राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाहरू

हाम्रो टोलमा कहिले नयाँ सडक खनिन्छ, कहिले खोलामा पुल बन्छ, कहिले विद्यालयमा नयाँ भवन ठडिन्छ। यी काम अचानक सुरु हुँदैनन्। काम सुरु गर्नुअघि के बनाउने, कहिलेसम्म सक्ने, कति पैसा लाग्ने र कति मानिस चाहिने भन्ने कुरा पहिल्यै तय गरिन्छ। यसरी योजना बनाएर तोकिएको समयभित्र सक्ने गरी गरिने विकासको कामलाई विकास आयोजना भनिन्छ।

हरेक विकास आयोजनामा साधन, स्रोत र जनशक्ति तीनै कुरा चाहिन्छन्। यी तीनलाई दिगो सोच र स्पष्ट उद्देश्यसहित योजनाबद्ध रूपमा प्रयोग गरिन्छ। उदाहरणका लागि एउटा गाउँमा खानेपानी आयोजना बनाउँदा पाइप, ट्याङ्की र सिमेन्ट साधन हुन्। सरकार र गाउँलेले जुटाएको रकम स्रोत हो। प्राविधिक, प्लम्बर र श्रमदान गर्ने गाउँले जनशक्ति हुन्। उद्देश्य हो, दुई वर्षभित्र हरेक घरमा धारा पुर्‍याउने। उद्देश्य र समय दुवै तोकिएकाले यो आयोजना बन्छ।

नेपालमा विकास आयोजना केन्द्र, प्रदेश तथा स्थानीय तीनै तहबाट सञ्चालन हुन्छन्। वडाभित्रको सानो बाटो स्थानीय तहले बनाउन सक्छ। दुई तीन जिल्ला जोड्ने सडक प्रदेशले बनाउन सक्छ। देशभरि असर पार्ने ठुला आयोजना भने केन्द्रीय सरकारले चलाउँछ।

केही आयोजना यति ठुला र महत्त्वपूर्ण हुन्छन् कि तिनले एउटा गाउँ वा जिल्ला मात्र होइन, पूरै देशको अनुहार बदल्छन्। तिनले धेरै जिल्लाका लाखौँ मानिसलाई फाइदा पुर्‍याउँछन् र नेपाललाई संसारसामु चिनाउँछन्। यस्ता आयोजनालाई राष्ट्रिय गौरवका आयोजना भनिन्छ।

राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाले मुलुकको आर्थिक विकास र सामाजिक रूपान्तरणमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछन्। सडक बनेपछि गाउँको उब्जनी बजार पुग्छ, सिँचाइ पुगेपछि खेतमा बाह्रै महिना बाली लाग्छ, बिजुली आएपछि उद्योग चल्छन्। यसरी मानिसको आम्दानी, पढाइ, स्वास्थ्य र जीवनशैली सबै फेरिन्छन्। कुन आयोजनालाई राष्ट्रिय गौरवको बनाउने भन्ने घोषणा नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्को निर्णयबमोजिम गरिन्छ।

नेपाल सरकारले विभिन्न दृष्टिले महत्त्वपूर्ण देखिएका आयोजनालाई एकैपटक होइन, पटक पटक गरी राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाका रूपमा छनोट गरेको छ:

• आ.व. २०६८/६९ मा पहिलो पटक १७ ओटा आयोजना छनोट भए।
• आ.व. २०७०/७१ मा दोस्रो पटक ४ ओटा आयोजना थपिए।
• आ.व. २०७५/७६ मा तेस्रो पटक एउटा आयोजना थपियो।
• आ.व. २०७७/२०७८ मा अर्को एउटा आयोजना थपियो।

यहाँ आ.व. भनेको आर्थिक वर्ष हो। नेपालमा सरकारको आर्थिक वर्ष साउन १ गतेदेखि सुरु भएर अर्को वर्षको असार मसान्तमा सकिन्छ। त्यसैले एउटा आर्थिक वर्षलाई २०६८/६९ जस्तो दुई वर्षको अङ्क जोडेर लेखिन्छ।

राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाको काम पैसाको अभावमा नरोकियोस् भनेर नेपाल सरकारले हरेक आर्थिक वर्षमा यिनका लागि बजेट सुनिश्चित गर्ने गरेको छ। अर्थात् वार्षिक बजेट बनाउँदा यी आयोजनाका लागि रकम अनिवार्य रूपमा छुट्याइन्छ।

