जनसङ्ख्याको वितरण

नेपालका सबै ठाउँमा मानिस बराबर सङ्ख्यामा बस्दैनन्। काठमाडौंका गल्लीमा घरहरू एकअर्कासँग टाँसिएर बनेका छन् र सडकमा दिनभर भिड हुन्छ। तर मनाङ वा डोल्पाजस्ता हिमाली जिल्लामा एउटा बस्तीबाट अर्को बस्ती पुग्न घण्टौँ हिँड्नुपर्छ। तराईका फाँटमा गाउँहरू नजिक नजिक छन्, उच्च हिमाली भेगमा बस्ती पातलो छ। कुन ठाउँमा कति मानिस बस्छन् भन्ने यही फरकलाई अध्ययन गर्नु नै जनसङ्ख्याको वितरण बुझ्नु हो।

नेपालमा जनसङ्ख्या बराबर नफैलिनुको पहिलो कारण प्रकृति हो। यहाँको धरातलीय स्वरूप, हावापानी, माटो र प्राकृतिक स्रोत तथा साधन ठाउँअनुसार धेरै फरक छन्। समथर र उब्जाउ जमिन भएको ठाउँमा खेती गर्न सजिलो हुन्छ, त्यसैले त्यहाँ धेरै मानिस बस्छन्। भिरालो, चिसो र कम उब्जनी हुने ठाउँमा बस्ती पातलो हुन्छ। दोस्रो कारण मानिसले बनाएका सेवा सुविधा हुन्। शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार र रोजगारीका अवसर जहाँ बढी हुन्छन्, मानिस त्यतै सर्छन्।

जनसङ्ख्या कहाँ कति छ भन्ने थाहा पाएपछि सरकारले त्यही आधारमा ती क्षेत्र र ठाउँका लागि योजना र कार्यक्रम बनाउँछ। धेरै मानिस बस्ने ठाउँमा बढी विद्यालय, अस्पताल, खानेपानी र सडक चाहिन्छ। थोरै मानिस बस्ने दुर्गम ठाउँमा सेवा पुर्‍याउन छुट्टै कार्यक्रम चाहिन्छ। यसैले जनसङ्ख्याको वितरण विकासको योजना बनाउने एउटा मुख्य आधार हो।

नेपालमा हरेक दस वर्षमा राष्ट्रिय जनगणना हुन्छ। यहाँ प्रयोग भएका तथ्याङ्क वि.सं. २०५८, २०६८ र २०७८ का जनगणनाबाट लिइएका हुन् र तिनको स्रोत केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग हो। जनसङ्ख्याको वितरण प्रायः प्रतिशतमा देखाइन्छ। प्रतिशतले देशको कुल जनसङ्ख्यामध्ये कुनै ठाउँको भाग कति छ भनेर बताउँछ। जस्तै, कुनै क्षेत्रको जनसङ्ख्या ६ प्रतिशत छ भन्नुको अर्थ देशका हरेक सय जनामध्ये करिब ६ जना त्यहाँ बस्छन् भन्ने हो।

कुनै देशको जनसङ्ख्या कसरी फैलिएको छ भनेर बुझ्न त्यसलाई विभिन्न आधारमा छुट्याएर हेरिन्छ। नेपालको जनसङ्ख्याको वितरणलाई मुख्य रूपमा चार आधारमा हेरिन्छ:

• भौगोलिक क्षेत्रका आधारमा: हिमाल, पहाड र तराई
• प्रदेशगत आधारमा: सात प्रदेश
• जिल्लागत आधारमा: ७७ जिल्ला
• ग्रामीण र सहरी क्षेत्रअनुसार: गाउँपालिका र नगरपालिका

एउटै जनसङ्ख्यालाई फरक आधारमा हेर्दा फरक कुरा देखिन्छ। भौगोलिक क्षेत्रको आधारले हिमालभन्दा तराईमा धेरै मानिस छन् भन्ने देखाउँछ। जिल्लागत आधारले कुन जिल्लामा सबैभन्दा भिड छ र कुन जिल्ला सबैभन्दा पातलो छ भन्ने देखाउँछ। चारै आधार मिलाएर हेर्दा मात्र जनसङ्ख्याको पूरा चित्र बन्छ।

