लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा

लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपाली साहित्यका यस्ता स्रष्टा हुन्, जसको नाम पुस्तौँपुस्तासम्म सम्झिइन्छ। उनले नेपालको प्रकृति, नेपाली धर्ती, नेपाली संस्कृति र नेपाली भाषालाई मुटुदेखि माया गरे र त्यही मायालाई कविता, निबन्ध, नाटक र उपन्यासमा उतारे। शिक्षित परिवारमा जन्मेका देवकोटाले जीवनमा सुख र दुःखका धेरै उकाली ओराली भोगे, तर किशोर उमेरदेखि नै स्तरीय रचना गर्न थाले। बिजुलीको वेगमा निरन्तर लेख्ने बानीले उनले सङ्ख्या र गुण दुवै हिसाबले सबैभन्दा धेरै कृति रचना गरे र नेपाली साहित्यलाई समृद्ध बनाए। त्यसैले उनलाई नेपाली साहित्यका युगपुरुष र शिखरपुरुष भनिन्छ।

जीवनी पढ्दा हामी एउटा मानिसको जीवनलाई सुरुदेखि अन्त्यसम्म क्रमैसँग हेर्छौँ: ऊ कहाँ र कहिले जन्मियो, कसरी हुर्कियो, के पढ्यो, कस्ता दुःख भोग्यो, के काम गर्‍यो र समाजलाई के दियो। देवकोटाको जीवनी पनि यही क्रममा अघि बढ्छ। यसमा साल, महिना र गते धेरै आउँछन्, त्यसैले हरेक मुख्य घटनालाई उसको सालसँग जोडेर पढ्दा जीवनको चित्र प्रस्ट बन्छ।

देवकोटाको जन्म वि.सं. १९६६ कार्तिक २७ गते काठमाडौँको डिल्लीबजार धोबीधारामा भएको थियो। बुबा तिलमाधव देवकोटा संस्कृतका विद्वान् र कवि थिए। आमाको नाम अमरराज्यलक्ष्मी देवी थियो। उनी जन्मेको दिन लक्ष्मीपूजा परेको थियो। घरघरमा दीपावलीको उमङ्ग थियो र धनसम्पत्तिकी अधिष्ठात्री महालक्ष्मीको भव्य पूजा भइरहेको थियो। तिलमाधवको घरमा पनि सबैका घरमा झैँ दीपावलीको उज्यालो मुस्कुराइरहेको थियो।

नक्षत्रअनुसार नवजात शिशुको नाम तीर्थमाधव जुरेको थियो। तर लक्ष्मीपूजाकै दिन जन्मेकाले परिवारले यो बच्चालाई लक्ष्मीको प्रसादका रूपमा पाएको सुपुत्र ठाने र उनको नाम लक्ष्मीप्रसाद राखियो। नाम लक्ष्मीसँग जोडिए पनि पछि उनी विद्याकी देवी सरस्वतीका वरद पुत्र बने। अर्थात् उनलाई धनभन्दा ज्ञान र कविताको वरदान बढी मिल्यो।

देवकोटाको बाल्यकाल निकै स्नेहमय वातावरणमा बित्यो। आमाबुबा, दाजु र दिदी सबैका लागि उनी मुटुको धुकधुकी थिए। पछि 'कवि हुने धुनमा' भन्ने निबन्धमा आफ्नो बाल्यकाल सम्झँदै उनले आफू शान्त, सुशील, आज्ञाकारी र सन्तोषी स्वभावको भएको बताएका छन्।

पठित परिवार भएकाले घरमै पढाइको राम्रो वातावरण थियो। बुबा तिलमाधवसँग उनले घरमै संस्कृत पढे। बुबाले कागज वा स्लेटमा लेखिदिएका मन्त्र र श्लोक एक पटक पढेपछि उनी नहेरिकन मुखाग्र सुनाउँथे। यस्तो तेज स्मरणशक्ति देखेर बुबा उनलाई सरस्वतीका अवतार मान्थे। बुबाको इच्छा छोरालाई पण्डित बनाउने थियो, तर दाजु र आमाको प्रेरणाले उनमा अङ्ग्रेजी पढ्ने रहर पलायो। ११ वर्षको उमेरमा वि.सं. १९७७ मा उनी दरबार हाइस्कुलको पञ्चम श्रेणीमा भर्ना भए। त्यो कक्षा अहिलेको छैटौँ कक्षा बराबर हो। अङ्ग्रेजी भाषाप्रतिको यही चासो र व्यङ्ग्यलाई समेटेर उनले पछि 'हाइहाइ अङ्ग्रेजी' निबन्ध लेखे।