राष्ट्रिय योजना आयोगले प्रकाशन गरेको सूचीअनुसार नेपालका राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाहरू यी हुन्:

• १. पुष्पलाल (मध्यपहाडी) राजमार्ग
• २. हुलाकी राजमार्ग
• ३. उत्तर दक्षिण लोकमार्ग (कोसी करिडोर)
• ४. उत्तर दक्षिण लोकमार्ग (कालीगण्डकी करिडोर)
• ५. उत्तर दक्षिण लोकमार्ग (कर्णाली करिडोर)
• ६. रेल तथा मेट्रो रेल, मोनोरेल विकास आयोजना
• ७. काठमाडौं तराई मधेस द्रुतमार्ग
• ८. गल्छी त्रिशुली मैलुङ स्याफ्रुबेंसी रसुवागढी सडक
• ९. गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल
• १०. पोखरा क्षेत्रीय अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल
• ११. निजगढ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल
• १२. पशुपति क्षेत्र विकास कोष
• १३. लुम्बिनी क्षेत्र विकास कोष
• १४. माथिल्लो तामाकोसी जलविद्युत् आयोजना
• १५. पश्चिम सेती जलविद्युत् आयोजना
• १६. महाकाली सिँचाइ आयोजना
• १७. सिक्टा सिँचाइ आयोजना
• १८. रानी जमरा कुलरिया सिँचाइ आयोजना
• १९. भेरी बबई डाइभर्सन बहुउद्देश्यीय आयोजना
• २०. सुनकोसी मरिन डाइभर्सन बहुउद्देश्यीय आयोजना
• २१. राष्ट्रपति चुरे संरक्षण कार्यक्रम
• २२. मेलम्ची खानेपानी आयोजना
• २३. विद्युत् प्रसारण आयोजना
• २४. बूढीगण्डकी जलविद्युत् आयोजना

सूचीलाई ध्यान दिएर हेर्दा यी आयोजना केही समूहमा बाँडिन्छन्। सडक, रेल र विमानस्थलका आयोजना यातायातसँग जोडिएका छन्। माथिल्लो तामाकोसी, पश्चिम सेती, बूढीगण्डकी र विद्युत् प्रसारण आयोजना ऊर्जासँग जोडिएका छन्। महाकाली, सिक्टा र रानी जमरा कुलरिया सिँचाइका आयोजना हुन्। भेरी बबई र सुनकोसी मरिनले बिजुली र सिँचाइ दुवै दिन्छन्। मेलम्चीले खानेपानी दिन्छ। पशुपति र लुम्बिनीका कोषले धार्मिक तथा सांस्कृतिक क्षेत्रको विकास गर्छन् भने चुरे कार्यक्रमले प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण गर्छ।

राष्ट्रिय गौरवको प्रत्येक आयोजनाको उद्देश्य फरक फरक छ। कुनैले सडक बनाउँछ, कुनैले पानी ल्याउँछ, कुनैले वन र माटो जोगाउँछ। तर सबै मिलेर समृद्ध नेपालको आधारशिला तयार पार्छन्। त्यसैले यिनको धेरै महत्त्व छ। यस्ता आयोजनाका सबल पक्षहरू यस प्रकार छन्:

• रोजगारी वृद्धि: आयोजना बनाउँदा हजारौँ मजदुर, चालक, इन्जिनियर र प्राविधिकले काम पाउँछन्। आयोजना सकिएपछि पनि होटल, पसल, उद्योग र खेतीमा नयाँ रोजगारी सिर्जना हुन्छ।
• पूर्वाधारको विकास: सडक, पुल, सुरुङ, नहर, बिजुलीघर र खानेपानीका संरचना बन्छन्। यिनै पूर्वाधारमाथि अरू विकास अडिन्छ।
• प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण र संवर्धन: नदीको पानी, वन, माटो र जैविक विविधताको जगेर्ना हुन्छ र तिनको सदुपयोग बढ्छ।
• पर्यटकीय क्षेत्रको विस्तार: नयाँ सडक र विमानस्थलले दुर्गम ठाउँसम्म पर्यटक पुग्न सजिलो हुन्छ। पशुपति र लुम्बिनीजस्ता धार्मिक क्षेत्र सुविधासम्पन्न बन्छन्।

