विविधतामा एकता

आफ्नै कक्षाका साथीहरूलाई एकपटक सम्झनुहोस्। कसैको घरमा बोलिने भाषा अर्कैको घरको भाषाभन्दा फरक होला। कोही दसैँमा टीका लगाउँछन्, कोही ल्होसारमा खुसी मनाउँछन्, कोही क्रिसमसमा चर्च जान्छन्। कसैको हजुरबुवा हिमालको चिसो गाउँमा बस्नुहुन्छ, कसैको तराईको गर्मी मैदानमा। यसरी मानिसको भाषा, धर्म, जात, पहिरन, खानपान र बसोबास गर्ने ठाउँमा देखिने फरकपनलाई विविधता भनिन्छ।

तर यति धेरै फरक हुँदाहुँदै पनि ती सबै साथीहरू एउटै कक्षामा बस्छन्, सँगै खेल्छन् र विद्यालयको कार्यक्रममा मिलेर काम गर्छन्। कसैले अर्काको भाषा वा चाडलाई होच्याउँदैन। फरक भएर पनि मिलेर बस्ने यही भावनालाई एकता भनिन्छ। देशको स्तरमा पनि यस्तै हुन्छ। फरक फरक पहिचान भएका मानिसहरू आफ्नो पहिचान जोगाउँदै एउटै राष्ट्रका नागरिकका रूपमा मिलेर बस्छन्।

नेपालको भूभाग सानो छ, तर यहाँ उत्तरमा हिमाल, बिचमा पहाड र उपत्यका, दक्षिणमा तराई छन्। यही भौगोलिक फरकपनले मानिसको रहनसहन, पहिरन, खानपान र पेसामा पनि फरकपन ल्याएको छ। चिसो हिमाली भेगका मानिसले बाक्लो ऊनी लुगा लगाउँछन्, तराईका मानिसले हलुका सुती लुगा रुचाउँछन्। यसैले नेपाललाई विभिन्न जातजाति र भौगोलिक विविधतासहितको बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक र बहुजातीय देश भनिन्छ।

नेपालमा देखिने मुख्य विविधताहरू यस प्रकार छन्:

• भौगोलिक विविधता: हिमाल, पहाड, तराई र उपत्यका जस्ता फरक फरक भूभाग।
• सामाजिक विविधता: फरक फरक जातजाति र समुदायको बसोबास।
• भाषिक विविधता: अधिकांश जातजातिको आफ्नै मातृभाषा।
• सांस्कृतिक विविधता: चाडपर्व, वेशभूषा, खानपान, गीत र नाचमा भिन्नता।
• परम्परागत विविधता: जन्म, विवाह, मृत्यु जस्ता संस्कार र रीतिथितिमा भिन्नता।
• धार्मिक विविधता: हिन्दु, बौद्ध, इसाई लगायतका धर्म मान्ने मानिसहरूको बसोबास।

चित्र ३.२ मा देखिएजस्तै हरेक समुदायको आफ्नै पहिरन र चिनारी छ। यही विविधताले नेपाललाई विश्वमा चिनाएको छ। नेपालको विविधतालाई अङ्कमा हेर्दा यस्तो देखिन्छ:

यस्तो विविधता भएको देशलाई बुझाउन केही विशेष शब्द प्रयोग गरिन्छ। नेपाल यी चारै विशेषता भएको देश हो:

कुनै मानिसलाई सोध्नुहोस्, तपाईं को हुनुहुन्छ? उसले आफ्नो नामसँगै आफ्नो भाषा, जात, धर्म, गाउँ वा संस्कृतिका कुरा पनि सुनाउँछ। यिनै कुराले मानिसलाई चिनाउँछन्। त्यसैले जातजाति, धर्म, भाषा र संस्कृति हाम्रा पहिचान हुन्। भाषा, संस्कृति र रहनसहनलाई हाम्रो मौलिक पहिचान पनि भनिन्छ, किनभने यी पुर्खाबाट हामीसम्म आइपुगेका हुन्।

