हाम्रो सामाजिक दायित्व

हाम्रो समाजमा सबै मानिस एउटै अवस्थामा हुँदैनन्। कोही युवा र स्वस्थ छन्, कोही उमेरले थाकेका छन्, कोही शारीरिक वा मानसिक कारणले दैनिक काम आफैँ गर्न कठिनाइ भोगिरहेका छन्। घरमा लौरो टेकेर हिँड्ने हजुरबुबा, छिमेकमा ह्विलचेयर चलाएर पसल जाने दाइ, वा हेरचाह गर्ने कोही नभएकी वृद्ध आमा यस्तै उदाहरण हुन्। यस्ता जेष्ठ नागरिक, असहाय र अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई अरूभन्दा बढी सहयोग र सेवा चाहिन्छ। त्यसैले उनीहरूप्रति व्यक्ति, परिवार र समाजको जिम्मेवारी पनि बढी हुन्छ।

जेष्ठ नागरिक, असहाय र अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई सामाजिक सुरक्षा, सहयोग र मानवीय सेवा दिनु समाजका हरेक नागरिकको दायित्व हो। यो काम कुनै एउटा संस्था वा सरकारको मात्र होइन। विद्यालय जाने विद्यार्थीदेखि गाउँका अगुवासम्म सबैले आफ्नो ठाउँबाट यो दायित्व बोक्नुपर्छ। जब हामी यो दायित्व पूरा गर्छौं, तब समाजमा यी तीन राम्रा परिणाम देखिन्छन्:

• सामाजिक सहअस्तित्व सुदृढ हुन्छ।
• सामाजिक एकता बलियो हुन्छ।
• असल सामाजिक संस्कार र मूल्यमान्यता समाजमा स्थापित हुन्छन्।

जेष्ठ नागरिक हाम्रा गौरव हुन्। उनीहरूले आफ्नो जीवनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण समय परिवार, समाज र राष्ट्रका लागि खर्चेका हुन्छन्। कसैले खेतबारी जोगाए, कसैले विद्यालय चलाए, कसैले गाउँमा बाटो र पुल बनाउन श्रम दिए। हजुरआमाले सिकाएका लोकगीत, चाडपर्व मनाउने तरिका, खेती लगाउने समयको ज्ञान र जडीबुटीको पहिचान किताबमा भन्दा उनीहरूको अनुभवमा बढी सुरक्षित हुन्छ। त्यसैले जेष्ठ नागरिकलाई ज्ञान, सिप र अनुभवको भण्डार भनिन्छ।

जेष्ठ नागरिकको महत्त्व यी बुँदाबाट बुझ्न सकिन्छ:

• उनीहरू समाज, संस्कृति, मूल्यमान्यता र परम्पराका स्रोत हुन्।
• उनीहरू हामीलाई असल बाटो देखाउने पथप्रदर्शक हुन्।
• उनीहरू हाम्रा कला, संस्कृति र मूल्यमान्यतालाई पुस्तान्तरण गराउने अग्रज हुन्।
• उनीहरूले जीवनको महत्त्वपूर्ण समय परिवार, समाज र राष्ट्रका लागि समर्पण गरेका हुन्छन्।
• उनीहरूसँग ज्ञान, सिप र अनुभवको भण्डार हुन्छ, जसलाई समाज र राष्ट्रको हितमा उपयोग गर्न सकिन्छ।
• समाजका लागि उनीहरूले पुर्‍याएको योगदानबाट नयाँ पुस्ताले प्रेरणा लिन सक्छ।

जेष्ठ नागरिकको हेरचाहलाई राज्यले पनि गम्भीर रूपमा लिएको छ। नेपालको संविधानमा जेष्ठ नागरिकसम्बन्धी हकको व्यवस्था गरिएको छ। यस हकले जेष्ठ नागरिकलाई राज्यबाट विशेष संरक्षण र सामाजिक सुरक्षाको प्रत्याभूति दिएको छ। प्रत्याभूति भन्नाले पक्का ग्यारेन्टी भन्ने बुझिन्छ, अर्थात् यो सुविधा पाउनु उनीहरूको अधिकार हो, कसैको निगाह होइन।