अब राष्ट्रिय गौरवका आयोजनामध्ये आठ आयोजनाको छोटो परिचय र हालको अवस्था क्रमैसँग बुझौँ।

नेपालको मध्यपहाडी भागमा धेरै बस्ती छन् तर ती बस्तीसम्म गाडी पुग्न गाह्रो थियो। मध्यपहाडी बस्तीमा यातायातको सहज पहुँच विस्तार गर्ने लक्ष्यले यो लोकमार्ग बनाइँदै छ। यो पूर्वमा पाँचथरको चियो भन्ज्याङदेखि पश्चिममा बैतडी जिल्लाको झुलाघाटसम्म फैलिन्छ। यसले मध्यपहाडी क्षेत्रका जिल्लालाई यातायात सञ्जालमा जोड्छ।

यो लोकमार्गबाट मध्य पहाडका बस्तीमा आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, पर्यटकीय र शैक्षिक विकासमा योगदान पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ। पहाडका किसानले तरकारी र फलफूल बजार पुर्‍याउन सक्छन्, विद्यार्थी सजिलै विद्यालय र क्याम्पस पुग्छन्। यस लोकमार्गको आसपासमा १० ओटा नमुना सहर विकास गर्ने कार्यक्रम पनि सञ्चालन भएको छ।

• सुरु भएको वर्ष: आ.व. २०६४/६५
• राष्ट्रिय गौरवको आयोजना: आ.व. २०६८/६९ देखि
• कुल लम्बाइ: १८७९ कि.मि.
• अनुमानित बजेट: रु. १ खर्ब १ अर्ब ५० करोड
• हालको अवस्था: निर्माणाधीन

भेरी नदीमा पानी धेरै छ तर त्यसको छेउछाउमा सिँचाइ गर्ने समथर जमिन कम छ। बबई नदीको फाँटमा भने धेरै खेत छन्। यही कुरा ध्यानमा राखेर सुर्खेतको जहरेमा भेरी नदीमा बाँध बाँधिन्छ। त्यसपछि त्यहाँको पानी सुरुङमार्फत् बबई नदीमा खसालिन्छ। पानी खस्ने ठाउँमा ४८ मेगावाट बिजुली उत्पादन गर्ने लक्ष्य लिइएको छ। त्यसपछि त्यही पानीलाई बर्दिया र बाँकेका ६० हजार हेक्टर जमिनमा सिँचाइका लागि प्रयोग गरिन्छ।

यस आयोजनामा करिब २७ अर्ब रुपियाँ खर्च लाग्ने अनुमान गरिएको छ। यसबाट निकालिएको बिजुलीबाट प्रतिवर्ष दुई अर्ब मुनाफा हुने अपेक्षा छ। सरकारले आन्तरिक स्रोतबाट सुरुङ निर्माण गर्न लागेको यो नेपालकै पहिलो बहुउद्देश्यीय आयोजना हो। अर्थात् यसको सुरुङ बनाउन विदेशी ऋण वा अनुदान होइन, देशभित्रकै रकम प्रयोग भएको छ।

नेपालको पूर्व पश्चिम हुँदै तराईका बस्तीमा यातायातको सहज पहुँच विस्तार गर्नु यस आयोजनाको लक्ष्य हो। यसले पूर्वमा झापादेखि पश्चिममा कञ्चनपुरसम्मको भूभागलाई जोड्छ। पूर्व पश्चिम राजमार्गको समानान्तर भएर जाने यो मार्गले तराईका २० जिल्लालाई छुन्छ। यसरी राजमार्गभन्दा दक्षिणतिरका गाउँहरू पनि पक्की सडकमा जोडिन्छन्।

• कुल लागत: करिब ६५ अर्ब २० करोड रुपियाँ (अनुमानित)
• लागत बेहोर्ने: भारत सरकारबाट प्राप्त हुने अनुदान र नेपाल सरकार
• निर्माण हुने: कुल १७९२.४२ कि.मि. कालोपत्रे सडक र २१९ ओटा पुल (अनुमानित)
• राष्ट्रिय गौरवको आयोजना: आ.व. २०६८/६९ देखि

