हाम्रा राष्ट्रिय सम्पदा

हाम्रो वरिपरि धेरै कुरा छन्, जसलाई हामी हरेक दिन देख्छौँ तर खासै ध्यान दिँदैनौँ। गाउँको पुरानो मन्दिर, टाढा चम्किने हिमाल, हजुरआमाले चाडमा लगाउने पहिरन, तिहारमा गाइने देउसी भैलो, यी सबै हाम्रा सम्पदा हुन्। हाम्रा पुर्खाले यिनलाई पुस्तौँदेखि जोगाउँदै हामीसम्म सारेर ल्याएका हुन्।

कुनै कुरा कस्तो सम्पदा हो भनेर चिन्न तीनवटा प्रश्न सोध्न सकिन्छ। यो मानिसले विगतमा बनाएको संरचना हो कि? यो धर्म, कला, भाषा वा जीवनशैलीसँग जोडिएको छ कि? यो प्रकृतिले आफैँ बनाएको हो कि? तलका तस्बिरलाई यिनै प्रश्नले हेरौँ।

परम्परागत पहिरनमा नाचिरहेको समूह, मस्जिदमा सँगै प्रार्थना गरिरहेका मानिस र लुम्बिनीको मायादेवी मन्दिर हेर्दा धर्म, कला र परम्परा देखिन्छ। त्यसैले यी सांस्कृतिक सम्पदाका उदाहरण हुन्।

अग्लो चट्टाने पहाड र घना वन कसैले बनाएका होइनन्। प्रकृतिले नै बनाएका भएकाले यी प्राकृतिक सम्पदा हुन्।

राष्ट्रिय सम्पदा कुनै एक व्यक्ति वा एउटा परिवारको मात्र होइन। यो पूरै देशको साझा सम्पत्ति हो। त्यसैले यसलाई जोगाउने जिम्मेवारी पनि सबै नेपालीको हो।

सम्पदालाई देख्न र छुन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने आधारमा दुई भागमा बाँड्न सकिन्छ: मूर्त सम्पदा र अमूर्त सम्पदा।

योमरीको उदाहरणले यो भिन्नता राम्ररी बुझाउँछ। थालमा राखिएको योमरी देख्न, छुन र खान सकिन्छ, त्यसैले त्यो मूर्त सम्पदा हो। तर चामलको पिठो मुछेर, भित्र चाकु र तिल भरेर योमरीको आकार दिने तरिका कसैले हातमा समाउन सक्दैन। त्यो तरिका आमाबाट छोरीमा, हजुरबुबाबाट नातिमा सिकाइन्छ। त्यसैले योमरी बनाउने तरिका अमूर्त सम्पदा हो। मण्डला पनि यस्तै हो। बनिसकेको मण्डला मूर्त हो, मण्डला बनाउने तरिका अमूर्त हो।

सम्पदालाई तिनको प्रकृति र तिनीहरू कसरी बने भन्ने आधारमा ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक गरी तीन समूहमा पनि वर्गीकरण गरिन्छ।

एउटै सम्पदा कहिलेकाहीँ दुई समूहमा पर्न सक्छ। काठमाडौँ दरबार क्षेत्रमा मल्ल राजाहरूले बनाएको दरबार भएकाले यो ऐतिहासिक हो। त्यहीँ तलेजु भवानीको मन्दिर र कुमारी घर भएकाले यो सांस्कृतिक पनि हो। यही कारणले काठमाडौँ उपत्यका र लुम्बिनीलाई ऐतिहासिक र सांस्कृतिक दुवै सम्पदा भनिन्छ।

संसारभरि असाधारण महत्त्व भएका सम्पदालाई संयुक्त राष्ट्रसङ्घको शिक्षा, विज्ञान र संस्कृतिसम्बन्धी संस्था युनेस्कोले विश्व सम्पदा सूचीमा राख्छ। यो सूचीमा पर्नु भनेको त्यो सम्पदा एउटा देशको मात्र नभई सारा मानव जातिको साझा सम्पत्ति मानिनु हो। नेपालका चारवटा सम्पदा क्षेत्र यो सूचीमा परेका छन्:

• काठमाडौँ उपत्यका सम्पदा क्षेत्र
• सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज सम्पदा क्षेत्र
• लुम्बिनी सम्पदा क्षेत्र
• चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज सम्पदा क्षेत्र

यीमध्ये काठमाडौँ उपत्यका सम्पदा क्षेत्रभित्रका सातवटा स्थल र लुम्बिनी सम्पदा क्षेत्र ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्पदा हुन्। सगरमाथा र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज प्राकृतिक सम्पदा हुन्।

काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुर गरी तीन जिल्ला भएको काठमाडौँ उपत्यकामा सातवटा स्थल विश्व सम्पदा सूचीमा परेका छन्। यति सानो भूभागमा यति धेरै सम्पदा हुनुले उपत्यका कला, धर्म र वास्तुकलामा कति धनी छ भन्ने देखाउँछ। ती सात स्थल यी हुन्:

• पशुपति क्षेत्र
• स्वयम्भूनाथ स्तूप
• बौद्धनाथ महाचैत्य
• चाँगुनारायण मन्दिर
• काठमाडौँ दरबार क्षेत्र
• पाटन दरबार क्षेत्र
• भक्तपुर दरबार क्षेत्र

पशुपति क्षेत्र बागमती प्रदेशअन्तर्गत पर्छ र बागमती नदीको किनारमा फैलिएको छ। यो क्षेत्र एउटा मन्दिर मात्र होइन। यसभित्र यी धेरै स्थल पर्छन्:

• पशुपतिनाथ मन्दिर
• गौरीघाट
• गौशाला
• श्लेषमान्तक वन
• विश्वरूप मन्दिर
• राजराजेश्वरी घाट
• बागमती नदी
• आर्यघाट
• गुह्येश्वरी मन्दिर

यस क्षेत्रमा एक हजारभन्दा बढी शिवलिङ्ग छन्। विभिन्न शैलीमा बनेका ४९२ वटा मन्दिर, देवालय, सत्तल र चैत्य पनि यहीँ छन्। सन् १९७९ मा पशुपति क्षेत्रलाई विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गरियो।

काठमाडौँमा रहेको स्वयम्भूनाथ स्तूप बौद्धमार्गीहरूको महत्त्वपूर्ण धार्मिक स्थल हो। तर यहाँ बौद्ध स्तूप मात्र छैन। यसको वरपर सरस्वतीको मन्दिर र अन्य मठ मन्दिर पनि छन्। फरक आस्था भएका मानिस एउटै परिसरमा आआफ्नो तरिकाले पूजा गर्छन् र एकअर्कालाई सम्मान गर्छन्। यसैले स्वयम्भूमा धार्मिक सहिष्णुताको असल अभ्यास आफ्नै आँखाले देख्न र महसुस गर्न सकिन्छ। सन् १९७९ मा यो क्षेत्र विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत भयो।

बौद्धमार्गीहरूको अर्को महत्त्वपूर्ण धार्मिक स्थल बौद्धनाथ महाचैत्य पनि काठमाडौँमै छ। यस महाचैत्यको निर्माण पाँचौँ शताब्दीमा भएको विश्वास गरिन्छ। यस क्षेत्रमा धेरै सङ्ख्यामा बौद्ध विहार छन्। सन् १९७९ मा यसलाई पनि विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गरिएको हो।

चाँगुनारायण मन्दिर भक्तपुर जिल्लामा पर्छ। यो लिच्छवीकालीन वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमुना हो र प्यागोडा शैलीमा बनेको छ। यस मन्दिरमा शिलालेख र ढुङ्गा, काठ तथा धातुका उत्कृष्ट कलाकृतिका नमुना छन्।

लिच्छवी कालको इतिहास जान्न चाहने जो कोहीका लागि यो मन्दिर आफैँमा एउटा पुस्तकजस्तै हो। त्यस समयका शिलालेखमा लेखिएका कुरा आज पनि यहाँ पढ्न सकिन्छ, र त्यस समयका कालिगढले बनाएका कलाकृति आज पनि यहीँ उभिएका छन्। इतिहास आज पनि जिउँदो रूपमा यहाँ भेटिने भएकाले यसलाई नेपालको लिच्छवीकालीन इतिहासको जीवित स्रोत भनिन्छ। सन् १९७९ मा यसलाई विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गरियो।

काठमाडौँ दरबार क्षेत्र काठमाडौँ जिल्लामा पर्छ। यहाँ मल्लकालीन वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमुना देख्न सकिन्छ। यस क्षेत्रमा पर्ने मुख्य सम्पदा यी हुन्:

• बसन्तपुर दरबार
• तलेजु भवानीको मन्दिर
• कुमारी घर
• काष्ठमण्डप
• हनुमानको मूर्ति
• ठुलो घण्टा
• नगरा
• कालभैरवको मूर्ति

सन् १९७९ मा काठमाडौँ दरबार क्षेत्रलाई विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश गरियो।