नेपाली समाजमा रहेका अधिकांश जातजातिका आफ्नै भाषा छन्। जात, भाषा र धर्मअनुसार नेपालीहरूका मूल्यमान्यता र सांस्कृतिक गतिविधि पनि फरक फरक छन्। यी पहिचान क्षेत्र, जातजाति र धर्मअनुसार फरक हुन्छन्। तैपनि यहाँ एक जातले अर्को जातको धर्म र संस्कारलाई सम्मान गर्ने परम्परा छ।

एउटा उदाहरण हेरौँ। एउटै टोलमा हिन्दु, बौद्ध र इसाई धर्म मान्ने परिवार बस्छन्। दसैँमा बौद्ध र इसाई छिमेकी पनि शुभकामना दिन आउँछन्। ल्होसारमा हिन्दु छिमेकीले बधाई दिन्छन्। क्रिसमसमा सबैले मिठाइ बाँड्छन्। कसैले आफ्नो धर्म छोड्नु परेको छैन, तर सबैले अर्काको खुसीमा साथ दिएका छन्। यसरी नेपाल बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक देश भएर पनि विविधतामा एकताले बाँधिएको मुलुक हो।

नेपालीहरूबिच सदियौँदेखि एकअर्कामाथि विश्वास र समानताको भावना रहेको पाइन्छ। एउटा समुदायले अर्को समुदायलाई हेयको दृष्टिले हेर्ने, अर्थात् होच्याएर वा तल्लो ठानेर हेर्ने चलन नेपाली समाजको मूल स्वभाव होइन। अर्काप्रति नकारात्मक सोच राख्नु पनि यहाँको परम्परा होइन। नेपाली समाजलाई जोडेर राख्ने चार मुख्य विशेषता यी हुन्:

• मेलमिलाप: झगडा वा मनमुटाव भए पनि कुराकानी गरेर मिल्नु, जस्तै गाउँमा विवाद हुँदा भलादमीहरू बसेर मिलाउनु।
• सहकार्य: साझा कामका लागि सबै मिलेर लाग्नु, जस्तै गाउँको बाटो वा विद्यालय बनाउँदा सबै जातजातिका मानिसले श्रमदान गर्नु।
• समन्वय: फरक फरक समूहबिच तालमेल मिलाउनु, जस्तै एउटै दिन दुई समुदायका चाड परे आपसमा समय र ठाउँ मिलाएर मनाउनु।
• समानता: कसैलाई जात, भाषा, धर्म वा लिङ्गका आधारमा ठुलो वा सानो नठान्नु, सबैलाई बराबर अवसर र सम्मान दिनु।

नेपालमा सामाजिक रीतिरिवाज, चालचलन, वेशभूषा, मूल्यमान्यता र मर्यादामा विविधता पनि छ र त्यो अपनाउने स्वतन्त्रता पनि छ। एक जाति वा समुदायले अर्को जाति वा समुदायको संस्कृति र परम्परालाई सम्मान गर्दै र जोगाउँदै आएको पाइन्छ। एकले अर्कालाई सम्मान गर्ने र अर्काको अस्तित्व स्वीकार गर्ने यही परम्पराका कारण नेपालमा विविधतामा एकता कायम छ।

विविधता कमजोरी होइन, बल हो। विविधताले नेपाली ऐक्यबद्धतालाई जनाउँछ, अर्थात् फरक फरक भएका मानिसहरू एउटै डोरीमा उनिएका मालाका फूलजस्तै एक भएर बसेका छन् भन्ने देखाउँछ।

• यहाँका १२५ जातजाति, १२३ भाषा र १० धार्मिक सम्प्रदायका व्यक्तिलाई स्वतन्त्रता र सार्वजनिक क्षेत्रमा आफ्नो भिन्नता व्यक्त गर्ने अधिकार प्राप्त छ।
• विविधताले राष्ट्रको परम्परा, रीतिथिति, मौलिक संस्कृति र चालचलनको संरक्षण गर्छ।
• यसले मानिसहरूबिच आपसी सद्भाव र प्रेम बढाउँछ।
• यसले देशमा एकता र शान्ति कायम राख्छ।
• शान्ति भएपछि विकास र समृद्धिको बाटो खुल्छ।
• यही विशेषताले नेपाललाई विश्वमा चिनाएको छ र नेपालको विविधता र एकतालाई विश्वकै नमुना मानिन्छ।

