मेरो देशको शिक्षा

हाम्रा दुई आँखाले रूप, रङ र आकार देखाउँछन्। तर कुन कुरा सही हो, कुन गलत हो, कुन बाटोले जीवन सुखी बनाउँछ भन्ने कुरा यी छालाका आँखाले देखाउँदैनन्। त्यो देखाउने काम शिक्षाले गर्छ। त्यसैले शिक्षालाई मानव जातिको तेस्रो आँखा मानिन्छ। यसलाई भित्री हृदयको नयन पनि भनिन्छ। बाहिरी आँखालाई चर्मचक्षु भनिन्छ र शिक्षाले दिने भित्री आँखालाई ज्ञानचक्षु भनिन्छ। ज्ञानचक्षु चर्मचक्षुभन्दा पृथक्, महान् र तेजवान् छ।

यही ज्ञानचक्षुबाट हामी सिक्छौँ। कुनै कुरा सुन्छौँ र सिक्छौँ। समाज र प्रकृतिबाट सैद्धान्तिक र व्यावहारिक ज्ञान निरन्तर आर्जन गरिरहन्छौँ। सैद्धान्तिक ज्ञान किताब र सिद्धान्तबाट पाइन्छ। व्यावहारिक ज्ञान आफैँ गरेर र भोगेर पाइन्छ। निबन्धकारका अनुसार शिक्षाले मानिसलाई यी कुरा दिन्छ:

• सम्मान, खुसी र सुखपूर्वक जिउने ज्ञान र सिप
• समाज र राष्ट्रमा चलेका मान्यता र विश्वासलाई मानवताको आँखाले हेर्ने र तिनबारे समालोचनात्मक चिन्तन गर्ने सोच
• सकारात्मक र मूल्यवान् कुरा ग्रहण गर्ने तर असान्दर्भिक कुराप्रति आलोचनात्मक दृष्टि राख्ने चेत
• विज्ञान र सूचना प्रविधिजस्ता नयाँ प्रयोग र मान्यतालाई आत्मसात् गर्दै समयानुकूल परिष्कृत गर्ने क्षमता

प्रकृति, संस्कृति र सभ्यताका दृष्टिले सृष्टिको उषाकालदेखि नै सुसम्पन्न नेपाल आज शिक्षाका क्षेत्रमा पनि प्रगतिपथतर्फ लम्किँदै छ। अनादि कालदेखि शिक्षाको उर्वर भूमि रहेको यस देशको शिक्षाले युगअनुकूल विशेषता ग्रहण गर्दै देशलाई समृद्ध बनाउने दिशामा काम गरिरहेको छ। निबन्धको शीर्षकमा आएको 'मेरो देश' नेपाल हो।

'मेरो देशको शिक्षा' एउटा निबन्ध हो। यसमा नेपालको शिक्षाको गौरवमय अतीत, आजको अवस्था र भविष्यमा शिक्षा कस्तो हुनुपर्छ भन्ने विचार क्रमैसँग राखिएको छ।

यो निबन्ध आत्मपरक हो। निबन्धकार बारम्बार आफ्नो धारणा 'म' का रूपमा राख्छन्: 'मलाई लाग्छ', 'म बदलिँदो युगसँगै आफूलाई समायोजन गर्न सक्ने शिक्षा चाहन्छु', 'मैले देखेको छु', 'मेरो धारणा छ'। शीर्षकमै 'मेरो' शब्द छ। निबन्धमा तथ्य पनि छन्, तर ती सबै निबन्धकारको आफ्नै चाहना र दृष्टिकोण पुष्टि गर्न ल्याइएका छन्।

नेपालको शिक्षा आज मात्र सुरु भएको होइन। प्राचीन ऋषिमुनिले यहीँबाट अनेकौँ सभ्यता, संस्कृति, पूर्वीय दर्शन र ज्ञानको ज्योति संसारभर फिँजाए। परापूर्व कालदेखि विभिन्न ऋषिमहर्षि र विद्वान्ले यस देशको शिक्षामा विशिष्ट योगदान दिएका छन्। निबन्धमा यस परम्परालाई देखाउन यी व्यक्ति र ग्रन्थको उल्लेख छ:

गार्गी र मैत्रेयी विदुषी थिइन्। उनीहरूले विद्वान्हरूसँगै शास्त्रार्थ गरेकाले प्राचीन कालमा पनि महिला ज्ञानको बहसमा सहभागी थिए भन्ने देखिन्छ। वेदलाई श्रुति परम्परामा आधारित भनिन्छ, किनभने लेखिनुभन्दा धेरै अघिदेखि गुरुले भन्ने र शिष्यले सुनेर कण्ठ गर्ने तरिकाले यो ज्ञान पुस्तादेखि पुस्तासम्म सरेको थियो। वेदको शिक्षा यस देशको शिक्षाको गौरवमय मुहान हो। यही ज्ञानले विश्वलाई नै प्रज्वलित पारेको निबन्धकारको भनाइ छ।

शिक्षाले अनेकौँ संस्कृति र तिनका मूल्य मान्यता ढकमक्क फुलाउन र समयसापेक्ष रूपमा बदल्न ठुलो भूमिका खेलेको छ। यसले पूर्वीय ज्ञान र चेतनाको किरण विश्वमा फिँजाएको छ। निबन्धकार दुईवटा कुरा एकसाथ चाहन्छन्। पहिलो, देशको वास्तविक पहिचान जीवन्त रहोस्। दोस्रो, युगअनुकूल विज्ञान र प्रविधियुक्त शिक्षालाई आत्मसात् गरियोस्। यी दुई कुरा एकअर्काका विरोधी होइनन्।

सनातन पूर्वीय सभ्यता र अनेकौँ मौलिक संस्कृति भएको देशलाई पूर्वीय ज्ञान तथा पाश्चात्य विज्ञान र प्रविधिसँग हातेमालो गर्दै अझै अघि बढाउनुपर्छ। हातेमालो भनेको हात समातेर सँगै हिँड्नु हो। जस्तै: आयुर्वेदमा चलेको जडीबुटीको परम्परागत ज्ञानलाई आधुनिक प्रयोगशालामा जाँचेर औषधि बनाउनु पुरानो ज्ञान र नयाँ विज्ञानको हातेमालो हो। निबन्धअनुसार शिक्षा यी तीन कुराका लागि नितान्त आवश्यक छ:

• बौद्धिक विकास
• सभ्यताको परिष्करण
• स्तरीय जीविकोपार्जन

आजको ठुलो चुनौती शिक्षालाई सिपले सुसम्पन्न बनाउनु हो। निबन्धकार यो चुनौतीलाई अवसरका रूपमा बदल्नुपर्छ भन्छन्। पढेको कुरा प्रयोगमा ल्याउन नसके त्यस्तो शिक्षा जीवनमा काम लाग्दैन। त्यसैले पुस्तक, सूचना र प्रविधि, इतिहास, प्रयोग र व्यवहारका माध्यमबाट जीवनोपयोगी सिपयुक्त शिक्षा लिनुपर्छ। निबन्धकार बदलिँदो युगसँगै आफूलाई समायोजन गर्न सक्ने शिक्षा चाहन्छन्।

यो वाक्य एउटा साङ्लो जस्तै छ। शिक्षाले सिप दिन्छ। सिपलाई मिहिनेतमा लगाइन्छ। मिहिनेतलाई आधुनिक प्रविधिले छिटो र बढी उत्पादक बनाउँछ। जस्तै: कृषि पढेको विद्यार्थीले माटो जाँच्ने सिप सिक्छ, त्यो सिप आफ्नै खेतमा श्रम गरेर प्रयोग गर्छ, अनि थोपा सिँचाइ जस्ता प्रविधिले त्यही श्रमबाट धेरै उब्जनी लिन्छ।

नेपाल हिमाल, पहाड र तराईमा फैलिएको छ। हरेक ठाउँको माटो, हावापानी र उत्पादन फरक छ। त्यसैले निबन्धकार सबै ठाउँमा एउटै किसिमको शिक्षा होइन, त्यहाँको भूगोल र वातावरणअनुकूल व्यवसायमूलक शिक्षा चाहन्छन्। यसो गर्दा देशमा रोजगारी सिर्जनामा थप बल पुग्छ। निबन्धमा दिइएका उदाहरण यस्ता छन्:

व्यवसायमूलक शिक्षामा परम्परागत र आधुनिक प्रविधिलाई सँगसँगै अघि बढाउनुपर्छ। कृषिमा आधुनिक प्रविधि र अत्याधुनिक औजार प्रयोग गर्न सिकाउने शिक्षा विद्यालय तहमै चाहिन्छ। साथै हलो, कुटो, कोदालो जस्ता परम्परागत कृषि औजारको ज्ञान र सिप पनि उत्तिकै आवश्यक छ। यस्तो प्राविधिक ज्ञान र सिप पाएका विद्यार्थी आफैँ व्यवसाय चलाउन सक्ने गरी आत्मनिर्भर हुन उत्प्रेरित हुन्छन्। तब मात्र उनीहरूले आफ्नै सिपअनुसारको व्यवसाय गरेर आफ्नै देशमा पसिना बगाउने अवसर पाउँछन्।

आजको युग सूचना र प्रविधिको युग हो। शिक्षामा सूचना र प्रविधिले युगान्तकारी परिवर्तन ल्याइदिएको छ। तर देशमा विज्ञान र प्रविधियुक्त शिक्षाको अझै खाँचो छ। विशेष गरी यस्तो शिक्षा नपुगेका गाउँ ठाउँमा यसको पहुँच सर्वसुलभ हुनु जरुरी छ। सर्वसुलभ भन्नाले सबैले सजिलै पाउन सक्ने भन्ने बुझिन्छ। परिवर्तनलाई आत्मसात् गर्न सक्ने नागरिक उत्पादनमा जोड दिने शिक्षाको पनि खाँचो छ।

प्रविधिले दैनिक जीवनका कति काम सजिलो बनाएको छ भन्ने कुरा निबन्धमा धेरै उदाहरणले देखाइएको छ:

• मोबाइल एप्सबाट गाडी रोक्न, चढ्न र भाडा तिर्न सकिन्छ।
• जहाजको टिकट काट्न, तीर्थाटन गर्न र रेलको टिकट काट्न सकिन्छ।
• अनलाइन कारोबार गर्न, बैङ्क खाता खोल्न र घरमै सामान मगाउन सकिन्छ।
• जागिरका विज्ञापन अनलाइनबाटै खुल्छन् र व्यापार व्यवसाय अनलाइनबाटै चल्छन्।
• घरमा उत्पादन भएका कृषिजन्य वस्तु अनलाइनबाट बजारीकरण गरी आय बढाउन सकिन्छ।
• चिठीपत्र विद्युतीय माध्यमबाट पठाइन्छ र विश्वभरिको सूचनाको अजस्र स्रोत इन्टरनेटभित्रै छ।

त्यसैले शिक्षाले विद्यार्थीलाई यी कुरामा दक्ष बनाउँदै युगका आवश्यकता र आविष्कारसँग जोड्नुपर्छ। आजका शिक्षित विद्यार्थी सूचना प्रविधिसँग पूर्ण रूपमा परिचित, पोख्त र दक्ष हुनुपर्छ।

निबन्धकारका अनुसार देशको शिक्षा ज्ञान र विज्ञानको सङ्गम बन्नुपर्छ। सङ्गम भनेको दुई नदी मिसिने ठाउँ हो। विज्ञानले मानिसलाई दक्ष बनाउँछ, तर ज्ञान वा चेतनाले मानिसलाई कर्तव्य, दायित्व र सद्गुण सिकाउँछ। यसले मानवीय स्वभाव र कर्मलाई सही मार्गमा लाग्न प्रेरित गर्छ र कुनै कुराको फाइदा र बेफाइदा छुट्याउन सिकाउँछ। नैतिक, सांस्कृतिक र वैज्ञानिक शिक्षाको सन्तुलनले मानिसलाई नैतिकवान्, सहिष्णु, दक्ष र विवेकशील बनाउँछ।

यस्तो शिक्षा पाएको विद्यार्थीलाई व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनबारे गहिरो ज्ञान हुन्छ र उसको व्यक्तित्व विकासमा पनि टेवा पुग्छ। शिक्षाले उत्पादन गरेका व्यक्ति सकारात्मक गुणले भरिपूर्ण हुनुपर्छ। निबन्धकारका अनुसार शिक्षित व्यक्तिमा यी गुण हुनुपर्छ:

• शिष्टाचार, प्रतिबद्धता, सांस्कृतिक सद्भाव र सामाजिक सद्व्यवहार
• प्रतिकूल परिस्थितिमा शान्त रहने क्षमता
• संवेग र भावनाका विभिन्न अवस्थालाई आफैँ व्यवस्थापन गर्ने क्षमता
• परिस्थितिलाई धैर्यपूर्वक सामना गर्ने विशेषता
• नेतृत्व गर्ने क्षमता र अनुशासन
• सत्य र त्रुटि बुझ्ने क्षमता
• निरन्तर सुधार गर्ने क्षमता

जस्तै: परीक्षामा सोचेभन्दा कम अङ्क आउँदा रिसाएर कापी च्यात्ने विद्यार्थीभन्दा शान्त भएर कहाँ गल्ती भयो खोज्ने र अर्को पटक सुधार गर्ने विद्यार्थीले शिक्षित व्यक्तिको गुण देखाउँछ।

निबन्धकारका अनुसार शिक्षाबाट दीक्षित व्यक्तिले समालोचनात्मक सोचका साथ नयाँ नयाँ ज्ञान निर्माण गर्न सक्नुपर्छ। आजका सबै वैज्ञानिक आविष्कार यस्तै चिन्तनका उपज हुन्। 'मानिस उड्न सक्दैन' भन्ने मान्यतालाई राइट दाजुभाइले चुपचाप स्वीकार गरेका भए हवाइजहाजको आविष्कार हुने थिएन। रुखबाट फल किन तलतिरै खस्छ भनेर न्युटनले प्रश्न नगरेका भए गुरुत्वाकर्षणको शक्ति पत्ता लाग्ने थिएन।

समालोचनात्मक चेत भएको विद्यार्थीले शिक्षकको मतमा पनि प्राज्ञिक बहस गर्छ र गुरुका मतमा फरक मत पनि राख्छ। यो अनादर होइन। आफ्नै विद्यार्थीले तर्क गर्दा गुरु गौरवान्वित हुन्छन्। यही सोचले साना बालबालिकालाई पनि संस्कृतिका नाममा जरो गाडेर बसेका अन्धविश्वासमाथि वैज्ञानिक प्रश्न गर्न सक्ने बनाउँछ। ती मान्यता युग सुहाउँदा छन् कि छैनन् भनेर तर्क गर्न पाउने चिन्तन पनि शिक्षाकै एउटा पाटो हो।

हिजोभन्दा आज शिक्षाका क्षेत्रमा कैयौँ सकारात्मक काम भएका छन्। निबन्धकार यी उपलब्धिलाई गर्व गर्न लायक मान्छन्:

• माध्यमिक शिक्षासम्म निःशुल्क शिक्षाको व्यवस्था हुनु
• थुप्रै विश्वविद्यालय खुल्नु
• गाउँ गाउँमा क्याम्पस खुलेर उच्च शिक्षाका लागि खर्च बोकेर सहर पस्नुपर्ने अवस्थाको अन्त्य हुनु
• क्याम्पस र विद्यालयमा इन्टरनेट सेवा जोडिनु
• देशभरिका विद्यार्थीले सूचना प्रविधिलाई एउटा विषयका रूपमा पढ्न पाउनु
• विद्यालय तहदेखि कम्प्युटर पाठ्यक्रम र त्यसअनुरूप पाठ्यपुस्तकको व्यवस्था हुनु

सूचना र प्रविधिमा विद्यालयका विद्यार्थीको पहुँच पुग्दा ज्ञान प्राप्त गर्ने सूचनाको क्षितिज फराकिलो भएको छ। विद्यालय तहदेखि कम्प्युटर शिक्षा सुरु हुनुलाई निबन्धकार विद्यालयीय शिक्षामा आएको युगीन फड्को ठान्छन्।

प्राचीन कालदेखि ज्ञानको खानी रहेको यस देशको शिक्षाको जगमा आज राज्यको आर्थिक, भौतिक र प्राविधिक लगानी तथा दक्ष जनशक्तिका खम्बा ठडिएका छन्। देशको शिक्षा समृद्धिपथतर्फ यात्रारत छ। यो व्यावसायिक सिप र समालोचनात्मक चिन्तनले युक्त जनशक्ति तयार पार्न तल्लीन छ र परापूर्व कालदेखिको ज्ञानलाई आधुनिक विज्ञानसँग हातेमालो गराउँदै अघि बढेको छ।

सुदूर विगतमा भोजपत्रमा लेखिन्थ्यो। त्यसपछि धुलौटे पाटी, खरी, चक, डस्टर र मार्करको युग आयो। आज त्यही शिक्षामा सूचना र प्रविधिको सहज पहुँच पुग्दै छ। निबन्धकार भन्छन्, नेपाली माटामा सुन फलाउने गरी व्यावसायिक र आधुनिक कृषि शिक्षा दिन अझै लगानी र पहुँच विस्तारमा जोड दिनुपर्छ। मुलुकको उत्पादनलाई विश्वबजारमा पस्कन र संसारमा चिनाउन सक्ने विद्यार्थी तयार गर्नुपर्छ।

'नेपाली माटामा सुन फलाउनु' भनेको आफ्नै देशको माटोमा मिहिनेत गरेर धेरै मूल्यवान् उत्पादन गर्नु हो। 'ज्ञानको नयाँ सगरमाथा' भनेको सगरमाथा जस्तै संसारमै अग्लो र चिनिने ज्ञानको उचाइ हो।

नेपालको शिक्षाको जरा प्राचीन र गहिरो छ। त्यो जरालाई नबिर्सी आजको शिक्षा सिपमूलक, व्यवसायमूलक, सूचना प्रविधियुक्त, नैतिक र समालोचनात्मक चिन्तन दिने हुनुपर्छ। यस्तो शिक्षाले विद्यार्थीलाई आत्मनिर्भर र स्वरोजगार बनाउँछ, असल नागरिक बनाउँछ, अन्धविश्वासबाट मुक्त गराउँछ र आफ्नै देशमा पसिना बगाएर देशलाई समृद्ध बनाउन प्रेरित गर्छ। यही निबन्धको मुख्य सन्देश हो।

चित्र वर्णन गर्दा चित्रमा देखिएका कुरा मात्र होइन, ती कुराले के भनिरहेका छन् भन्ने पनि लेखिन्छ। यो क्रम अपनाउँदा वर्णन व्यवस्थित हुन्छ:

• पहिले चित्र कहाँको हो र समग्रमा के देखिन्छ, एक वाक्यमा भन्नुहोस्।
• अगाडि देखिने मुख्य पात्र वा वस्तुको वर्णन गर्नुहोस्।
• पछाडि र छेउमा देखिने मानिस र वस्तुको वर्णन गर्नुहोस्।
• पात्रहरूको हाउभाउ र उनीहरू के गर्दै छन् भन्ने अनुमान गर्नुहोस्।
• अन्त्यमा चित्रले दिने सन्देश लेख्नुहोस्।

नमुना वर्णन: यो कुनै सरकारी कार्यालयको दृश्य हो। अगाडि कुर्सीमा साडी लगाएकी एक महिला अधिकारी बसेकी छन्। उनको टेबलमा फाइल र कागजात छन्। उनीसामु काउन्टरपारि केही पुरुष र महिला उभिएका छन्। कतिपयले ढाका टोपी लगाएका छन्। एक जना हात उठाएर आफ्नो कुरा राख्दै छन् र सबैको ध्यान अधिकारीतर्फ छ। कोठाको एक कुनामा कुर्सीमा बसेकी एक महिलासँग सानो बच्चा छ। छेउमा गमलामा बिरुवा छ र पछाडि झ्याल देखिन्छ। सेवाग्राहीहरू आफ्नो समस्या सुनाउँदै छन् र अधिकारी ध्यान दिएर सुन्दै छिन्। यस चित्रले शिक्षित महिला पनि जिम्मेवार पदमा पुगेर जनताको सेवा गर्न सक्छन् र नागरिकले आफ्ना समस्या कार्यालयमा निर्धक्क राख्न सक्छन् भन्ने सन्देश दिन्छ।

• अंशलाई मौन भएर कम्तीमा दुई पटक पढ्नुहोस्।
• प्रत्येक मुख्य विचारलाई छोटो बुँदामा टिप्नुहोस्।
• बुँदालाई क्रम मिलाएर आफ्नै शब्दमा एउटा अनुच्छेदमा जोड्नुहोस्।
• लम्बाइ मूल अंशको करिब एक तिहाइमा सीमित गर्नुहोस्।
• अन्त्यमा उपयुक्त शीर्षक दिनुहोस्।