सामाजिकीकरण

राउटे नेपालको एक घुमन्ते समुदाय हो। यो समुदाय कर्णाली प्रदेशका पहाडी जङ्गलमा एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा सर्दै फिरन्ते जीवन बिताउँछ। धेरै पुस्तासम्म राउटेहरूले स्थायी घर बनाएर बस्न, लेखपढ गर्न र खेती गर्न इच्छा देखाएनन्। जङ्गल नै उनीहरूको बास थियो र गाउँका अरू मानिससँग उनीहरूको भेटघाट निकै कम हुन्थ्यो।

पछिल्लो समय यो अवस्था फेरिँदै छ। राउटेहरू स्थानीय अन्य समुदायसँग घुलमिल हुन थालेका छन्। उनीहरू आफैँले काठबाट बनाएका ठेकी, आरीलगायतका सामान स्थानीय मानिसलाई उपहार दिन्छन्। बदलामा स्थानीयबाट खाद्यान्नलगायतका आवश्यक सामग्री लैजान्छन्। यसरी सामान साट्दै दुई समुदायबिच अन्तरक्रियात्मक सम्बन्ध बनेको छ।

राउटेलाई समाजसँग जोड्न सुर्खेतको लेकबेसी नगरपालिका र दैलेखको गुराँस गाउँपालिकामा राउटे समुदायको सामाजिकीकरण अभियान सञ्चालन गरियो। यस अभियानमा भएका मुख्य कामहरू यस्ता छन्:

• आफूलाई बोटको राजा र अरूलाई कोटको राजा भन्न रुचाउने राउटेहरूले कर्णाली प्रदेश सामाजिक विकास मन्त्रालयले वितरण गरेको कोट लगाए।
• स्थानीय मानिसहरूले राउटे बस्तीमा पुगेर उनीहरूसँगै सहभोज गरे।
• सरकारले राउटे समुदायका प्रत्येक व्यक्तिलाई मासिक भत्ता दिँदै आएको छ।
• सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाहरूले राउटेलाई अरू समुदायसँग घुलमिल हुन निरन्तर सहयोग गरे।

यी प्रयासपछि राउटे समुदायको सोच र व्यवहारमा प्रस्ट परिवर्तन आएको छ। तलको तालिकाले पहिले र अहिलेको फरक देखाउँछ।

गुराँस गाउँपालिकाका अध्यक्षका अनुसार राउटेहरूको व्यवहार बिस्तारै परिवर्तन हुँदै छ र उनीहरूको सामाजिकीकरणमा प्रगति भएको छ। यो घटनाले एउटा कुरा प्रस्ट पार्छ। मानिसले अरूसँग मिलेर बस्न सिक्ने काम एकै दिनमा हुँदैन। सम्पर्क, लेनदेन, साझा भाषा र आपसी सम्मानले यसलाई बिस्तारै अघि बढाउँछ।

मानिस समाजमा जन्मन्छ र समाजमै हुर्कन्छ। समाजमा बस्दा उसले परिवार, छिमेकी, साथी, शिक्षक र अपरिचित मानिससम्मसँग साक्षात्कार गर्ने अवसर पाउँछ। यिनै सम्बन्धबाट उसमा सामाजिकपनको विकास हुन्छ र मानव जीवनका लागि चाहिने गुण आर्जन हुन्छ। त्यसैले मानिसका लागि समाज अपरिहार्य छ। समाजविना मानव जीवन अर्थहीन हुन्छ।

जन्मदेखि जीवनको अन्तिम घडीसम्म मानिसले समाजका विविध आयामसँग परिचित हुँदै त्यहाँका नियम, संस्कार, मूल्य मान्यता र चालचलनको पालना गर्नुपर्छ। एउटा सानो उदाहरण हेरौँ। भर्खर जन्मेको बच्चालाई नमस्कार गर्न, ठूलालाई आदर गर्न वा पालो पर्खन आउँदैन। घरका ठूलाले गरेको देखेर र उनीहरूले सिकाएपछि मात्र ऊ यी व्यवहार गर्न थाल्छ। यसरी समाजमा बस्दै जाँदा मानिसले:

• व्यवहार सिक्छ,
• सिप आर्जन गर्छ,
• आफ्नो जिम्मेवारी वहन गर्छ, र
• समाजको असल नागरिक तथा सदस्यका रूपमा स्थापित हुन्छ।

सामाजिकीकरणलाई अर्को तरिकाले पनि बुझ्न सकिन्छ। मानिस जन्मँदा एक जैविक प्राणी मात्र हुन्छ। उसलाई भोक, निद्रा र सुरक्षाको आवश्यकता हुन्छ, तर समाजमा कसरी बोल्ने, कसरी बस्ने र अरूसँग कस्तो व्यवहार गर्ने भन्ने थाहा हुँदैन। समाजमा हुर्कँदै जाँदा उसले यी सबै कुरा सिक्छ र सामाजिक व्यक्ति बन्छ।

