख्य कारणहरू यस्ता छन्:

• दाइजो प्रथा: विवाहमा धेरै धनसम्पत्ति माग्ने र नपाए बुहारीलाई दुःख दिने चलन।
• छोरा र छोरीमा विभेद गर्ने सोच: महिलालाई पुरुषभन्दा तल ठान्ने मानसिकता।
• अशिक्षा र चेतनाको कमी: हिंसा के हो र यसको असर के हुन्छ भन्ने थाहा नहुनु।
• मदिरा, जुवा र लागु पदार्थको लत।
• गरिबी, बेरोजगारी र आर्थिक तनाव।
• पैतृक सम्पत्ति र अंशबन्डाको विवाद।
• अन्धविश्वास, जस्तै परिवारकै महिलालाई बोक्सीको आरोप लगाउनु।
• बालबालिकालाई सिकाउन पिट्नैपर्छ भन्ने गलत धारणा।
• 'घरको कुरा बाहिर भन्नु हुँदैन' भन्ने सोचले पीडित चुप बस्नु।
• कानुनको जानकारी नहुनु र पीडकले सजाय नपाउनु।

घरेलु हिंसाको असर पीडितमा मात्र सीमित रहँदैन। यसले पूरै परिवार, समाज र देशलाई नै प्रभावित पार्छ।

घरेलु हिंसाको सबैभन्दा डरलाग्दो असर यसले आफैँलाई दोहोर्‍याउनु हो। बाल्यावस्थामा हिंसामा परेका बालबालिका, वा आफ्नो परिवारका सदस्यहरू हिंसामा परेको देखेका बालबालिकाले वयस्क अवस्थामा अरूमाथि हिंसा गर्ने सम्भावना धेरै हुन्छ। यस्ता व्यक्तिले भविष्यमा आफ्नै सन्तानमाथि पनि हिंसा गर्ने सम्भावना धेरै हुन्छ।

चित्र 19.3 ले यो चक्र देखाउँछ। बालबालिकाले ठुलाले भनेको भन्दा ठुलाले गरेको कुरा छिटो सिक्छन्। रिस उठ्दा बुबाले आमालाई कुटेको देखेर हुर्केको बच्चाले रिस उठ्दा कुट्नु सामान्य कुरा हो भन्ने सिक्छ। त्यसैले आज एउटा घरमा भएको हिंसाले भोलि अर्को घरमा पनि हिंसा जन्माउन सक्छ।

धेरै मानिस घरेलु हिंसालाई घरको निजी कुरा ठान्छन् र बाहिर भन्नु लाजको कुरा हो भन्ठान्छन्। तर घरेलु हिंसा निजी कुरा होइन, यो सामाजिक अपराध हो। यसका कारणहरू यस्ता छन्:

• यसले व्यक्तिको सुरक्षित र सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने मानव अधिकार हनन गर्छ।
• यसले पीडितलाई शारीरिक र मानसिक रूपमा कमजोर बनाउँछ र उसको व्यक्तित्व विकास रोक्छ।
• यसले परिवारको माया र विश्वास भत्काउँछ, र परिवार नै समाजको आधार हो।
• यो हिंसा देखेर हुर्केका बालबालिकामार्फत अर्को पुस्तामा सर्छ।
• यसले महिला र बालबालिकालाई शिक्षा, रोजगार र सहभागिताबाट पछि पार्छ, जसले देशको विकास रोकिन्छ।
• कानुनले यसलाई दण्डनीय कसुर मानेको छ।

नेपालमा घरेलु हिंसा (कसुर र सजाय) ऐन, २०६६ लागु छ। यस ऐनले घरेलु हिंसालाई कसुर मानेको छ र पीडकलाई सजाय हुने व्यवस्था गरेको छ। नेपालको संविधानले पनि महिला र बालबालिकालाई कुनै पनि किसिमको हिंसाबाट सुरक्षित रहने हक दिएको छ। घरेलु हिंसाको उजुरी प्रहरी कार्यालय वा स्थानीय तहमा दिन सकिन्छ।

घरेलु हिंसा रोक्ने जिम्मेवारी सरकार वा प्रहरीको मात्र होइन। एक विद्यार्थीले पनि आफू बच्न र अरूलाई बचाउन धेरै काम गर्न सक्छ:

• आफूमाथि हिंसा भए चुप नलाग्ने र विश्वास गर्ने ठुलो मानिसलाई भन्ने।
• साथी पीडित भएको थाहा पाए उसको कुरा ध्यान दिएर सुन्ने र शिक्षक वा अभिभावकलाई खबर गर्ने।
• भाइबहिनी र साथीसँग कुटपिट नगर्ने, झगडा कुराकानीबाट मिलाउने।
• घरमा छोरा र छोरीलाई समान व्यवहार गर्न आग्रह गर्ने।
• दाइजो नमाग्ने र नदिने अभियानमा सहभागी हुने।
• हजुरआमा हजुरबुबाको सम्मान र हेरचाह गर्ने।
• गीत, कविता, नाटक, प्लेकार्ड र पम्प्लेटमार्फत चेतना फैलाउने।
• सहयोग माग्ने हेल्पलाइन नम्बर आफू र साथीहरूलाई थाहा पार्ने।

परिवार, समाज र राज्यको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ:

• परिवार: समस्या मिलेर कुराकानीबाट सुल्झाउने, सबै सदस्यलाई समान सम्मान दिने, बालबालिकालाई पिटेर होइन सम्झाएर सिकाउने।
• समाज: आमा समूह, युवा क्लब र सामाजिक संस्थाले पीडितलाई साथ दिने, दाइजो र बोक्सी आरोप जस्ता कुप्रथाविरुद्ध आवाज उठाउने।
• राज्य: कानुन कडाइका साथ लागु गर्ने, पीडकलाई सजाय दिने, पीडितलाई सुरक्षित बसोबास, उपचार र कानुनी सहायता दिने।

छोटो र सजिलै सम्झन सकिने नाराले धेरै मानिसको ध्यान एकैपटक तान्छ। र्‍याली, भित्तेलेखन, प्लेकार्ड र पम्प्लेटमा यस्ता नारा लेखिन्छन्। केही उदाहरण:

• घरमा माया, हिंसा होइन।
• दाइजो होइन, छोरीलाई शिक्षा देऔँ।
• पिटेर होइन, सम्झाएर सिकाऔँ।
• घरेलु हिंसा अपराध हो, चुप नबसौँ, खबर गरौँ।
• आमाबुबाको सेवा, सन्तानको कर्तव्य।
• हिंसामुक्त घर, सुखी परिवार।

आफ्नै नारा बनाउँदा छोटो वाक्य प्रयोग गर्नुहोस्, सकारात्मक सन्देश दिनुहोस् र मानिसले के गर्नुपर्छ भन्ने कुरा स्पष्ट पार्नुहोस्।