पाटन दरबार क्षेत्र काठमाडौँ उपत्यकाको ललितपुर जिल्लामा पर्छ। यो पनि मल्लकालमा निर्माण भएको हो। यहाँ धेरै ऐतिहासिक र धार्मिक सम्पदा छन्, जसमध्ये मुख्य यी हुन्:

• कृष्ण मन्दिर
• विश्वनाथ मन्दिर
• कुम्भेश्वर महादेव
• रातो मच्छेन्द्रनाथ मन्दिर
• राजा योग नरेन्द्र मल्लको मूर्ति

सन् १९७९ मा पाटन दरबार क्षेत्रलाई विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश गरियो।

भक्तपुर दरबार क्षेत्र काठमाडौँ उपत्यकाको भक्तपुर जिल्लामा पर्छ। यो ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्पदा हो। यहाँ मल्लकालमा बनेका यी महत्त्वपूर्ण सम्पदा छन्:

• पचपन्न झ्याले दरबार
• दत्तात्रय मन्दिर
• न्यातपोल मन्दिर
• स्वर्णद्वार
• सिद्ध पोखरी
• रानी पोखरी

सन् १९७९ मा भक्तपुर दरबार क्षेत्रलाई विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश गरियो।

लुम्बिनी शान्तिका अग्रदूत गौतम बुद्धको जन्मस्थल हो। यो क्षेत्र लुम्बिनी प्रदेशको रूपन्देही जिल्लामा पर्छ। विश्वभरका बौद्धमार्गीहरू यसलाई पवित्र तीर्थस्थल मान्छन्। यस क्षेत्रमा रहेका महत्त्वपूर्ण सम्पदा यी हुन्:

• अशोक स्तम्भ
• पुस्करिणी पोखरी
• मायादेवी मन्दिर
• बुद्ध पुस्तकालय
• अन्वेषण केन्द्र
• सङ्ग्रहालय

यस क्षेत्रमा विश्वका विभिन्न राष्ट्रले आआफ्नै शैलीका बौद्धविहार बनाएका छन्। त्यसैले लुम्बिनी घुम्दा धेरै देशका वास्तुकला एकै ठाउँमा देख्न सकिन्छ। सन् १९९७ मा लुम्बिनीलाई विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश गरियो।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालको पहिलो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो। यो निकुञ्ज चितवन, मकवानपुर, नवलपरासी बर्दघाट सुस्ता पूर्व र पर्सा जिल्लामा फैलिएको छ। यसको क्षेत्रफल ९५२.६३ वर्ग कि.मि. छ।

यहाँको सबैभन्दा चर्चित जनावर एक सिङ्गे गैँडा हो, जसलाई विश्वमै दुर्लभ मानिन्छ। यसबाहेक गोही, हात्ती, पाटेबाघ, सालक, धनेस, मयूरलगायतका जीवजन्तु पनि यहाँ पाइन्छन्। सन् १९८४ मा यसलाई विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गरियो।

सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज प्रदेश नं. १ (हाल कोशी प्रदेश) को सोलुखुम्बु जिल्लामा पर्छ। यसको क्षेत्रफल ११४८ वर्ग कि.मि. छ। संसारकै सबैभन्दा अग्लो हिमाल सगरमाथा यसै निकुञ्जभित्र पर्छ। सन् १९७९ मा यसलाई विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश गरियो।

विश्व सम्पदा सूचीमा नपरेका तर उत्तिकै अमूल्य सम्पदा देशका हरेक भागमा छन्। यी सबै देशका अमूल्य सम्पत्ति हुन्, र यिनको संरक्षण र संवर्धन गर्नु हामी सबैको कर्तव्य हो। धार्मिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्वका केही सम्पदा यी हुन्:

• ताप्लेजुङको पाथीभरा
• धरानको बुढासुब्बा
• जनकपुरको रामजानकी मन्दिर
• काभ्रेपलाञ्चोकको पलाञ्चोक भगवती र पनौती
• नुवाकोट दरबार र नुवाकोट भैरवी मन्दिर
• रसुवाको गोसाइँ कुण्ड
• धादिङको त्रिपुरासुन्दरी
• गोरखाको गोरखकाली मन्दिर, मनकामना मन्दिर र गोरखा दरबार
• मुस्ताङको मुक्तिनाथ र ल्होमान्थाङ दरबार
• तनहुँको देवघाट
• सुर्खेतको काँक्रेविहार
• बाग्लुङ कालिका मन्दिर
• कपिलवस्तुको तिलौराकोट पुरातात्त्विक क्षेत्र
• प्यूठानको स्वर्गद्वारी
• गुल्मीको रेसुङ्गा
• जुम्लाको सिँजा उपत्यका
• खप्तड क्षेत्र

