नेपालको जनसङ्ख्याको बनोट

कुनै विद्यालयमा ५०० विद्यार्थी छन् भन्ने सङ्ख्याले मात्र त्यो विद्यालयको पूरा चित्र दिँदैन। तीमध्ये कति छात्रा र कति छात्र छन्, कति जना साना कक्षामा र कति जना ठुला कक्षामा पढ्छन्, कसले घरमा कुन भाषा बोल्छ भन्ने थाहा भएपछि मात्र विद्यालयले शौचालय, कक्षाकोठा र शिक्षकको राम्रो योजना बनाउन सक्छ। देशको जनसङ्ख्यामा पनि यही कुरा लागु हुन्छ। नेपालमा करिब तीन करोड मानिस छन् भन्ने कुल सङ्ख्याले धेरै कुरा बताउँदैन। त्यही जनसङ्ख्यालाई विभिन्न आधारमा छुट्याएर हेर्दा मात्र त्यसको भित्री बनावट देखिन्छ।

जनसङ्ख्याको बनोटलाई मुख्य रूपमा सात आधारमा छुट्याइन्छ। बीचमा जनसङ्ख्याको बनोट र वरिपरि त्यसका आधारहरू राखेर यसलाई यसरी देखाउन सकिन्छ:

• लिङ्गअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट
• जातजातिअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट
• पेसाअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट
• उमेरअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट
• शैक्षिक स्थितिअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट
• मातृभाषाअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट
• धर्मअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट

जनसङ्ख्याको बनोट अध्ययन गर्दा देशको जनसङ्ख्याको संरचना कस्तो छ भन्ने जानकारी पाइन्छ। यसबाट सरकार, स्थानीय तह र समुदायलाई धेरै किसिमले सहयोग पुग्छ। यसका मुख्य फाइदा यस्ता छन्:

• देशको कुल जनसङ्ख्यामा महिला, पुरुष, बालबालिका, युवायुवती र ज्येष्ठ नागरिकको सङ्ख्या कति कति छ भन्ने थाहा हुन्छ।
• जाति, धर्म, भाषा र पेसाका आधारमा जनसङ्ख्याको बनावट कस्तो छ भन्ने पत्ता लाग्छ।
• आर्थिक रूपमा सक्रिय र निष्क्रिय जनसङ्ख्या कति छ भन्ने थाहा हुन्छ।
• देशको आर्थिक विकासमा योगदान पुर्‍याउन सक्ने जनसङ्ख्या कति छ भनी सरकारलाई पत्ता लगाउन सजिलो हुन्छ।
• देशको विकासका लागि नीति, कार्यक्रम तथा योजना बनाउन मदत पुग्छ।
• कुनै निश्चित समुदाय वा समाजको वास्तविक अवस्था पहिचान हुन्छ।
• भौगोलिक क्षेत्रको अवस्था र त्यहाँको सम्भावनाबारे जानकारी लिन सकिन्छ।

यसले देशमा पुरुष र महिला कति कति छन् र कुल जनसङ्ख्यामा दुवैको हिस्सा कति छ भन्ने देखाउँछ। पछिल्ला दुई जनगणनाको तथ्याङ्क यस्तो छ। यहाँ प्रयोग गरिएका सबै तथ्याङ्कको स्रोत केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग हो।

वि.सं. २०६८ को जनगणनाअनुसार पुरुषको सङ्ख्या १,२८,४९,०४१ र महिलाको सङ्ख्या १,३६,४५,४६३ थियो। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार पुरुषको सङ्ख्या १,४२,५३,५५१ र महिलाको सङ्ख्या १,४९,११,०२७ पुगेको छ। दुवै जनगणनामा महिलाको सङ्ख्या पुरुषको भन्दा बढी छ। अर्थात् नेपालको आधाभन्दा बढी जनसङ्ख्या महिला हो। वि.सं. २०७८ मा महिला पुरुषभन्दा ६,५७,४७६ जनाले बढी छन्। दस वर्षको अवधिमा देशको कुल जनसङ्ख्या २६,७०,०७४ ले बढेको छ।

