शत्रु

‘शत्रु’ एउटा कथा हो। यसका कथाकार विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला हुन्। उनी मानिसको मनभित्र लुकेका डर, शङ्का र भावनालाई केलाएर लेख्ने मनोवैज्ञानिक कथाकारका रूपमा चिनिन्छन्। यो कथा पनि त्यस्तै छ। यसमा बाहिर देखिने घटना एउटै छ: एक रात सुत्न लागेका मानिसमाथि लट्ठीको प्रहार हुन्छ। तर त्यो एउटा घटनाले मुख्य पात्रको मनभित्र जुन आँधी ल्याउँछ, कथाको वास्तविक विषय त्यही हो।

कुनै पनि कथा पढ्दा यसका तीन कुरा छुट्याउन सिक्नुपर्छ। पहिलो, कथा कसको हो, अर्थात् पात्र को को छन्। दोस्रो, कथा कहाँ र कहिले घट्छ, अर्थात् परिवेश के हो। तेस्रो, कथामा के के हुन्छ, अर्थात् घटनाक्रम कसरी अघि बढ्छ। ‘शत्रु’ कथामा यी तीन कुरा यसरी छन्:

• मुख्य पात्र: ४५ वर्षका कृष्ण राय।
• सहायक पात्र: नोकर रामे, बलभद्र, नोकरी खोज्दै आएको युवक, गोविन्द पण्डित, गोरे जमदार, मास्टर, कैयाँ र प्रहरीको इन्स्पेक्टर।
• परिवेश: एउटा गाउँ, कृष्ण रायको सुत्ने कोठा र रातको समय।
• घटना: लट्ठीको प्रहार, शत्रुको खोजी र अन्त्यमा इन्स्पेक्टरलाई दिइएको उत्तर।

कृष्ण राय गाउँका सबभन्दा भद्र मानिस थिए। कसैलाई दुःख नदिने, कसैसँग नबाझ्ने मानिसलाई नेपालीमा ‘आँखामा राखे पनि नबिझाउने’ भनिन्छ। यो उखान कसैका निम्ति ठ्याक्कै मिल्थ्यो भने कृष्ण रायका निम्ति मिल्थ्यो। उनी दस बाह्र वर्षदेखि गाउँभन्दा बाहिर पाइलो पनि राखेका थिएनन्। यसबाट उनको शान्त स्वभाव थाहा हुन्छ।

कृष्ण रायका केही सिद्धान्त थिए। कसैलाई कर्जा दिनु उनी आफ्नो सिद्धान्तविरुद्ध ठान्थे। उनको विचारमा कर्जामा गएको रुपियाँ फर्केर आउँदा झगडा पनि बोकेर ल्याउँछ। तर कसैलाई दुःख पर्दा उनी ‘राजद्वारे श्मशाने च’ भनेझैँ सधैँ सहायताका लागि उपस्थित हुन्थे। अर्थात् राजदरबारको काम होस् वा मलामीको, साथ चाहिने बेलामा उनी पुग्थे। जनककुमारीको एक्लो छोरो मर्दा उनको पतिको भन्दा कृष्ण रायको सान्त्वनाले त्यहाँ भएका मानिसको आँखामा आँसु ल्यायो।

गाउँमा झगडा पर्दा कृष्ण राय नै मध्यस्थ हुन्थे र उनको फैसलाले कोही असन्तुष्ट भएको देखिँदैनथ्यो। उनी घरबाट कमै निस्कन्थे, त्यसैले उनी निस्केको दिन कतै मृत्यु भएछ कि झगडा परेछ भनेर मानिस अनुमान गर्थे। बाटोमा सबै जना अदबसँग उनलाई अभिवादन गर्थे। उनीसँग धन, यश र सम्मान सबै थियो। सन्तान थिएनन्, तर त्यो अभाव उनले आफ्नो टाढाको भतिजोलाई पालेर पूरा गरेका थिए।

एक रात खाइपिई सुत्न लाग्दा कृष्ण रायको मनमा धेरै विचार आउन थाले। उनले आफ्नो जीवनलाई असफल ठानेनन्। सानोतिनो पुँजी कमाएका थिए, तर रुपियाँ जम्मा गर्दा कसैलाई पिर पारेका थिएनन्। सबभन्दा ठुलो सन्तोष यो थियो कि उनको कोही वैरी थिएन। ४५ वर्षको लामो जीवनमा उनले कसैलाई आफ्नो शत्रु बनाएका थिएनन्। यही कल्पनाले उनको तन्द्राको सुख बढाइरहेको थियो।