पशुपतिनाथ मन्दिर र यसको वरिपरिको क्षेत्र हिन्दु धर्मावलम्बीका लागि पवित्र तीर्थस्थल हो। यस क्षेत्रलाई यसको प्रतिष्ठा र गरिमाअनुरूप सुव्यवस्थित र विकसित पार्ने उद्देश्यले वि.सं. २०४३ सालमा यो कोष स्थापना भएको हो। यो एक अविच्छिन्न उत्तराधिकारवाला स्वायत्त संस्था हो। यसको अर्थ, पदाधिकारी फेरिए पनि संस्था निरन्तर चलिरहन्छ र यसले आफ्नै नियमअनुसार आफ्नो काम आफैँ चलाउँछ।

यस कोषको उद्देश्य बृहत् गुरुयोजना तयार गरी कार्यान्वयनमा ल्याउनु हो। त्यसमा यी काम समेटिएका छन्:

• पशुपति क्षेत्रभित्रका पुरातात्त्विक सम्पदाको संरक्षण र संवर्धन
• दर्शनार्थी तीर्थयात्रीको सुविधाका लागि भौतिक पूर्वाधार विकास
• विद्युत् शवदाह गृह सञ्चालन
• वातावरणमा सुधार

हाल यो कोष पशुपति क्षेत्र विकास कोष ऐन २०४४ अन्तर्गत सञ्चालित छ। आ.व. २०७०/०७१ देखि यसलाई राष्ट्रिय गौरवको आयोजनामा समावेश गरिएको हो।

काठमाडौँ उपत्यकामा मानिस बढ्दै गए, तर धारामा आउने पानी घट्दै गयो। यही समस्या समाधान गर्न उपत्यका बाहिरका नदीको पानी ल्याउने गरी मेलम्ची खानेपानी आयोजना बनाइएको हो। यसको लक्ष्य काठमाडौँमा दैनिक जम्मा ५१ करोड लिटर खानेपानी आपूर्ति गराउनु हो। यो काम दुई चरणमा गरिन्छ।

पहिलो चरणको १७ करोड लिटरमा दोस्रो चरणमा याङ्ग्री नदीबाट १७ करोड र लार्के नदीबाट १७ करोड लिटर थपिँदा दैनिक जम्मा ५१ करोड लिटर पानी पुग्छ। यो आयोजना आ.व. २०६८/६९ देखि राष्ट्रिय गौरवको आयोजनामा समेटिएको थियो।

चुरे पहाड तराईको ठीक उत्तरतिर पूर्व पश्चिम फैलिएको होचो पहाडी शृङ्खला हो। यसको माटो खुकुलो हुन्छ। वन मासिँदा पहिरो जान्छ, बालुवा र ढुङ्गा बगेर तराईका खेतमा थुप्रिन्छन् र तराईमा पानीका स्रोत सुक्न थाल्छन्। त्यसैले चुरे जोगिए मात्र तराई मधेस जोगिन्छ।

यस आयोजनाको लक्ष्य चुरे क्षेत्रको प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण र दिगो व्यवस्थापन गरी गरिबी न्यूनीकरण एवम् समृद्ध नेपालको राष्ट्रिय उद्देश्यमा टेवा पुर्‍याउनु हो। नेपाल सरकारको पूर्ण लगानीमा राष्ट्रपति चुरे संरक्षण कार्यक्रम आ.व. २०६६/६७ बाट सुरु भएको हो। आ.व. २०७०/७१ मा राष्ट्रपति चुरे तराई मधेस संरक्षण विकास समिति गठन भयो र उक्त कार्यक्रम राष्ट्रिय गौरवको आयोजनाका रूपमा सञ्चालन हुँदै आएको छ।

• कार्यक्षेत्र: चुरे र भित्री मधेसका ३७ जिल्ला
• गुरुयोजना: चुरे तराई मधेसको संरक्षणका लागि २० वर्षे गुरुयोजना
• गुरुयोजना स्वीकृत: नेपाल सरकारबाट मिति २०७४ जेठमा

राजधानी काठमाडौँबाट तराई पुग्न अहिले घुमाउरो बाटो हुँदै धेरै घण्टा लाग्छ। यो दूरी छोट्याउन बारा जिल्लाको निजगढदेखि राजधानी काठमाडौँसम्म चार लेनको सडक निर्माण गर्न लागिएको छ। यस मार्गको प्रस्थान बिन्दु ललितपुरको खोकना र अन्तिम बिन्दु बाराको निजगढ मानिएको छ। पहाड छिचोल्न सुरुङ र खोला तर्न पुल बनाइने भएकाले बाटो सिधा र छोटो हुन्छ।

• कुल लम्बाइ: ७६ कि.मि.
• संरचना: तीनओटा सुरुङ मार्ग र ८७ ओटा पुल
• व्यवस्थापन: नेपाल सरकारको निर्णयबाट आयोजना सञ्चालन कार्यविधि, २०७४ स्वीकृत भई नेपाली सेनाको व्यवस्थापनमा कार्यान्वयन
• समय: नेपाली सेनाबाट आ.व. २०७४/७५ देखि सुरु, २०८०/८१ मा सम्पन्न हुने अनुमान
• राष्ट्रिय गौरवको आयोजना: आ.व. २०६८/६९ देखि

यो द्रुतमार्ग बनेपछि राजधानी काठमाडौँसँग मध्य तराईका जिल्लाको आवतजावत सहज र छिटो हुन्छ। साथै यस क्षेत्रका जनताको सामाजिक, आर्थिक विकासमा मदत पुग्छ।

यो आयोजना पनि भेरी बबईजस्तै एउटा नदीको पानी अर्को नदीमा लैजाने डाइभर्सन आयोजना हो। सुरुमा सिन्धुली जिल्लाको सुनकोसी गाउँपालिकाबाट सुरुङ खनेर सुनकोसीको पानी मरिण खोलामा झारिन्छ र २८.६ मेगावाट बिजुली उत्पादन गरिन्छ। यसरी मिसिएको पानी पछि बागमती नदीमा पुर्‍याइन्छ। बिजुली र सिँचाइ दुवै हुने भएकाले यो बहुउद्देश्यीय आयोजना हो।

यस आयोजनाबाट मधेस प्रदेशका यी पाँच जिल्लाको करिब १,२२,००० हेक्टर जमिनमा सिँचाइ सुविधा पुग्छ:

• बारा
• रौतहट
• सर्लाही
• महोत्तरी
• धनुषा

यो आयोजना आ.व. २०७६/७७ मा सुरु भई २०८०/८१ मा सम्पन्न गर्ने लक्ष्य लिइएको छ। आ.व. २०७६/७७ देखि नै यो राष्ट्रिय गौरवको आयोजनाका रूपमा कार्यान्वयन हुँदै आएको छ।

माथि पढेका आठ आयोजनालाई एकै ठाउँमा राख्दा तिनको काम र क्षेत्र यसरी छुट्याउन सकिन्छ:

राष्ट्रिय गौरवका धेरै आयोजना तोकिएको समयमा सकिएका छैनन्। पुष्पलाल मध्यपहाडी लोकमार्ग आ.व. २०६४/६५ मा सुरु भए पनि अझै निर्माणाधीन छ। मेलम्चीको पहिलो चरण २०७०/७१ मा सक्ने लक्ष्य थियो, तर त्यसपछि मात्र सम्पन्न भयो। आयोजना ढिला हुँदा लागत बढ्छ र जनताले फाइदा पाउन पनि ढिला हुन्छ। त्यसैले आयोजना समयमै सक्न यी पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ:

• सुरुमै राम्रो अध्ययन गरी यथार्थपरक योजना र लागत अनुमान बनाउने
• हरेक वर्ष आवश्यक बजेट समयमै निकासा गर्ने
• जग्गा प्राप्ति र मुआब्जाको काम निर्माण सुरु हुनुअघि नै टुङ्ग्याउने
• सक्षम निर्माण कम्पनी छान्ने र सम्झौताअनुसार काम नगर्नेलाई कारबाही गर्ने
• दक्ष जनशक्ति, प्रविधि र निर्माण सामग्रीको पर्याप्त व्यवस्था गर्ने
• नियमित अनुगमन गर्ने र भ्रष्टाचार तथा ढिलासुस्ती रोक्ने
• स्थानीय जनताको सहभागिता र सहयोग लिने
• सरकार फेरिए पनि आयोजनामा राजनीतिक सहमति कायम राख्ने