संविधानबाहेक जेष्ठ नागरिकसम्बन्धी ऐन पनि छ। यो ऐनले परिवारका हरेक सदस्यको कर्तव्य तोकेको छ। परिवारका सदस्यले आफ्नो आर्थिक हैसियत तथा इज्जतअनुसार घरका जेष्ठ नागरिकको पालनपोषण र हेरचाह गर्नुपर्छ। यसको अर्थ सम्पन्न परिवारले आफ्नो क्षमताअनुसार राम्रो खाना, लुगा, उपचार र बस्ने ठाउँ दिनुपर्छ, बुढेसकालमा आमाबुबालाई एक्लै छाड्न मिल्दैन।

राज्यले जेष्ठ नागरिकका लागि दिएका मुख्य सेवा र सुविधा यस्ता छन्:

• संविधानमा जेष्ठ नागरिकसम्बन्धी हक, जसले विशेष संरक्षण र सामाजिक सुरक्षाको प्रत्याभूति दिन्छ।
• जेष्ठ नागरिकसम्बन्धी ऐन, जसले परिवारका प्रत्येक सदस्यलाई पालनपोषण र हेरचाहको कर्तव्य दिन्छ।
• मासिक रूपमा दिइने सामाजिक सुरक्षा भत्ता।
• सार्वजनिक सवारी साधनमा सेवा, सुविधा र छुट।
• स्वास्थ्य सेवालगायतका अन्य सेवामा सुविधा र छुट।

राज्यले दिएको भत्ता र छुटले मात्र हाम्रो दायित्व पूरा हुँदैन। एउटा हजुरबुबालाई मासिक भत्ता आउँछ तर घरमा कसैले उनीसँग बोल्दैन भने उनको जीवन सुखी हुँदैन। पैसाले औषधि किन्न सकिन्छ, तर माया, साथ र सम्मान परिवार र समाजले मात्र दिन सक्छ। त्यसैले हामी सबै आआफ्नो ठाउँबाट उत्तिकै जिम्मेवार हुनुपर्छ। हामीले गर्नुपर्ने काम यस्ता छन्:

• जेष्ठ नागरिकलाई उचित स्याहार र हेरचाह गर्ने।
• उनीहरूको ज्ञान, सिप र अनुभवलाई समेट्दै पारिवारिक योजना बनाउने।
• उनीहरूको रुचिअनुसारको काम र भ्रमणको प्रबन्ध मिलाउने।
• उनीहरूलाई उचित सम्मान र सहयोग गर्ने।

उदाहरणका लागि, घरमा नयाँ बाली लगाउने वा घर बनाउने निर्णय गर्दा हजुरबुबाको सल्लाह लिन सकिन्छ। बगैँचामा काम गर्न मन पराउने हजुरआमालाई सानो करेसाबारी जिम्मा दिन सकिन्छ। मन्दिर, तीर्थस्थल वा आफन्तकहाँ घुम्न जान चाहनेका लागि भ्रमण मिलाउन सकिन्छ। यसरी गर्दा उनीहरूले आफूलाई परिवारको बोझ होइन, परिवारको महत्त्वपूर्ण सदस्य ठान्छन्। यसो गरेमा मात्र उहाँहरूप्रतिको हाम्रो दायित्व पूरा हुन्छ।