ठिक त्यही बेला उनीमाथि लट्ठीको प्रहार पर्‍यो। संयोगवश लट्ठीको मुख्य चोट उनमाथि परेन। प्रहार गर्ने मानिसले उनलाई नै हानेको हो कि भित्तालाई, छुट्याउन गाह्रो थियो। कृष्ण राय जुरमुरिँदै उठे, तर तबसम्म आक्रमणकारी भागिसकेको थियो। सुरुमा उनलाई विश्वासै भएन। उनले सोचे, “यस जीवनमा मैले कसैलाई आफ्नो शत्रु बनाइनँ, झगडा फसादमा रहिनँ।” तन्द्राको अवस्थामा सबै भ्रम जस्तो लाग्यो। तर भित्तामा लागेर भाँचिएको लट्ठीको टुक्रा भ्रम हुन सक्दैनथ्यो। उनले निहुरिएर त्यो टुक्रा टिपे र हेर्दै गम्न थाले, “को मेरो शत्रु हुन सक्छ ?”

लामो समय घोरिँदा कृष्ण रायलाई रहस्यको सुइँको पाए जस्तो लाग्यो। त्यसपछि उनको मन एकपछि अर्को मानिसतिर दौडियो:

• रामे: त्यही बिहान काम बिगारेकाले उनले नोकर रामेलाई गाली गरेका थिए। झपार्दा रामेको मुख रातो भएको देखेका थिए। तर उनी त्यति अचाक्ली रिसाएका पनि थिएनन्, र रामेले योभन्दा ठुला गाली सहेको थियो। त्यसैले उनको शङ्का अर्कोतिर सर्‍यो।
• बलभद्र: बलभद्रले हिसाब गोलमाल गरेर ठग्न खोज्दा कृष्ण रायले उनलाई फेला पारी लज्जित पारेका थिए। समाजमा आदर पाउने बलभद्रले त्यो बेइज्जती सहन नसकेर बदला लिन आएका होलान् भन्ने उनलाई लाग्यो।
• नोकरी खोज्दै आएको युवक: भोकै आएको त्यो युवकलाई काममा लगाउनुको सट्टा उनले उपदेश दिए र कुराकानीकै क्रममा अप्रिय शब्द भने। स्वाभिमानी देखिने त्यस्ता मानिसलाई कठोर शब्दले निकै बिझाउँछ र उनीहरू धेरै दिनसम्म इख लिइरहन्छन्।

युवकलाई सम्झँदा कृष्ण रायले आफ्नो एउटा ठुलो दोष पहिलोपटक देखे। आफूलाई अकलुषित र दुर्गुणरहित ठान्ने उनी समय असमय अरूलाई आदेश र सल्लाह दिइरहन्थे। कथाकारको शब्दमा, “नाहक कृष्ण राय यस दुर्गुणलाई गुण ठानेर अङ्कमाल गरिरहेका थिए।” यहाँ कथाले एउटा गहिरो कुरा देखाउँछ: मानिसले आफ्नो जुन बानीलाई गुण ठान्छ, त्यही बानीले अरूलाई चोट पुर्‍याइरहेको हुन सक्छ।

कृष्ण राय धेरै झगडामा मध्यस्थ भएका थिए। गाउँले उनीमाथि विश्वास गरेर नै झगडा मिलाउन बोलाउँथे, र यो उनका लागि गर्वको कुरा थियो। तर अब उनलाई लाग्यो, यही कामले धेरैलाई उनीसँग असन्तुष्ट बनायो होला। गोविन्द पण्डित र गोरे जमदारको खेतको झगडा धेरै दिनदेखि चलेको थियो। एक दिन कुटाकुटसम्म पुग्दा कृष्ण रायले दुवैलाई मिलेर बस्न सम्झाए। तर उनीहरू मानेनन्, र कर लागेर उनले गोरे जमदारको पक्षमा न्याय दिनुपर्‍यो। त्यस दिन उनले गोविन्द पण्डितलाई शत्रु बनाए होलान्।

अर्को पटक मास्टर र कैयाँको झगडामा न्याय कैयाँको पक्षमा पर्दा मास्टरले रिसाएर भनेका थिए, “हेर्नुहोस् कृष्ण रायजी, फैसलालाई त म आफ्नो शिरमा राख्छु तर कैयाँ कैयाँ नै हुन्, काम लाग्ने छैनन्।” यी दुई घटना सम्झँदा कृष्ण राय ब्युँझेझैँ गरी एउटा ज्ञानमा पुगे।

सोच्दै जाँदा कृष्ण रायको सम्झनामा अरू मानिस पनि आउन थाले। रेलको डब्बामा परेको झगडा, हाटमा उनीसँग धक्का खाएर लडेको मानिस, उनले निकालेका नोकरहरू, र उनको उन्नति देखेर सहन नसक्ने गरिब तर इर्ष्यालु दाजुभाइ। कुरा यहाँसम्म पुग्यो कि आफैँले पालेको पोष्य पुत्रमाथि पनि उनलाई भरोसा रहेन।

घटना बिर्सन खोज्दै उनी ओछ्यानमा यताउता कोल्टे फेर्न थाले। उनलाई लाग्यो, शत्रुताको सम्बन्ध कति व्यापक रहेछ। संसारमा कोही मित्र हुँदैनन्, सबै शत्रु, सबै वैरी नै हुन्छन्। अकारण कोही कसैको शत्रु हुँदैन होला, तर झगडाको निहुँ भने कति सजिलै पाइन्छ। कृष्ण रायले धेरैसँग सङ्गत गरेनन्, तर जति जनासँग गरे, सबैलाई ‘बापवैर साध्ने’ कुनै न कुनै निहुँ दिएका रहेछन्। उनको मनमा उठेको वाक्य कथाकै शब्दमा यस्तो छ: “कस्तो अचम्म, निर्दोष कुरामा पनि विषालु साँप जस्तो बैरी बनाउने साधन लुकिरहेको देखिन्छ।”

भोलिपल्ट प्रहरीको इन्स्पेक्टर घटनाको जाँच गर्न आए र सोधे, “तपाईँलाई कसैमाथि शङ्का छ ?” कृष्ण रायले गम्भीर भएर उत्तर दिए, “रामे, केदार, युवक, गोविन्द पण्डित, कन्हैया, मास्टर, बुधे, लीला, पुष्पराज, रामचन्द्र पराजुली...।” जुन मानिसले अघिल्लो रात आफ्नो कोही शत्रु छैन भनेर सन्तोष मानेका थिए, उही मानिस अब एक सासमा दस जनाको नाम लिन्छन्, र सूची त्यहीँ सकिँदैन। कथाको अन्त्यमा रहेको यही व्यङ्ग्यले पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ।

कृष्ण राय यस कथाका मुख्य पात्र हुन्। कथाको सुरुमा उनी एउटा आदर्श मानिस जस्ता देखिन्छन्, तर अन्त्यसम्म आइपुग्दा उनको मनको डर र शङ्का पनि देखिन्छ। उनको चरित्रलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ:

यस कथाको मुख्य सन्देश हो: संसारमा कोही पनि पूर्ण रूपमा शत्रुविहीन हुँदैन। मानिसले जानी जानी कसैको बिगार नगरे पनि उसका साधारण काम, भनाइ र निर्णयले कसैको मन दुखेको हुन सक्छ। न्याय गर्दा, गल्ती समात्दा, सल्लाह दिँदा वा नोकर निकाल्दा पनि कोही न कोही चित्त दुखाउँछ। त्यसैले आफूलाई दोषरहित ठान्नुभन्दा आफ्ना बोली र व्यवहारमा ध्यान दिनु जरुरी छ।

कथाले मानिसको मनोविज्ञान पनि देखाउँछ। एउटा डरलाग्दो घटनापछि मानिसको शान्त मन कति छिटो शङ्कालु बन्छ, त्यसको उदाहरण कृष्ण राय हुन्। अघिल्लो रात कसैमाथि शङ्का नगर्ने मानिस भोलिपल्ट आफ्नै पालेको छोरामाथि पनि भरोसा गर्न सक्दैन।

कथाको शीर्षक ‘शत्रु’ पूर्ण रूपमा सार्थक छ। कथा शत्रु नभएको सन्तोषबाट सुरु हुन्छ, ‘को मेरो शत्रु हुन सक्छ ?’ भन्ने प्रश्नमा घुम्छ र शत्रुहरूको लामो सूचीमा टुङ्गिन्छ। कथाको हरेक अंश शत्रु र शत्रुताकै वरिपरि घुमेकाले यो शीर्षक उपयुक्त छ।