धेरै पुरुष कामको खोजीमा विदेश गएका हुँदा जनगणनाका बेला उनीहरू देशबाहिर रहनुलाई महिलाको हिस्सा बढी देखिनुको एउटा कारण मानिन्छ। आधाभन्दा बढी जनसङ्ख्या महिला भएकाले महिलाको शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र निर्णय गर्ने ठाउँमा सहभागिता नबढाई देशको विकास सम्भव हुँदैन।

नेपालमा विभिन्न जातजातिका मानिसहरू सँगै बसोबास गर्छन्। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालमा पहिचान गरिएका जातजातिको सङ्ख्या १४२ रहेको छ। दस लाखभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएका छओटा जाति छन्। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार प्रमुख जातजातिको जनसङ्ख्या प्रतिशतमा यस्तो छ:

यस तालिकाअनुसार सबैभन्दा ठुलो समूह क्षेत्री (१६.४५ प्रतिशत) हो। त्यसपछि ब्राह्मण (११.२९ प्रतिशत) र मगर (६.९ प्रतिशत) आउँछन्। 'अन्य' समूहमा २७.४१ प्रतिशत जनसङ्ख्या पर्छ। यसको अर्थ तालिकामा नाम नआएका धेरै साना जातजाति मिलेर कुल जनसङ्ख्याको एक चौथाइभन्दा बढी भाग बनेको छ। कुनै पनि एउटा जातिको जनसङ्ख्या कुल जनसङ्ख्याको एक चौथाइ पनि पुग्दैन। त्यसैले नेपाल कुनै एउटा जातिको मात्र नभई सबै जातजातिको साझा घर हो।

नेपाल एक बहुधार्मिक राष्ट्र हो। यहाँ विभिन्न धर्म मान्ने मानिसहरू बसोबास गर्छन्। धार्मिक विविधता भए पनि सबै धर्म मान्ने मानिसहरूबिच धार्मिक सद्भाव र सहिष्णुता छ। दसैँ, ल्होसार, इद र क्रिसमसमा छिमेकीहरू एकअर्कालाई शुभकामना दिनु र चाडमा सहभागी हुनु यही सद्भावको उदाहरण हो। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार धर्मअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट यस्तो छ:

नेपालमा हिन्दु धर्म मान्ने मानिसको सङ्ख्या सबैभन्दा बढी छ। दोस्रो स्थानमा बौद्ध धर्म मान्ने मानिस छन्। त्यसपछि क्रमशः तेस्रोमा इस्लाम, चौथोमा किरात र पाँचौँमा इसाई (क्रिस्चियन) धर्म आउँछन्। यिनका साथै जैन, प्रकृति, बोन, शिख लगायत अन्य धर्म मान्ने समुदायको पनि बसोबास छ। धेरै धर्म भएको देशमा एकअर्काको आस्थाको सम्मान गर्नु नै शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको आधार हो।

उमेरअनुसार जनसङ्ख्यालाई एक वर्ष, पाँच वर्ष, दस वर्ष र बृहत् उमेर समूहमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ। बृहत् उमेर समूहमा पूरा जनसङ्ख्यालाई तीन ठुला भागमा मात्र छुट्याइन्छ:

• ० देखि १४ वर्ष
• १५ देखि ५९ वर्ष
• ६० वर्ष र सोभन्दा माथि

पछिल्ला तीन जनगणनामा बृहत् उमेर समूहअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट प्रतिशतमा यस्तो छ:

यो तालिकाबाट तीन कुरा प्रस्ट देखिन्छन्। पहिलो, सक्रिय जनसङ्ख्या (१५ देखि ५९ वर्ष) को प्रतिशत हरेक जनगणनामा सबैभन्दा बढी छ, र यो ५४.१५ बाट ५६.९५ हुँदै ६१.९६ प्रतिशत पुगेको छ। दोस्रो, ६० वर्षभन्दा माथिको जनसङ्ख्या हरेक जनगणनामा बढ्दै गएको छ, र यो ६.५० बाट १०.२१ प्रतिशत पुगेको छ। तेस्रो, ० देखि १४ वर्षसम्मको जनसङ्ख्या पछिल्ला जनगणनामा घट्दै गएको छ, र यो ३९.३५ बाट २७.८३ प्रतिशतमा झरेको छ।