समाजले स्वीकार गरेका मूल्य मान्यता, सिद्धान्त, आदर्श र व्यवहार ग्रहण गर्दै समाजमा अन्तरघुलन हुनु पनि सामाजिकीकरण हो। यो समाजमा विद्यमान संस्कृति र त्यसका विभिन्न पक्ष, जस्तै सामाजिक मूल्य मान्यता, चालचलन र नीति नियम बुझ्ने बुझाउने तथा सिक्ने सिकाउने प्रक्रिया हो। यसमा एकजनाले मात्र सिक्ने होइन, सिक्ने र सिकाउने दुवै काम सँगसँगै चल्छ।

विद्यालय उमेरका बालबालिकालाई सामाजिकीकरणका विषयवस्तु सिकाउँदा उनीहरूमा सामाजिकपनको विकास हुन्छ। समाजका आदर्श, संस्कार र मूल्य मान्यता उनीहरूले सहजै ग्रहण गर्छन्। यसले उनीहरूलाई असल र कुशल नागरिकका रूपमा विकास हुन टेवा पुर्‍याउँछ।

सामाजिकीकरण केही आधारभूत कुरामा टेकेर अघि बढ्छ। यिनलाई सामाजिकीकरणका तत्त्व भनिन्छ। मुख्य तत्त्व पाँचवटा छन्: प्रेम र स्नेह, सहयोग, अन्तरक्रिया, सम्मान र भाषा।

• (क) प्रेम र स्नेह: प्रेम र स्नेहले एकअर्काबिच आत्मीयता बढाउँछ। आत्मीयता नै सद्भाव र सहकार्यको आधार हो। यसले मानिसप्रति विश्वास र अपनत्व दिन्छ। आमाबुबाको माया पाएर हुर्केको बच्चाले अरूलाई पनि माया गर्न सिक्छ। त्यसैले यो तत्त्व सामाजिकीकरणका लागि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
• (ख) सहयोग: आपसी सहयोग र सहकार्यले मानिसलाई नजिक ल्याउँछ। सहयोग गर्दा सेवा, निस्वार्थपना र मेलमिलापजस्ता सामाजिक गुणको विकास हुन्छ। गाउँमा पालैपालो एकअर्काको खेतमा रोपाइँ गर्ने चलन यसको राम्रो उदाहरण हो। यसैले सहयोगलाई सामाजिकीकरणको एक महत्त्वपूर्ण तत्त्व मानिन्छ।
• (ग) अन्तरक्रिया: अन्तरक्रियाले अरूका विचार र भावना बुझ्ने, अनुभव आदानप्रदान गर्ने र विचारको सम्मान गर्ने वातावरण बनाउँछ। कक्षामा समूह छलफल गर्दा विद्यार्थीले एकअर्काको कुरा सुन्न र आफ्नो विचार राख्न सिक्छन्। यसरी अन्तरक्रियाले सामाजिकीकरणमा योगदान पुर्‍याउँछ।
• (घ) सम्मान: सम्मान अरूको आस्था, विचार र कार्यप्रति गरिने इज्जत हो। सकारात्मक सोच, विचार र कर्मको सम्मान गर्दा त्यस्ता कामले निरन्तरता पाउँछन्। अरूको सम्मान गर्नु आत्मअनुशासन पनि हो। आफूभन्दा फरक धर्म मान्ने साथीको चाडपर्वको आदर गर्नु सम्मानको उदाहरण हो।
• (ङ) भाषा: भाषा विचारको आदानप्रदान गर्ने सशक्त माध्यम हो। यसले एकआपसमा घुलमिल हुन, विचार र भावना बुझ्न तथा आफ्ना अनुभव र सोचाइ साट्न मद्दत गर्छ। राउटेहरूले नेपाली भाषा बोल्न सिकेपछि अरू समुदायसँग उनीहरूको घुलमिल सजिलो भयो। यसरी भाषाले सामाजिकीकरणलाई मजबुत बनाउँछ।

सामाजिकीकरणले व्यक्ति र समाज दुवैलाई फाइदा पुर्‍याउँछ। यसको महत्त्व तलका बुँदाबाट बुझ्न सकिन्छ:

• यसले व्यक्तिको व्यक्तित्व विकास गर्न सहयोग गर्छ।
• समाजका क्रियाकलापमा सहभागी भई सकारात्मक सोच र चिन्तनको व्यवहार सिकाउँछ।
• व्यक्तिमा सामाजिक सिपको विकास गर्दै जीवनयापनका लागि आवश्यक व्यावहारिक ज्ञान दिन्छ।
• हरेक व्यक्तिलाई अनुशासित, असल र गुणी बन्ने आधार दिन्छ।
• सहयोग, सहकार्य, सहानुभूति र समानुभूतिजस्ता मानवीय व्यवहार अपनाएर मानव मूल्यको अभ्यास गर्न प्रेरित गर्छ।
• समाजमा प्रचलित मूल्य मान्यता, रीतिरिवाज र परम्पराको संवर्धन गर्दै भावी पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न जिम्मेवार बनाउँछ।

