मानव विकास सूचकाङ्क

धनुषा जिल्लाको दक्षिणी भागमा रामअवतार र उहाँकी श्रीमती दुलारीदेवी बस्नुहुन्छ। पहिले उहाँहरूसँग जम्मा पाँच कट्ठा खेत थियो। त्यही खेतमा तरकारी फलाएर घरखर्च चलाउनुहुन्थ्यो। उहाँहरू दुवै पढ्न लेख्न जान्नुहुन्नथ्यो। गाउँमा प्रौढ कक्षा सुरु भएपछि दुवै जना त्यसमा सहभागी हुनुभयो र साक्षर बन्नुभयो।

पढ्न लेख्न जानेपछि उहाँहरूले कमाइ बढाउने उपाय खोज्न थाल्नुभयो। स्थानीय सहकारी संस्थाबाट कृषि ऋण लिएर व्यावसायिक तरकारी खेती सुरु गर्नुभयो। उत्पादन भएको तरकारी स्थानीय बजारमा बेच्न थाल्नुभयो। अहिले उहाँहरूको वार्षिक आम्दानी ३ लाखभन्दा बढी छ। यही आम्दानीले उहाँहरूले छोराछोरीलाई उच्च शिक्षासम्म पढाउनुभयो।

छोरी रमिता सरकारी अस्पतालमा स्वास्थ्य प्राविधिकको काम गर्छिन्। छोरा धनेशले कृषि विषयमा स्नातक गरे। उनले प्राङ्गारिक तरकारी फार्म दर्ता गरेर बुबाकै पेसालाई अझ ठुलो बनाएका छन्। यसले परिवारको आर्थिक अवस्था धेरै राम्रो भएको छ। रमिताले आमाबुबाको स्वास्थ्यको ख्याल राख्छिन्। त्यसैले ७० वर्षका रामअवतार र ६८ वर्षकी दुलारीदेवी अझै स्वस्थ र सक्रिय हुनुहुन्छ। इमानदारी, मिहिनेत, शिक्षित सन्तान, बढ्दो आम्दानी र स्वस्थ जीवनशैलीका कारण यो परिवार सुखी र खुसी छ। गाउँलेहरूले पनि यस परिवारको अनुकरण गर्न थालेका छन्।

यो परिवार कसरी सुखी भयो भनेर केलाउँदा तीनओटा कुरा स्पष्ट देखिन्छन्:

• शिक्षा: आमाबुबा साक्षर बने र छोराछोरीले उच्च शिक्षा पाए।
• आम्दानी: सानो खेतीबाट सुरु भएको कमाइ वार्षिक ३ लाखभन्दा बढी पुग्यो।
• स्वास्थ्य र आयु: परिवारका ज्येष्ठ सदस्य ७० वर्षको उमेरमा पनि स्वस्थ छन्।

विकास भन्नेबित्तिकै धेरैजसोलाई सडक, पुल र ठुला भवन सम्झना हुन्छ। तर ती संरचना मानिसको जीवन सहज बनाउनका लागि हुन्। मानिस आफैँ शिक्षित, स्वस्थ र आत्मनिर्भर भएन भने सडक र भवनले मात्र जीवन सुखी बनाउँदैन। त्यसैले मानिसको जीवनस्तरमा आएको सुधारलाई मानव विकास भनिन्छ।

यस परिभाषामा आएका पक्षलाई रामअवतारको परिवारसँग जोडेर हेर्दा बुझ्न सजिलो हुन्छ:

यी पक्षमध्ये एउटामा मात्र सुधार भएर पुग्दैन। आम्दानी बढे पनि स्वास्थ्य कमजोर भयो भने, वा शिक्षा पाए पनि काम गर्ने सिप भएन भने जीवन पूर्ण रूपमा सुखी हुँदैन। मानव विकासले यी सबै पक्षलाई एकसाथ हेर्छ।

कुनै देशका मानिसको जीवन कति सुध्रियो भनेर शब्दमा मात्र भन्दा तुलना गर्न गाह्रो हुन्छ। एउटा देश अर्को देशभन्दा कति अगाडि वा पछाडि छ भनेर जान्न सङ्ख्या चाहिन्छ। यही सङ्ख्या नै मानव विकास सूचकाङ्क हो। यसलाई छोटकरीमा HDI पनि भनिन्छ।

मानव विकासका तीन महत्त्वपूर्ण पक्ष छन्: प्रतिव्यक्ति आय, औसत आयु र शिक्षा। प्रतिव्यक्ति आयले एक जना मानिसले औसतमा कति कमाउँछ भन्ने देखाउँछ। औसत आयुले मानिस औसतमा कति वर्ष बाँच्छन् भन्ने देखाउँछ, जसले स्वास्थ्यको अवस्था पनि झल्काउँछ। शिक्षाले मानिसले कति पढेका छन् भन्ने देखाउँछ। यी तीन पक्षलाई नाप्न तीनओटा सूचक निकालिन्छ:

यी सूचकबाट प्राप्त तथ्याङ्कलाई ० देखि १ अङ्कको बिचमा मापन गरिन्छ। सूचकाङ्क १ को जति नजिक हुन्छ, मानव विकासको अवस्था त्यति राम्रो मानिन्छ। सूचकाङ्क ० को जति नजिक हुन्छ, अवस्था त्यति कमजोर मानिन्छ। जस्तै ०.७८२ सूचकाङ्क भएको देशको अवस्था ०.६०२ सूचकाङ्क भएको देशको भन्दा राम्रो हुन्छ।

बिरामी जाँच्न डाक्टरले ज्वरो नाप्छन्। ज्वरो कति छ थाहा पाएपछि मात्र उपचार सुरु हुन्छ। मानव विकास सूचकाङ्कले पनि देश वा समुदायको जीवनस्तर नाप्ने काम गर्छ। यसबाट कहाँ कमजोरी छ र के गर्नुपर्छ भन्ने थाहा हुन्छ। यसको आवश्यकता यस प्रकार छ:

• कुनै देश, क्षेत्र, जाति वा समुदायको मानव विकासको अवस्था पहिचान गर्न
• शिक्षा, स्वास्थ्य वा आय मध्ये कुन पक्षमा सुधार गर्नुपर्छ भनेर सुधारका क्षेत्र निर्धारण गर्न
• मानवीय विकासको अवस्थामा सुधार गर्नुपर्ने पक्षका लागि रणनीति तयार गर्न
• सुधार गर्नुपर्ने पक्षका लागि योजना र कार्यक्रम तयार गर्न
• एउटा देश वा समुदायको अवस्था अर्कोसँग तुलना गर्न

उदाहरणका लागि कुनै जिल्लाको शैक्षिक सूचक कम देखियो भने सरकारले त्यहाँ विद्यालय, शिक्षक र छात्रवृत्तिमा बढी लगानी गर्ने कार्यक्रम बनाउन सक्छ। यसरी सूचकाङ्कले सीमित साधन सही ठाउँमा खर्च गर्न मद्दत गर्छ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रम UNDP ले विश्वका मुलुकको मानव विकासको अवस्था देखाउने मानव विकास प्रतिवेदन प्रकाशन गर्छ। मानव विकास प्रतिवेदन २०२२ अनुसार सार्क मुलुकको मानव विकास सूचकाङ्क र विश्वमा तिनको क्रम यस प्रकार छ:

श्रीलङ्का विश्व क्रमको ७३ औँ स्थानमा छ र सार्क मुलुकमा पहिलो स्थानमा छ। यसको सूचकाङ्क ०.७८२ छ। त्यसपछि क्रमशः माल्दिभ्सको ०.७४७, भुटानको ०.६६६, बङ्गलादेशको ०.६६१ र भारतको ०.६३३ छ।

नेपालको मानव विकास सूचकाङ्क ०.६०२ छ। यो अङ्कले नेपाललाई सार्क मुलुकमा छैटौँ स्थानमा र विश्वमा १४३ औँ स्थानमा राखेको छ। सार्क मुलुकमा नेपालभन्दा कम सूचकाङ्क भएका दुई मुलुक छन्: पाकिस्तान ०.५४४ र अफगानिस्तान ०.४७८। नेपालको सूचकाङ्क १ भन्दा निकै टाढा छ, त्यसैले नेपालमा मानव विकासको अवस्था सुधार गर्नुपर्ने ठाउँ धेरै छ।

यसअघिको प्रतिवेदनमा नेपालको मानव विकास सूचकाङ्क सुधार हुँदै गएको देखिएको थियो। तर सन् २०१९ देखि देखापरेको विश्वव्यापी कोरोना महामारीले लगभग सबै मुलुकको प्रगति रोकिदियो। महामारीका बेला विद्यालय बन्द भए, धेरैको रोजगारी गुम्यो र स्वास्थ्य सेवामा ठुलो दबाब पर्‍यो। यसले आय, शिक्षा र आयु तीनै पक्षमा असर पार्‍यो। त्यसैले मानव विकास प्रतिवेदन २०२२ मा सार्क मुलुकको अवस्थामा खासै सुधार देखिएन।

महामारीबाहेक सार्क मुलुकमा लामो समयदेखि रहेका कमजोरी पनि छन्। तलका पक्षमा ध्यान नपुग्दा मानव विकास कमजोर रहेको छ:

• शिक्षा, स्वास्थ्य, सिप विकास र रोजगारीका अवसरलाई पर्याप्त प्राथमिकता नदिइनु
• सरकार बारम्बार फेरिनु र स्थिर सरकार नहुनु
• सुशासनको कमी हुनु
• पढेपछि काम पाउन सकिने रोजगारमूलक शिक्षा नहुनु
• औद्योगिकीकरणको विकास नहुनु, जसले रोजगारी र आम्दानी कम भएको छ

यी कारण उल्टाएर हेर्दा सुधारको बाटो पनि देखिन्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, सिप विकास र रोजगारीका अवसर बढाउने कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिन सके मानव विकास सूचकाङ्कमा प्रगति गर्न सकिन्छ। स्थिर सरकार, सुशासन, रोजगारमूलक शिक्षा र औद्योगिकीकरणमा उचित ध्यान दिए मानव विकासको अवस्था सुध्रिन्छ।

नेपालको मानव विकास सूचकाङ्क बिस्तारै बढेको छ, तर अझ छिटो बढाउन तलका कुरामा ध्यान दिनुपर्छ:

• (क) वैज्ञानिक, प्राविधिक र सिपमूलक शिक्षामा जोड दिनुपर्छ, ताकि पढेपछि युवाले काम गर्न सकून्।
• (ख) शैक्षिक क्षति घटाएर गुणस्तरीय शिक्षामा जोड दिनुपर्छ।
• (ग) जनताको औसत आयु बढाउन पोषण, सरसफाइ र सबैले सजिलै पाउने स्वास्थ्य सेवा र सुविधाको विकास गर्नुपर्छ।
• (घ) जनतालाई रोजगारमूलक र स्वरोजगारमूलक आयआर्जनका कार्यक्रमसँग जोड्नुपर्छ।
• (ङ) शासकीय सुधारका पक्षलाई व्यवस्थित गर्नुपर्छ।
• (च) जनचेतना बढाउने कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
• (छ) मानव अधिकार, स्वतन्त्र न्याय प्रणाली, समावेशीकरण, सुशासन र जनसहभागिताको स्तर बढाउनुपर्छ।

यी उपाय रामअवतारको परिवारमा भएको परिवर्तनसँग मिल्छन्। प्रौढ शिक्षाले उहाँहरूलाई साक्षर बनायो, सहकारीको ऋण र सिपले आयआर्जनको बाटो खोल्यो, र स्वास्थ्यमा ध्यान दिँदा लामो र सक्रिय जीवन सम्भव भयो। एउटा परिवारमा जे भयो, त्यही काम देशभरका परिवारमा भयो भने नेपालको मानव विकास सूचकाङ्क पनि माथि पुग्छ।