बालबालिकाको हिस्सा घट्नुको अर्थ परिवारहरूमा पहिलेभन्दा कम बच्चा जन्मन थालेका छन्। ज्येष्ठ नागरिकको हिस्सा बढ्नुले स्वास्थ्य सेवामा सुधार भएर मानिस लामो समय बाँच्न थालेको देखाउँछ। काम गर्न सक्ने उमेरका मानिस धेरै हुनु देशका लागि ठुलो अवसर हो, तर यिनीहरूलाई देशभित्रै रोजगारी दिन सकिएन भने उनीहरू काम खोज्न विदेश जान बाध्य हुन्छन्। ज्येष्ठ नागरिक बढ्दै गएकाले भविष्यमा उनीहरूको स्याहार, उपचार र सामाजिक सुरक्षामा बढी ध्यान दिनुपर्छ।

नेपाल एक बहुभाषिक राष्ट्र हो। यहाँ विभिन्न भाषा बोल्ने मानिसहरू बसोबास गर्छन्। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालमा १२४ वटा भाषालाई मातृभाषाका रूपमा पहिचान गरिएको छ। मातृभाषा भनेको बच्चाले जन्मेपछि घरपरिवारमा सबैभन्दा पहिले सिक्ने भाषा हो। नेपालको संविधानले नेपाली भाषालाई सरकारी कामकाजको भाषा र अन्य सबै मातृभाषालाई राष्ट्रभाषाको मान्यता दिएको छ।

वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार प्रमुख मातृभाषा बोल्ने जनसङ्ख्याको प्रतिशत यस्तो छ। यहाँ नाम नआएका भाषा 'अन्य' समूहमा पर्छन्।

नेपाली भाषालाई मातृभाषाका रूपमा बोल्ने जनसङ्ख्या सबैभन्दा धेरै अर्थात् ४४.८६ प्रतिशत छ। त्यसपछि दोस्रो ठुलो मातृभाषा मैथिली हो, जुन ११.०५ प्रतिशत मानिसले बोल्छन्। नेपालीसहित एक प्रतिशतभन्दा बढी जनसङ्ख्याले बोल्ने भाषा १३ वटा छन्। यसबाट के बुझिन्छ भने आधाभन्दा बढी नेपालीको मातृभाषा नेपाली होइन। उनीहरू घरमा आफ्नै मातृभाषा बोल्छन् र नेपाली भाषा पछि सिक्छन्। त्यसैले सबै मातृभाषाको संरक्षण र मातृभाषामा प्रारम्भिक शिक्षा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

मानिसहरूले आफ्नो जीविका चलाउन गर्ने कामका आधारमा जनसङ्ख्यालाई छुट्याउँदा पेसाअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट बन्छ। यसलाई मुख्य रूपमा दुई भागमा हेरिन्छ। पहिलो कृषि, जसमा खेतीपाती र पशुपालन पर्छन्। दोस्रो गैरकृषि क्षेत्र, जसमा उद्योग, व्यापार, यातायात, शिक्षा, स्वास्थ्य, पर्यटन र सरकारी तथा निजी सेवा पर्छन्।

वि.सं. २०५८ को जनगणनामा ६५.७० प्रतिशत मानिस कृषि पेसामा संलग्न थिए। यो प्रतिशत २०६८ मा ६०.४ र २०७८ मा ५०.६ मा झरेको छ। यसको उल्टो, गैरकृषि क्षेत्रमा लाग्ने मानिस २०५८ मा ३४.३० प्रतिशत थिए, जुन २०६८ मा ३९.६ र २०७८ मा ४९.४ प्रतिशत पुगेको छ। अहिले करिब आधा नेपाली कृषिबाहेकका काममा लागेका छन्। कृषिमा निर्भरता घट्दै जाँदा गैरकृषि पेसामा लाग्ने सङ्ख्या बढ्नुका मुख्य कारण यस्ता छन्:

• शिक्षाको पहुँच बढेपछि पढेलेखेका युवाहरू जागिर, व्यापार र सेवाका काम खोज्न थाले।
• सहरीकरण बढेपछि गाउँबाट सहर बसाइँ सरेका मानिस उद्योग, निर्माण र सेवा क्षेत्रमा लागे।
• परम्परागत खेतीबाट पर्याप्त आम्दानी नहुने र जमिन टुक्रिँदै साना हुँदै गएकाले धेरैले खेती छाडे।
• सडक, बिजुली र सञ्चारको विकासले होटल, यातायात, पसल र पर्यटन जस्ता नयाँ रोजगारी सिर्जना गर्‍यो।
• वैदेशिक रोजगारी र विप्रेषणले परिवारलाई कृषिबाहेकका व्यवसाय सुरु गर्न सहयोग गर्‍यो।

नेपालमा ५ वर्ष वा सोभन्दा माथिको जनसङ्ख्याको साक्षरता हरेक जनगणनामा बढेको छ। कुल साक्षरता वि.सं. २०५८ मा ५४.१ प्रतिशत थियो, २०६८ मा ६५.९ र २०७८ मा ७६.२ प्रतिशत पुगेको छ। पुरुषको साक्षरता ६५.५ बाट ७५.१ हुँदै ८३.६ प्रतिशत पुगेको छ। महिलाको साक्षरता ४२.८ बाट ५७.४ हुँदै ६९.४ प्रतिशत पुगेको छ। पुरुष र महिलाको साक्षरताबिचको फरक २०५८ मा २२.७, २०६८ मा १७.७ र २०७८ मा १४.२ प्रतिशत बिन्दु रहेको छ। यसले महिला शिक्षा छिटो बढिरहेको तर अझै पुरुषको बराबर नपुगेको देखाउँछ।

साक्षरता दर बढ्दै जाँदा देशको सामाजिक र आर्थिक अवस्थामा यस्ता प्रभाव पर्छन्:

• पढेलेखेका मानिसले सीप सिकेर राम्रो रोजगारी पाउँछन्, जसले परिवार र देशको आम्दानी बढाउँछ।
• सरसफाइ, पोषण र स्वास्थ्यबारे चेतना बढ्छ, र रोगबाट हुने मृत्यु घट्छ।
• सानो परिवारको महत्त्व बुझिन्छ, जसले जन्मदर घटाउँछ।
• मानिसले आफ्ना अधिकार र कर्तव्य बुझ्छन् र निर्वाचन तथा स्थानीय निर्णयमा सक्रिय भाग लिन्छन्।
• महिलाको आत्मनिर्भरता र सशक्तीकरण बढ्छ, र छोराछोरीबिचको भेदभाव घट्छ।
• अन्धविश्वास र कुरीतिहरू कम हुँदै जान्छन्।

सातै आधारलाई एकसाथ हेर्दा नेपालको जनसङ्ख्याको एउटा प्रस्ट रूप देखिन्छ। नेपालमा महिला आधाभन्दा बढी छन्। १४२ जातजाति, १२४ मातृभाषा र धेरै धर्मका मानिस सँगै बस्ने हुँदा नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुधार्मिक देश हो। काम गर्न सक्ने उमेरका मानिसको हिस्सा बढ्दो छ, बालबालिकाको हिस्सा घट्दो छ र ज्येष्ठ नागरिकको हिस्सा बढ्दो छ। कृषिमा लाग्ने मानिस घट्दै गैरकृषि क्षेत्रतर्फ सर्दै छन्, र साक्षरता बढ्दै छ। यी सबै जानकारीका आधारमा नै सरकारले विद्यालय, अस्पताल, रोजगारी, भाषा र सामाजिक सुरक्षासम्बन्धी नीति र योजना बनाउँछ।