रारा ताल, फेवा ताल, तिलिचो ताल, कोशी, गण्डकी र कर्णाली नदी तथा राष्ट्रिय निकुञ्जहरू हाम्रा महत्त्वपूर्ण प्राकृतिक सम्पदा हुन्।

सम्पदा ठाउँ मात्र होइनन्। नेपालमा मनाइने जात्रा, नाच र चाडपर्वका परिकारले पनि नेपाल सांस्कृतिक सम्पदामा धनी छ भन्ने देखाउँछन् र हाम्रो संस्कृतिलाई जीवन्त राखेका छन्।

राष्ट्रिय सम्पदा हाम्रा अमूल्य सम्पत्ति हुन्। गौरवपूर्ण इतिहास बोकेका यी सम्पदा हाम्रो पहिचान हुन्। यिनको महत्त्व यसरी बुझ्न सकिन्छ:

• (क) पुर्खाले विकास गरेका ज्ञान, सिप र प्रविधिको जानकारी मिल्छ र त्यो नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण हुन्छ। काठ र ढुङ्गामा कुँदिएका कलाकृतिले पुराना कालिगढको सिप आज पनि सिकाउँछन्।
• (ख) स्थानीय तथा राष्ट्रिय पहिचान स्थापित हुन्छ। पाथीभराले ताप्लेजुङलाई र पशुपतिले नेपाललाई संसारमा चिनाउँछन्।
• (ग) राष्ट्रिय गौरव बढ्छ। संसारकै अग्लो हिमाल र बुद्धको जन्मस्थल हाम्रो देशमा छ भन्ने कुराले हामीलाई गर्व गराउँछ।
• (घ) खोज, अध्ययन र अनुसन्धानमा सहयोग पुग्छ। चाँगुनारायणका शिलालेख र तिलौराकोटका पुरातात्त्विक अवशेषबाट इतिहास पत्ता लाग्छ।
• (ङ) पर्यटन प्रवर्धनमा मदत पुग्छ। सम्पदा हेर्न देशी विदेशी पर्यटक आउँछन्।
• (च) जैविक विविधता संरक्षणमा सहयोग पुग्छ। निकुञ्जले गैँडा, हिउँ चितुवा जस्ता जीवजन्तु र गुराँस, भोजपत्र जस्ता वनस्पति जोगाउँछन्।
• (छ) देशको चौतर्फी विकासमा सहयोग पुग्छ।

यिनै महत्त्वलाई आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक गरी तीन कोणबाट पनि हेर्न सकिन्छ:

सम्पदा एकपटक नष्ट भयो भने फेरि उस्तै बनाउन सकिँदैन। पुरानो शिलालेख फुट्यो भने त्यसमा लेखिएको इतिहास पनि सँगै हराउँछ। त्यसैले सम्पदा जोगाउन यी उपाय अपनाउनुपर्छ:

• (क) सम्पदा क्षेत्रभित्र र आसपासमा फोहोर नगर्ने।
• (ख) सम्पदा आसपासका क्षेत्रमा भौतिक संरचनाको निर्माण नगर्ने।
• (ग) सम्पदाको संरक्षणमा स्थानीय व्यक्तिहरूलाई सचेत गराउने र सहभागी गराउने।
• (घ) ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्पदाको मर्मत र जीर्णोद्धार गर्ने।
• (ङ) सम्पदा अतिक्रमण हुनबाट जोगाउने।
• (च) सम्पदाको महत्त्वबारे प्रचार प्रसार गर्ने।
• (छ) प्राकृतिक सम्पदाको हकमा वनस्पति र जीवजन्तुको संरक्षण गर्ने।

यहाँ दुई शब्द बुझ्नुपर्छ। जीर्णोद्धार भनेको पुरानो भई भत्किन लागेको सम्पदालाई यसको मौलिक रूप नबिगारी मर्मत गरेर पहिलेकै अवस्थामा फर्काउनु हो। अतिक्रमण भनेको सम्पदाको जग्गा वा क्षेत्र मिचेर आफ्नो बनाउनु वा अरू काममा प्रयोग गर्नु हो। पोखरीको डिल पुरेर पसल बनाउनु अतिक्रमणको उदाहरण हो।

सम्पदा जोगाउने काम सरकारको मात्र होइन। विद्यार्थी, समुदाय र राज्य तीनैको आआफ्नो भूमिका छ: