नेपाली हाम्रो श्रम र सिप

'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' मुकुन्दशरण उपाध्यायद्वारा रचित देशभक्तिपूर्ण कविता हो । यो कविता गाउन मिल्ने लयमा लेखिएको छ, त्यसैले पढ्दा गीतजस्तै सुनिन्छ । कवितामा जम्मा छओटा श्लोक छन् र हरेक श्लोकमा चारओटा पङ्क्ति छन् ।

कविताको मुख्य आवाज एउटा आह्वान हो: हामी नेपालीले आफ्नो पसिना, मेहनत र सिप विदेशमा होइन, आफ्नै देशमा लगाऔँ । कविले नेपालको प्राकृतिक सुन्दरता, धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदा अनि पुर्खाको ज्ञानको गौरव गर्दै त्यसलाई जगाइराख्ने जिम्मेवारी आजका नेपालीको हो भन्ने देखाएका छन् ।

तल पूरा कविता दिइएको छ । पहिले एकपटक लय मिलाएर ठुलो स्वरले पढ्नुहोस्, अनि श्लोकअनुसारको अर्थ पढ्नुहोस् ।

पहिलो श्लोकमा कवि भन्छन्, नेपाल बाँचिरह्यो भने मात्र हामी नेपालीको गौरव बाँच्छ । देश रहेमा नै नेपाली भाषा, संस्कृति, कला र साहित्य जोगिन्छन् । यहाँ 'साँच्नु' को अर्थ जतन गरेर सुरक्षित राख्नु हो । त्यसैले कवि सबैलाई बोलाउँछन्: आऊ, नेपाललाई बलियो बनाऔँ र आफ्नो श्रम र सिप आफ्नै देशमा लगाऔँ ।

दोस्रो श्लोकमा समानताको भाव छ । एउटा मात्र नेपालीले भातको एउटा सितो पनि खान पाएन भने नेपाल भोको रहन्छ । एउटा मात्र नेपालीले लाउने टालो पाएन भने नेपाल नाङ्गो रहन्छ । यसको अर्थ हो, देशको समृद्धि केही धनी मानिसको सुखले नापिँदैन; सबैभन्दा पछाडि परेको नागरिकसम्म खाना र नाना पुगेपछि मात्र देश साँच्चै सम्पन्न हुन्छ । त्यसैले सबैलाई खाना र लुगा पुर्‍याऔँ र यसका लागि आफ्नो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऔँ भनिएको छ ।

तेस्रो श्लोकमा कविले पहाड र तराईलाई मानिसजस्तै बोल्न लगाएका छन् । पहाड भन्छ, मैले पसिना पाएँ भने म स्वर्ग नै भुलाउने गरी सुन्दर हुन सक्थेँ । पहाडका भिरालो जमिनमा गरा बनाउन, खेती गर्न, बाटो खन्न र पर्यटन बढाउन धेरै मेहनत चाहिन्छ । त्यही मेहनत पाए पहाड स्वर्गभन्दा पनि रमाइलो बन्छ भन्ने आशय हो ।

तराई भन्छ, मैले सिँचाइ पाएँ भने म सुन फुलाउन सक्थेँ । तराईको माटो मलिलो छ, तर पानी नभए बाली राम्रो हुँदैन । कुलो वा अन्य उपायले पानी पुर्‍याए त्यहाँ सुनजस्तै पहेँलो धान र अन्य अन्न फल्छ । यहाँ 'सुन' ले अन्नबालीको सम्पन्नता जनाउँछ ।

श्लोकको अन्तिम भाग एकताको सन्देश हो । 'होस्टेमा हैँसे' धेरै जना मिलेर गह्रौँ काम गर्दा एकअर्कालाई जोस दिन लगाइने आवाज हो । सबैले यसरी मिलेर काम गरे कुनै पनि काम गाह्रो हुँदैन । सबैले इमानदारीपूर्वक, चोखो मनले आफ्नो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाए भने देश बन्छ ।

चौथो श्लोकमा कवि नेपालको प्राचीन ज्ञान र धार्मिक सम्पदाको गौरव गर्छन् । यो यस्तो देश हो जसले सृष्टिकै बेलादेखि विज्ञान अर्थात् ज्ञान पाएको छ । यहाँ देवता, ऋषि र मनुष्य मिलेर वेदान्त गाएका थिए । मुन्धुम महान् छ, धम्मपद महान् छ र यहाँको सम्पदा पनि महान् छ । त्यसैले विश्वमा यो देशजस्तो महान् धरती अर्को छैन भनी कवि गर्व गर्छन् ।

पाँचौँ श्लोकमा पूर्वले अर्थात् हाम्रो भूभागले संसारलाई विशाल रहस्य, गहिरो ज्ञान दिएको कुरा छ । संसारकै सर्वोच्च हिमाल हाम्रो अनुपम शिरको मुकुट हो । ऋषिहरूले बिहान झिसमिसेमा उठेर यहीँ ज्ञानको रहस्य सुने, खोजे । ज्ञानको प्रकाश एकै ठाउँमा जम्मा भएजस्ता ती धन्य पुर्खालाई कवि हजार पटक वन्दना गर्छन् ।

चौथो श्लोकको एउटै पङ्क्तिले नेपालको धार्मिक विविधता देखाउँछ । कविले तीन भिन्न परम्पराका ग्रन्थ वा दर्शनलाई एकै ठाउँमा 'महान्' भनेका छन् । यसबाट नेपालमा फरक फरक धर्म मान्ने मानिस मिलेर बसेका छन् र सबैको सम्पदा उत्तिकै आदरणीय छ भन्ने सन्देश मिल्छ ।

अन्तिम श्लोकमा कवि नेपाल आमासँग प्रश्न गर्छन्: तिम्रो यो दिव्य आभा हामी कसरी जगाऊँ ? हामीभित्र रहेको आलस्य, निद्रा र हीनताको भावना कसरी भगाऊँ ? यहाँ 'निद्रा' ले शरीरको निद्रा मात्र होइन, कर्तव्यप्रति बेवास्ता पनि जनाउँछ । 'हीनता' भनेको आफूलाई अरूभन्दा कमजोर ठान्ने भावना हो ।

त्यसपछि कवि आमासँग आशिष माग्छन्: एकपटक आशिष देऊ, हामी फेरि पसिना बगाउँछौँ । यसरी कविता फेरि त्यही मूल आह्वानमा टुङ्गिन्छ: नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊँ ।

नेपाल प्राकृतिक, धार्मिक र सांस्कृतिक रूपमा महान् देश हो । यहाँ हिमाल, पहाड र तराई छन्; वेदान्त, मुन्धुम र धम्मपदजस्ता सम्पदा छन्; ज्ञानी पुर्खाको देन छ । तर यो गौरव जोगाउन र देशलाई समृद्ध बनाउन हामी नेपालीले आलस्य र हीनता त्याग्नुपर्छ । सबै मिलेर पसिना बगाउनुपर्छ, हरेक नागरिकसम्म खाना र नाना पुर्‍याउनुपर्छ र आफ्नो श्रम र सिप विदेशमा होइन, स्वदेशमै लगाउनुपर्छ । यही कविताको मूल भाव हो ।

यो कविता गाउन मिल्ने लयमा छ । लय मिलाउन हरेक श्लोकका पङ्क्तिको अन्त्यमा मिल्दाजुल्दा ध्वनि राखिएका छन् । यसलाई अन्त्यानुप्रास भनिन्छ ।

• बाँच्ने र साँच्ने (पहिलो श्लोक)
• नखाए र नलाए (दोस्रो श्लोक)
• भुलाउँथेँ र फुलाउँथेँ (तेस्रो श्लोक)
• पाएको र गाएको (चौथो श्लोक)
• विशाल र हिमाल, सखार र हजार (पाँचौँ श्लोक)
• बगाऊँ र लगाऊँ, जगाऊँ र भगाऊँ (छैटौँ श्लोक)

कवितामा एउटा पङ्क्ति बारम्बार दोहोरिन्छ: 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊँ ।' यो पङ्क्ति पहिलो, दोस्रो र छैटौँ श्लोकको अन्त्यमा गरी तीन पटक आउँछ । तेस्रो श्लोकको अन्त्यमा यसैसँग मिल्दो 'सबैले चोखो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाए' आउँछ । पुनरावृत्तिले मूल सन्देशलाई बलियो बनाउँछ र गाउँदा भाका दोहोरिने ठाउँ पनि बन्छ ।

कविता वाचन गर्दा गति, यति र लय मिलाउनुपर्छ । गति भनेको पढ्ने चाल हो, न धेरै छिटो न धेरै ढिलो । यति भनेको पङ्क्तिभित्र सास फेर्न वा अर्थ मिलाउन रोकिने ठाउँ हो, जस्तै: 'नेपाल बाँचे, नेपाली हाम्रो, गौरव बाँच्ने छ' । लय भनेको पढ्दा आउने सङ्गीतमय तरङ्ग हो ।

कविता पढ्दा केही शब्दको उच्चारण स्वतन्त्र उच्चारणभन्दा फरक सुनिन्छ । नेपाल, पहाड, श्रम, सुन, देश जस्ता शब्द एक्लै बोल्दा अन्तिम वर्ण प्रायः हलन्तजस्तो (नेपाल्, पहाड्, श्रम्, सुन्, देश्) सुनिन्छ । कविता गाउँदा भने लय मिलाउन यिनै शब्दको अन्तिम अक्षर तानिन्छ वा अकारसहित सुनिन्छ ।

कविताका विभिन्न रूपमध्ये गजल एउटा लघु अर्थात् छोटो रूप हो । गजलको शाब्दिक अर्थ 'नारीसँगको प्रेमपूर्ण बातचित' हो, तर आजकल यसले जुनसुकै विषयलाई पनि सशक्त रूपमा प्रस्तुत गर्छ । गजल काव्यको श्रव्य विधाभित्र पर्छ र यसमा सङ्गीतको पनि प्रयोग गरिन्छ । गजलमा अक्षर र पाउको सङ्ख्या निश्चित हुँदैन, तर यसको संरचना छुट्टै प्रकृतिको हुन्छ र लेख्दा केही अङ्गमा ध्यान दिनुपर्छ ।

अब मोतीराम भट्टको एउटा गजल पढौँ र यसका अङ्ग चिनौँ ।

बुँद रानाको तलको गजलमा पनि उही संरचना देख्न सकिन्छ । यहाँ 'को कुरा के गरूँ खै' रदिफ हो र नजर, अधर, खबर, सहर, बदर शब्दमा 'अर' ध्वनिको काफिया छ ।

मानव जीवनमा विपत्ति र जोखिम जहिले पनि आउन सक्छन् । व्यक्तिगत जीवन, रोजगारी र व्यापार सबैमा जोखिम हुन्छ । यस्तो अनिश्चित जोखिमलाई अर्को पक्षमा सारेर क्षतिपूर्ति पाउने माध्यम नै बिमा हो ।

बिमा गर्ने व्यक्ति बिमित हो र बिमा गराइदिने संस्था बिमक हो । बिमाले विपत्ति आउनबाट रोक्न सक्दैन, तर विपत्तिबाट हुने आर्थिक क्षतिमा एक हदसम्म राहत दिन्छ । दुई पक्षले तोकिएका सर्तमा सहमति गर्ने भएकाले बिमालाई एक प्रकारको सम्झौता मानिन्छ ।

बिमाले हानि वा नोक्सानीको क्षतिपूर्ति दिन्छ, चिन्ता र त्रास घटाउँछ, लगानी गर्न मिल्ने कोषको स्रोत बनाउँछ, क्षति नियन्त्रण र रोकथाममा सघाउँछ र साख बढाउँछ । गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा सबैसम्म पुर्‍याउन हिजोआज सरकारले स्वास्थ्य बिमालाई उच्च प्राथमिकता दिएको छ ।