यहाँ सहानुभूति र समानुभूति दुई फरक शब्द हुन्। अरूको दुःखमा चासो र दया देखाउनु सहानुभूति हो। आफूलाई अर्काको ठाउँमा राखेर उसले भोगेको पीडा आफैँ महसुस गर्नु समानुभूति हो। घरमा हजुरबुबा हजुरआमाले दसैँमा टीका लगाउने, आशीर्वाद दिने चलन सिकाउँदा त्यो परम्परा अर्को पुस्तामा सर्छ। परम्परा पुस्तादेखि पुस्तासम्म यसरी नै जोगिन्छ।

मानिसले सामाजिक व्यवहार कहाँबाट र कसबाट सिक्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर सामाजिकीकरणका माध्यम वा निकायले दिन्छन्। व्यक्तिलाई सामाजिकीकरण गर्न मद्दत पुर्‍याउने मुख्य माध्यमहरू यस्ता छन्:

• (क) घर परिवार: घर परिवार व्यक्तिको पहिलो पाठशाला हो। व्यक्तिले परिवारबाट भाषा, मूल्य, संस्कार, सम्मान र नातासम्बन्धलगायतका सामाजिक गुण सिक्छ र अभ्यास गर्छ। परिणामस्वरूप ऊ समाजमा सजिलै घुलमिल भई एक सदस्यका रूपमा आफूलाई स्थापित गर्छ।
• (ख) विद्यालय: विद्यालय समुदायका बालबालिका अध्ययन गर्ने र घुलमिल हुने महत्त्वपूर्ण स्थल हो। विविध भाषा, संस्कृति, जातजाति र धर्म मान्ने विद्यार्थीबिच छलफल, सहकार्य र सम्मानको वातावरण तयार हुन्छ। विद्यार्थी एकआपसमा परिचित हुन्छन् र राम्रा बानी बसाल्ने अवसर पाउँछन्। शिक्षकबाट पाएको ज्ञान, सिप र असल मूल्य मान्यताको अभ्यास गराउँदै विद्यालयले विद्यार्थीको सामाजिकीकरणमा मद्दत गर्छ।
• (ग) दौँतरी समूह: समान उमेर र तहका साथीहरू दौँतरी हुन्। विद्यालय आउजाउ गर्दा, खेलकुद र मनोरञ्जनका काम गर्दा उनीहरूबिच सहजै अन्तरघुलन हुन्छ र सामाजिक व्यवहारको आदानप्रदान हुन्छ। सहयोग, सहकार्य र मेलमिलापको अभ्यास हुने भएकाले दौँतरी समूह सामाजिकीकरणको एक माध्यम बनेको छ।
• (घ) सांस्कृतिक गतिविधि: समुदायमा हुने विभिन्न जात्रा, मेला र पर्वजस्ता सांस्कृतिक गतिविधिले पनि सामाजिकीकरणमा मद्दत पुर्‍याउँछन्। जात्रामा गाउँभरिका मानिस एकै ठाउँ जम्मा हुन्छन्, सँगै काम बाँड्छन् र एकअर्काका परम्परा चिन्छन्।

यीबाहेक छिमेकी, स्थानीय सङ्घसंस्था, सहकारी, सञ्चारका साधन र हाटबजार पनि व्यक्तिलाई सामाजिकीकरण गर्न मद्दत पुर्‍याउने माध्यम र निकाय हुन्। यस्ता माध्यम र निकायबाट सामाजिक परम्परा, रीतिरिवाज, मूल्य मान्यता, सहयोग र सम्मानलगायतका व्यवहार सिक्दै समाजमा घुलमिल हुन सकिन्छ।

राउटे समुदायमा आएको परिवर्तनमा सामाजिकीकरणका तत्त्व र माध्यम दुवै प्रस्ट देखिन्छन्:

• ठेकी र आरी उपहार दिएर अन्न लैजाने चलनमा सहयोग र अन्तरक्रिया देखिन्छ।
• स्थानीयले राउटे बस्तीमा गरेको सहभोजमा प्रेम, स्नेह र सम्मान झल्किन्छ।
• नेपाली भाषा बोल्न सिकेपछि घुलमिल सजिलो भयो। यो भाषा तत्त्वको भूमिका हो।
• सरकारी तथा गैरसरकारी संस्था, स्थानीय छिमेकी र जनप्रतिनिधि यहाँ सामाजिकीकरणका माध्यम बने।

कुनै समुदाय बाहिरी समाजबाट टाढा रहँदा उसले खाद्यान्न, स्वास्थ्य र शिक्षाजस्ता सेवा पाउन कठिन हुन्छ। भाषा नबुझ्दा आफ्ना कुरा अरूलाई भन्न सकिँदैन र अरूले पनि उसको संस्कृति बुझ्दैनन्। त्यसैले राउटे समुदायले अरू समुदायसँग सहकार्य, समन्वय र सहयोगको आदानप्रदान गर्नु आवश्यक छ। यसो गर्दा उनीहरूले आफ्नो पहिचान जोगाउँदै समाजका सुविधा पनि पाउन सक्छन्, र अरू समुदायले पनि उनीहरूको सीप र संस्कृतिबाट सिक्न पाउँछन्।