धरातलीय स्वरूपका आधारमा नेपाललाई तीन भौगोलिक क्षेत्रमा विभाजन गरिएको छ: हिमाल, पहाड र तराई। तलको तालिकाले पछिल्ला तीन जनगणनामा यी तीन क्षेत्रमा देशको कति प्रतिशत जनसङ्ख्या थियो भनेर देखाउँछ।

तालिकालाई बायाँबाट दायाँतिर पढ्दा हरेक क्षेत्रको प्रवृत्ति देखिन्छ। तराईको भाग २०५८ मा ४८.४ प्रतिशत थियो, २०६८ मा ५०.२७ प्रतिशत पुग्यो र २०७८ मा ५३.६१ प्रतिशत भयो। यसरी तराईको जनसङ्ख्या प्रतिशत हरेक जनगणनामा बढ्दै गएको छ। अहिले नेपालका आधाभन्दा बढी मानिस तराईमा बस्छन्। यसको उल्टो, हिमालको भाग ७.३ बाट घटेर ६.०८ प्रतिशतमा र पहाडको भाग ४४.३ बाट घटेर ४०.३१ प्रतिशतमा झरेको छ।

तराई समथर छ, माटो उब्जाउ छ र सिँचाइ गर्न सजिलो छ। सडक, बजार, उद्योग र अन्य सेवा सुविधा पनि त्यहाँ बढी विकसित छन्। त्यसैले पहाड र हिमालबाट धेरै परिवार तराईमा बसाइँ सरेका छन्। हिमाली क्षेत्रमा भने चिसो हावापानी, भिरालो जमिन, कम खेतीयोग्य जमिन र कठिन यातायातका कारण बस्ती बाक्लो हुन सकेको छैन।

नेपालको संविधानअनुसार नेपाललाई सात प्रदेशमा विभाजन गरिएको छ। प्रदेशअनुसार जनसङ्ख्या फरक हुनुमा धरातलीय स्वरूप, हावापानी र स्रोतसाधनको उपलब्धताले प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। तलको तालिकाले दुई जनगणनामा सातै प्रदेशको जनसङ्ख्या प्रतिशत देखाउँछ।

राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ अनुसार सबैभन्दा धेरै जनसङ्ख्या बागमती प्रदेशमा छ र सबैभन्दा कम जनसङ्ख्या कर्णाली प्रदेशमा छ। जनसङ्ख्याका आधारमा सात प्रदेशको स्थान यस्तो छ:

• पहिलो: बागमती प्रदेश (२०.९७ प्रतिशत)
• दोस्रो: मधेश प्रदेश (२०.९७ प्रतिशत)
• तेस्रो: लुम्बिनी प्रदेश (१७.५६ प्रतिशत)
• चौथो: कोसी प्रदेश (१७.०१ प्रतिशत)
• पाँचौँ: सुदूरपश्चिम प्रदेश (९.२४ प्रतिशत)
• छैटौँ: गण्डकी प्रदेश (८.४६ प्रतिशत)
• सातौँ: कर्णाली प्रदेश (५.७९ प्रतिशत)

बागमती र मधेश दुवैको प्रतिशत दुई दशमलव स्थानसम्म २०.९७ देखिन्छ। वास्तविक गणनामा बागमतीमा अलिकति बढी मानिस भएकाले बागमती पहिलो र मधेश दोस्रो स्थानमा छ।

२०६८ र २०७८ को तुलना गर्दा तीन प्रदेशको जनसङ्ख्या प्रतिशत बढेको छ: मधेश (२०.४० बाट २०.९७), बागमती (२०.८७ बाट २०.९७) र लुम्बिनी (१७.०१ बाट १७.५६)। यी तीनबाहेक कोसी, गण्डकी, कर्णाली र सुदूरपश्चिम प्रदेशको प्रतिशत घटेको छ। गण्डकीको भाग ९.०७ बाट ८.४६ प्रतिशतमा झरेको छ, जुन घटेका प्रदेशमध्ये सबैभन्दा ठूलो गिरावट हो।

यो फरक पनि धरातल र सुविधासँग जोडिएको छ। बागमती प्रदेशमा राजधानी काठमाडौं छ, जहाँ सरकारी कार्यालय, ठूला अस्पताल, विश्वविद्यालय र रोजगारीका धेरै अवसर छन्। मधेश प्रदेश पूरै तराईमा पर्छ, जहाँ समथर र उब्जाउ जमिन छ। कर्णाली प्रदेशको धेरैजसो भाग हिमाली र पहाडी छ, यातायात कठिन छ र सेवा सुविधा कम छन्। त्यसैले त्यहाँ जनसङ्ख्या सबैभन्दा कम छ।