समाजमा जेष्ठ नागरिक जस्तै असहाय र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरू पनि हुन्छन्। उनीहरूसँग पनि विविध प्रकारका ज्ञान, सिप, क्षमता र योग्यता हुन्छन्। दृष्टिविहीन व्यक्ति राम्रो सङ्गीतकार, शिक्षक वा कम्प्युटर प्रयोगकर्ता हुन सक्छन्। ह्विलचेयर प्रयोग गर्ने व्यक्ति कार्यालयमा लेखा सम्हाल्न वा व्यवसाय चलाउन सक्छन्। सुन्न नसक्ने व्यक्ति चित्रकला, हस्तकला र खेलकुदमा अगाडि हुन सक्छन्। उनीहरूको अनुभव, योग्यता र क्षमतालाई समाज र राष्ट्रको विकासमा प्रयोग गरे विकासको गति अझ अगाडि बढ्छ।

उनीहरूप्रतिको हाम्रो दायित्व पूरा गर्न यी तीन कुरा आवश्यक छन्:

• उनीहरूलाई आवश्यकताअनुसारको सेवा र सहयोग पुर्‍याउने।
• उनीहरूलाई सम्मान गर्ने।
• उनीहरूसँग समानुभूतिपूर्ण व्यवहार गर्ने।

नेपालको वर्तमान संविधानमा असहाय र अपाङ्गता भएका व्यक्तिको सहयोग र संरक्षणका लागि विशेष व्यवस्था गर्ने नीति लिइएको छ। संविधानको धारा ४३ मा असहाय र आफ्नो हेरचाह आफैँ गर्न नसक्ने नागरिकलाई कानुनबमोजिम सामाजिक सुरक्षाको हक हुने कुरा उल्लेख छ। यसको अर्थ यस्ता नागरिकले राज्यबाट सुरक्षा र सहायता माग्न पाउँछन्।

राज्यले अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई राज्यको मूल प्रवाहमा ल्याउन विशेष आरक्षणको व्यवस्था पनि गरेको छ। मूल प्रवाहमा ल्याउनु भनेको पढाइ, जागिर, निर्णय र सार्वजनिक जीवनमा अरू नागरिकसरह सहभागी गराउनु हो। आरक्षण राज्यका हरेक निकायमा छ, जस्तै:

• सरकारी सेवा
• शिक्षा
• स्वास्थ्य
• सामाजिक क्षेत्र
• सार्वजनिक क्षेत्र

यसका साथै सार्वजनिक स्थानमा अपाङ्गता मैत्री वातावरण बनाएर उनीहरूलाई विशेष संरक्षण दिने प्रयास गरिएको छ। भवनको ढोकासम्म ह्विलचेयर चढ्न सकिने र्‍याम्प, दृष्टिविहीनले खुट्टाले छामेर बाटो पहिल्याउन सक्ने विशेष टायल भएको पेटी, ठुलो ढोका भएको शौचालय र सजिलै बुझिने चिन्ह यस्तो वातावरणका उदाहरण हुन्।

जेष्ठ नागरिक, असहाय र अपाङ्गता भएका व्यक्तिप्रतिको दायित्व दुई तहबाट पूरा हुन्छ। राज्यले कानुन, भत्ता, छुट र आरक्षण दिन्छ। हामीले परिवार र समाजमा माया, हेरचाह र सम्मान दिन्छौँ। दुवैलाई तुलना गर्दा यस्तो देखिन्छ:

माथि उल्लेख गरिएका कानुन, भत्ता, छुट र आरक्षणले मात्र जेष्ठ नागरिक, असहाय र अपाङ्गता भएका व्यक्तिप्रतिको दायित्व पूरा भएको मान्न सकिँदैन। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने उनीहरूले अन्य नागरिकसरह सम्मानपूर्वक र सुविधाजनक तरिकाले आफ्नो जीवन बिताउन पाउनुपर्छ। बसमा उनीहरूलाई सिट छाडिदिनु, कक्षामा अपाङ्गता भएको साथीलाई समूह कार्यमा बराबर जिम्मेवारी दिनु, छिमेकका एक्लै बस्ने वृद्धलाई बेलाबेला भेट्न जानु जस्ता साना कामले पनि ठुलो फरक पार्छन्।