विविधतामा एकतालाई बलियो बनाउन नेपालको संविधान र राज्यले विभिन्न व्यवस्था गरेका छन्। यी व्यवस्थाले कुनै पनि समुदायले आफूलाई पछि परेको वा बाहिर पारिएको महसुस नगरोस् भन्ने उद्देश्य राख्छन्।

• सबै जातजाति, धर्म र भाषाभाषीलाई राज्य प्रणालीमा समानुपातिक सहभागिता सुनिश्चित गर्ने व्यवस्था छ।
• नेपालको संविधानले जातिगत विभेद गर्नुलाई अपराध किटान गरेको छ, त्यसैले यस्तो विभेद गर्नेलाई कानुनबमोजिम सजाय हुन्छ।
• नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषालाई राष्ट्रभाषा मानी सम्मान गरिएको छ।
• धार्मिक विविधतासँगै धार्मिक स्वतन्त्रता पनि छ, त्यसैले हरेक व्यक्तिले आफ्नो धर्म मान्न पाउँछ।
• लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यकको अधिकारलाई कानुनी र व्यावहारिक दुवै तवरले सम्बोधन गरिएको छ।

विविधता जात, भाषा र धर्ममा मात्र सीमित छैन। समाजमा महिला र पुरुषका अतिरिक्त लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक पनि छन्। उनीहरू पनि यही समाजका सदस्य र यही देशका नागरिक हुन्। उनीहरूको आवाज र पहिचानलाई स्वीकार गर्दा विविधतामा एकता अझ मजबुत हुन्छ, किनभने कोही पनि आफूलाई समाजबाट अलग गरिएको महसुस गर्दैन।

नागरिकतालगायतका सरकारी कागजातमा लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यकले आफ्नो पहिचान लेख्न मिल्ने गरी छुट्टै शीर्षक राखिएको छ। समाजमा उनीहरूलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा पनि व्यापक परिवर्तन आएको छ। यसले नेपाली विविधताको एकतालाई थप सुदृढ बनाउन टेवा पुर्‍याएको छ।

विविधतामा एकता नेपालको पहिचान भए पनि यसमा चुनौती नभएका होइनन्। कतिपय व्यक्तिमा अझै पनि कुनै जातजातिलाई तल्लो ठान्ने सोच देखिन्छ। यस्तो असमानताले एकताको भावनालाई कमजोर पार्न सक्छ। तर यस्तो सोच केही व्यक्तिमा मात्र सीमित छ। देशमा आएको राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तन तथा चेतनाको स्तरमा भएको वृद्धिले समानतालाई क्रमशः स्थापित गर्दै लगेको छ।

नेपालीको विविधतामा एकताको विरासतलाई युगौँ युगसम्म निरन्तरता दिन धार्मिक सहिष्णुता र जातीय सद्भावको महत्त्वबारे जनचेतना जगाउनुपर्छ।

एकता बलियो बनाउन हामी आफैँले गर्न सक्ने केही काम यस्ता छन्:

• म जुनसुकै भूगोल, जात वा भाषाको भए पनि पहिले नेपाली हुँ भन्ने भावना राख्ने।
• भूगोलको फरकपनबाट आएका भाषा, धर्म, वेशभूषा र वर्णको मौलिकतालाई हामी नेपालीको पहिचान मान्ने।
• सम्मान र पहिचानलाई जनस्तरसम्म, अर्थात् गाउँ र टोलसम्म पुर्‍याउने।
• साथीको भाषा, चाड र धर्मबारे जिज्ञासा राख्ने र खिसी नगर्ने।
• जातीय विभेद देखे त्यसको विरोध गर्ने र यो अपराध हो भन्ने कुरा अरूलाई पनि बुझाउने।