हाल नेपालमा ७५३ स्थानीय तह छन्। तीमध्ये २९३ वटा नगरपालिका र ४६० वटा गाउँपालिका छन्। महानगरपालिका र उपमहानगरपालिका पनि नगरपालिकाकै समूहमा गनिन्छन्। जनगणनामा गाउँ र सहर छुट्याउने आधार यही स्थानीय तह हो।

तलको तालिकाले वि.सं. २०६८ र २०७८ का जनगणनामा सहरी र ग्रामीण जनसङ्ख्या र तिनको प्रतिशत देखाउँछ।

२०६८ मा हरेक सय जनामध्ये करिब १७ जना मात्र सहरी क्षेत्रमा बस्थे। २०७८ मा यो सङ्ख्या करिब ६६ जना पुगेको छ। ग्रामीण जनसङ्ख्या ८२.९३ प्रतिशतबाट घटेर ३३.८३ प्रतिशतमा झरेको छ। दस वर्षमै ग्रामीण र सहरी जनसङ्ख्याको स्थान उल्टिएको छ।

यति ठूलो परिवर्तनको मुख्य कारण सङ्घीय संरचना हो। सङ्घीय संरचना लागू भएपछि नगरपालिकाको सङ्ख्या बढ्यो। पहिले गाउँ मानिने धेरै ठाउँ नगरपालिकाभित्र परे, त्यसैले त्यहाँका मानिस सहरी जनसङ्ख्यामा गनिए। यसका साथै शिक्षा, रोजगारी, स्वास्थ्य र अन्य सुविधाका लागि गाउँबाट सहरतर्फ बसाइँ सर्ने क्रम पनि जारी छ।

नेपालमा ७७ जिल्ला छन्। जिल्लाअनुसार हेर्दा जनसङ्ख्याको असमानता झन् प्रस्ट देखिन्छ। तलका दुई तालिका २०७८ को जनगणनाको प्रारम्भिक नतिजामा आधारित छन्, त्यसैले तिनमा '२०७८ प्रा.' लेखिएको छ। पहिलो तालिकामा सबैभन्दा धेरै जनसङ्ख्या भएका पाँच जिल्ला छन्:

दोस्रो तालिकामा सबैभन्दा थोरै जनसङ्ख्या भएका पाँच जिल्ला छन्:

काठमाडौं जिल्लामा मात्र देशको ७ प्रतिशत मानिस बस्छन्। मनाङमा ५,६५८ जना मात्र छन्, जुन देशको ०.०२ प्रतिशत हो। काठमाडौंको जनसङ्ख्या मनाङको भन्दा ३६० गुणाभन्दा बढी छ।

दुवै तालिका सँगै हेर्दा एउटा ढाँचा देखिन्छ। धेरै जनसङ्ख्या भएका पाँच जिल्लामध्ये मोरङ, रुपन्देही, झापा र सुनसरी तराईका जिल्ला हुन् र काठमाडौं राजधानी रहेको जिल्ला हो। थोरै जनसङ्ख्या भएका मनाङ, मुस्ताङ, डोल्पा, रसुवा र हुम्ला सबै हिमाली जिल्ला हुन्। भौगोलिक क्षेत्रमा देखिएको प्रवृत्ति जिल्लामा पनि दोहोरिन्छ।

भौगोलिक क्षेत्र, प्रदेश, जिल्ला वा गाउँ र सहर, जुनसुकै आधारमा हेरे पनि नेपालको जनसङ्ख्या बराबर फैलिएको छैन। यसका मुख्य कारण यस्ता छन्:

• धरातलीय स्वरूप: समथर जमिनमा घर, सडक र खेती सजिलो हुन्छ, भिरालो र अग्लो ठाउँमा कठिन हुन्छ।
• हावापानी: न्यानो र मध्यम हावापानीमा धेरै मानिस बस्छन्, अत्यन्त चिसो हिमाली भेगमा थोरै बस्छन्।
• माटो र खेतीयोग्य जमिन: उब्जाउ माटो र सिँचाइ भएका ठाउँमा अन्न धेरै फल्छ र बस्ती बाक्लो हुन्छ।
• प्राकृतिक स्रोत र साधन: पानी, जङ्गल र अन्य स्रोत सजिलै पाइने ठाउँ बसोबासका लागि रोजिन्छ।
• सेवा सुविधा: शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात र सञ्चार राम्रो भएको ठाउँमा मानिस आकर्षित हुन्छन्।
• रोजगारी र उद्योग: काम पाइने ठाउँमा बाहिरबाट मानिस आउँछन्।
• प्रशासनिक केन्द्र: राजधानी र सदरमुकाममा सरकारी कार्यालय भएकाले मानिस बढी हुन्छन्।
• बसाइँसराइ: माथिका सुविधाका लागि पहाड र हिमालबाट तराई र सहरतर्फ मानिस सर्छन्।

जनसङ्ख्या केही ठाउँमा थुप्रिँदा र केही ठाउँ रित्तिँदा दुवैतिर समस्या आउँछ। भिड भएका सहरमा घर, खानेपानी र फोहोर व्यवस्थापनमा चाप पर्छ, सडकमा जाम हुन्छ र प्रदूषण बढ्छ। अर्कातिर मानिस बसाइँ सरेका पहाडी र हिमाली गाउँमा खेतबारी बाँझो हुन्छन्, काम गर्ने युवा घट्छन् र विद्यालय तथा स्वास्थ्य चौकीमा सेवा लिने मानिस नै कम हुन्छन्। यस्तो अवस्थाले देशका सबै भागको विकास सन्तुलित हुन दिँदैन।

मानिसलाई जबरजस्ती एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ सार्न सकिँदैन। तर सबै ठाउँमा बस्न लायक अवस्था बनाएमा मानिस आफ्नै ठाउँमा बस्न रुचाउँछन्। यसका लागि यस्ता उपाय अपनाउन सकिन्छ:

• दुर्गम क्षेत्रमा पनि गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा पुर्‍याउने।
• पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा सडक, बिजुली र सञ्चारको विस्तार गर्ने।
• स्थानीय स्रोतमा आधारित उद्योग, जस्तै जडीबुटी प्रशोधन, फलफूल खेती र पर्यटन विकास गरी रोजगारी सिर्जना गर्ने।
• पहाडमा आधुनिक कृषि र सिँचाइलाई प्रोत्साहन गर्ने।
• सबै प्रदेशमा सन्तुलित विकासका योजना र बजेट छुट्याउने।
• सहर योजनाबद्ध रूपमा बसाल्ने र केही ठूला सहरमा मात्र सुविधा केन्द्रित नगर्ने।

तालिकाका अङ्क पढेर तुलना गर्न समय लाग्छ, तर स्तम्भ चित्रमा कुन ठूलो र कुन सानो छ भन्ने एक नजरमै देखिन्छ। प्रदेशअनुसारको जनसङ्ख्या प्रतिशत स्तम्भ चित्रमा यसरी देखाउन सकिन्छ:

• कापीमा एउटा तेर्सो रेखा र त्यसको बायाँ छेउबाट एउटा ठाडो रेखा कोर्नुहोस्।
• तेर्सो रेखामुनि सात प्रदेशका नाम बराबर दूरीमा लेख्नुहोस्।
• ठाडो रेखामा ० देखि २५ सम्म प्रतिशतको नाप लेख्नुहोस्, जस्तै १ सेन्टिमिटर बराबर ५ प्रतिशत।
• हरेक प्रदेशको प्रतिशत जति उचाइको बराबर चौडाइको स्तम्भ कोर्नुहोस्।
• हरेक स्तम्भको टुप्पोमा त्यसको प्रतिशत लेख्नुहोस् र चित्रमाथि शीर्षक दिनुहोस्।
• सबैभन्दा अग्लो र सबैभन्दा होचो स्तम्भ हेरेर कुन प्रदेशमा धेरै र कुनमा थोरै मानिस छन् भनेर निष्कर्ष लेख्नुहोस्।

यही तरिकाले आफ्नो स्थानीय तहका वडाहरूको जनसङ्ख्या पनि स्तम्भ चित्रमा देखाउन सकिन्छ। त्यसको तथ्याङ्क वडा कार्यालय वा पालिकाको कार्यालयबाट पाउन सकिन्छ।