युवा अवस्थामा पनि देवकोटा बाल्यकालमा झैँ दयालु, उदार र अति शिष्ट व्यक्तिका रूपमा चिनिए। दीनदुःखीलाई भेटे भने आफूसँग भएको सर्वस्व दिन पनि उनी पछि पर्दैनथे। मानिसले मानिसलाई दुःख दिएको वा कसैले दुःख पाएको देख्दा उनको कोमल हृदय छियाछिया हुन्थ्यो। जातपातको दृष्टिले होस् वा धनी गरिबको दृष्टिले, उनी कसैलाई होच्याउँदैनथे।

दरबार हाइस्कुलमा पढ्दादेखि नै देवकोटाले कविता लेख्न थाले। उनले अङ्ग्रेजीमा कविता लेखेर शिक्षक र सहपाठीलाई चकित पारे। केही साथीले भने उनले दाजुलाई कविता लेख्न लगाएर आफैँले लेखेजस्तो सुनाउने आरोप लगाए। देवकोटाले यो आरोपको जवाफ कुराले होइन, कामले दिए। साथीहरूकै अगाडि बसेर १५ मिनेटमै 'दरबार स्कुल' शीर्षकको कविता रचेर सुनाए। त्यसपछि आरोप लगाउने साथीहरू नै उनका समर्थक बने।

साथीहरूको अनुरोधमा शिक्षकले पनि त्यो कविता पढे र दङ्ग पर्दै देवकोटालाई अङ्ग्रेजीमा 'बडेन पोइट' अर्थात् 'कोपिला कवि' भने। कोपिला फुल्न लागेको फूल हो, त्यसैले यो नामले भविष्यमा ठुलो कवि बन्ने बालकलाई जनाउँछ। समालोचकहरू देवकोटाको कवितायात्रा १० वर्षको उमेरमै सुरु भएको मान्छन्। नेपाली भाषामा लेखिएको उनको पहिलो कविताका दुई हरफ यस्ता छन्:

यी हरफमा संसारलाई दुःखको गहिरो र डरलाग्दो सागरका रूपमा हेरिएको छ। कवि भाइलाई सम्झाउँछन्: एक दिन सबैले मर्नुपर्छ, त्यसैले कहिल्यै घमन्ड नगर। सानै उमेरमा लेखिएको यो कवितामा जीवनप्रतिको गम्भीर सोच देखिन्छ।

किशोर र युवा उमेरको एउटै समयमा देवकोटाले पारिवारिक जीवन, कलेज जीवन, अनुशिक्षण र साहित्यिक यात्रा चारवटै सँगै थामे। वि.सं. १९८१ मा १५ वर्षको उमेरमा उनको विवाह काठमाडौँको चालिसे परिवारकी मनदेवी चालिसेसँग भयो। वि.सं. १९८२ मा १६ वर्षको उमेरमा उनले म्याट्रिकुलेसन परीक्षा उत्तीर्ण गरे। यो त्यस बेलाको परीक्षा हो, जसलाई हालको एसइई सरह मानिन्छ। परीक्षापछिको फुर्सदमा उनले अङ्ग्रेजी स्वच्छन्दतावादी कवि वर्ड्स्वर्थ र सेलीका कविता रुचिपूर्वक पढे।

वि.सं. १९८३ मा उनी त्रिचन्द्र क्याम्पसमा आइएस्सी पढ्न भर्ना भए। पढ्दै पनि गर्नुपर्छ, कमाउँदै पनि गर्नुपर्छ भन्ने घरपरिवारको आग्रहअनुसार उनले अनुशिक्षण अर्थात् अतिरिक्त अध्यापन सुरु गरे। यही कामका कारण उनी कक्षामा नियमित जान पाएनन्। यस बेला विज्ञानभन्दा सेली, बाइरन र म्याथ्यु आर्नोल्डका कविताले उनलाई बढी तान्यो। वि.सं. १९८५ मा आइएस्सी उत्तीर्ण गरेपछि उनले विज्ञान छाडे र अङ्ग्रेजी, अर्थशास्त्र र गणित विषय लिएर त्रिचन्द्र कलेजमै मानविकीतर्फको स्नातक तहमा भर्ना भए। वि.सं. १९८७ मा उनले बी.ए. उत्तीर्ण गरे। दिनको १२ घण्टा अनुशिक्षणमा जुध्नुपर्दा पनि त्यस बेलासम्म उनले केही गीत र कविता रचिसकेका थिए।

देवकोटाले जीवनमा पारिवारिक वियोगको असह्य पीडा पनि खप्नुपर्‍यो। २५ वर्षको उमेरमा, वि.सं. १९९१ असार २४ गते उनकी आमा अमरराज्यलक्ष्मी देवीको निधन भयो। एक वर्षपछि वि.सं. १९९२ जेठ २५ गते बुबा तिलमाधव देवकोटाको पनि देहावसान भयो। त्यसै वर्ष १९९२ मा जन्मेकी उनकी माहिली छोरी पनि दुई महिनामै बितिन्। यसरी २५/२६ वर्षको उमेरमा बुबा, आमा र छोरी तीनै जना गुमाउँदा उनको हृदय छियाछिया भयो र यो पीडाले उनलाई विह्वल बनायो।

तैपनि देवकोटाले सिर्जनाको यात्रा रोकेनन्। यस समयका उनका रचनामा आफन्तको मृत्युबाट जन्मिएको वेदना छ, र सँगसँगै प्रकृतिको स्वच्छन्द र भावमय वर्णन पनि छ। उनले दुःखलाई नै कविताको शक्ति बनाए।

छाँगो छड्छडाएझैँ बिजुलीको वेगमा कविता लेख्ने देवकोटा नेपाली भाषा साहित्यका स्वच्छन्दतावादी साहित्यकार हुन्।

देवकोटाले कविता मात्र लेखेनन्, धेरै साहित्यिक विधामा कलम चलाए। लगातार चार दशकसम्म उनले विभिन्न विधाका दर्जनौँ कृति रचना गरी नेपाली साहित्यलाई समृद्ध तुल्याए। नेपाली साहित्य जति बेला किशोर उमेरतिर लम्किँदै थियो, ठिक त्यही बेला यसले देवकोटाको कलमको जादुमय स्पर्श पायो र विश्व साहित्यकै हाराहारीको प्रौढताको शिखर छुन पुग्यो। उनका प्रमुख कृति विधाअनुसार यस्ता छन्:

महाकाव्य र खण्डकाव्यको फरक बुझ्नुपर्छ। महाकाव्य धेरै सर्गमा फैलिएको, जीवन र जगत्‌लाई व्यापक रूपमा समेट्ने लामो कथात्मक कविता हो। खण्डकाव्य जीवनको कुनै एउटा खण्ड वा पक्षमा केन्द्रित हुने, महाकाव्यभन्दा छोटो कथात्मक कविता हो। शाकुन्तल र सुलोचना महाकाव्य हुन्, मुनामदन र कुञ्जिनी खण्डकाव्य हुन्।

देवकोटा कुरा गर्दागर्दै कविता लेख्न सक्थे। अझ भनौँ, उनी कवितामै कुराकानी गर्न सक्थे। तीन महिनामा 'शाकुन्तल' महाकाव्य, १० दिनभित्र ६० घण्टामा 'सुलोचना' महाकाव्य र एकै रातमा 'कुञ्जिनी' खण्डकाव्य लेख्नु जोसुकैका लागि सम्भव हुँदैन। साहित्यमा देवकोटाका लागि भने असम्भव केही थिएन। यति छिटो र सहज रूपमा रचना गर्ने क्षमताका कारण उनलाई आशुकवि भनिन्छ।

अरू कविको नजरबाट ओझेलमा परेको झ्याउरे छन्द अर्थात् लोकभाकालाई देवकोटाले 'मुनामदन' मार्फत शिखरमा पुर्‍याए। आफ्नो जीवन अवधिमा उनले करिब ७०० फुटकर कविता र आधा दर्जन महाकाव्य रचना गरे। यिनै योगदानका कारण उनी नेपाली भाषा साहित्यमा सर्वोत्कृष्ट कविका रूपमा प्रख्यात छन्। प्रशस्त र गहकिला कविता, खण्डकाव्य र महाकाव्यका कारण उनी महाकविका रूपमा सम्मानित छन्।

देवकोटाको जागिरे जीवन पनि नदी जस्तो एकनासले बगेन। कहिलेकाहीँ कहाली लाग्दा दुःखैदुःख आइपरे। ३४ वर्षको उमेरमा वि.सं. २००० भदौ ११ गते उनी नेपाली भाषानुवाद परिषद्मा नेपाली पुस्तक लेखकका रूपमा जागिरे भए। यो अवधिलाई उनको लेखनयात्राको स्वर्णकाल मानिन्छ, किनभने यसै समयमा उनले उत्कृष्ट महाकाव्य र खण्डकाव्यका साथै थुप्रै कविता, गीत, बालकविता, कथा र निबन्ध रचना गरे।

महासागर जस्तो प्रतिभा राणाहरूको निरङ्कुशताको साँघुरो सुरुङभित्र बग्न सक्दैनथ्यो। मुलुकमा प्रजातन्त्रका लागि क्रान्तिको आगो सल्किँदै गर्दा देवकोटाले पनि विद्रोहको बाटो समाते। वि.सं. २००४ मा उनी प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा संलग्न भए र घरपरिवार कसैलाई थाहा नदिई बनारसतर्फ प्रवासिए। त्यहाँबाट निस्कने 'युगवाणी' पत्रिकामार्फत उनले निरङ्कुशताविरुद्ध युगले चाहेको विद्रोहको वाणी फुके। त्यहीँ उनी सिकिस्त बिरामी परे र बोल्नसमेत नसक्ने अवस्थामा पुगे। विदेशमा मर्नुभन्दा आफ्नै देशमा बसेर सकेको सेवा गर्ने विचार गरी उनी काठमाडौँ फर्के।

फर्केपछि उनी त्रिचन्द्र कलेजका प्राध्यापक भए। वि.सं. २०१३ मा डा. के.आई. सिंहको मन्त्रिमण्डलमा उनी शिक्षामन्त्री बने। उनी नेपाल एकेडेमीका प्राज्ञ र त्रिभुवन विश्वविद्यालयको कमिसन सदस्य पनि भए। पदको शिखरमा पुग्दा होस् वा पद नहुँदा, उनको साहित्यकार व्यक्तित्व कहिल्यै ओइलाएन। कविता, गीत, निबन्ध, नाटक, उपन्यास जस्ता रचनाका फूल उनको सिर्जनाको बारीमा निरन्तर फुलिरहे।

देवकोटाको साहित्यिक यात्रा विचार र सिर्जनाको दृष्टिले पनि आरोह अवरोहले भरिएको छ। उनले जीवन भोगाइका क्रममा जे देखे, जे भोगे र जे अनुभव गरे, त्यसैलाई आफ्ना कृतिमा उतारे। त्यसैले उनका कृतिमा फरक फरक विचार र स्वर भेटिन्छ। यही उनको सिर्जनाको विविधता हो।

एक पटक उनले 'उद्देश्य के लिनु ? उडी छुनु चन्द्र एक' भन्ने कविता लेखे। त्यस बेला धेरैले उनलाई तरङ्गी र लहडी भने। तर त्यो लहड थिएन, दूरदर्शिता थियो। उनको निधन हुनुभन्दा केही समयअघि रुसको रकेट चन्द्रलोक पुगेपछि यो कुरा प्रमाणित भयो।

देवकोटाले जे लेखे र जुन जुन जिम्मेवारी पाए, प्रायः ती सबैमा राष्ट्रको हितमा काम गरेर आफ्नो अब्बलता देखाए। उनले हात हालेका हरेक क्षेत्रमा उनी असल व्यक्तित्वका रूपमा चिनिए। उनका चेलाहरू आज पनि उनी जस्तो शिक्षक र प्राध्यापकसँग तुलना गर्न सकिने व्यक्ति नभेटिएको बताउँछन्। उनका मुख्य योगदान यस्ता छन्:

• शिक्षामन्त्री हुँदा नेपाली भाषालाई पठनपाठनमा अनिवार्य विषयका रूपमा लागु गराउन विशेष पहलकदमी लिए।
• तत्कालीन नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानको स्थापनामा सक्रिय भएर साहित्य र संस्कृतिको संस्थागत विकासको ढोका खोले।
• त्रिभुवन विश्वविद्यालय कहाँ रहने भन्ने स्थान चयन पनि उनैबाट भयो।

उनी यस्ता मोती थिए, जसले छोएको क्षेत्र झन् झन् चम्किन्थ्यो।

देवकोटालाई विभिन्न समयमा देशविदेश घुम्ने अवसर मिल्यो। त्यो अवसर सिङ्गो नेपाल, नेपाली जनता र नेपाली साहित्यको गौरव बढाउने अवसर बन्यो। उनी जहाँ पुग्थे, ओजस्वी भाषणले सबैलाई मन्त्रमुग्ध पार्थे। आफ्नै रचना तत्कालै अङ्ग्रेजीमा अनुवाद गरेर सुनाउन सक्थे। यसरी उनले विश्व समुदायमा नेपाली जाति र भाषाको शिर उच्च पारे।

वि.सं. २०१५ मा तत्कालीन सोभियत सङ्घमा भएको 'अफ्रो एसियाली लेखक सम्मेलन' मा भाग लिन उनलाई निम्ता आयो। शारीरिक अस्वस्थताका कारण भाषण गर्नुअघि चिकित्सकको सल्लाहमा उनलाई रगतसमेत चढाइएको थियो। तैपनि उनले नेपाली भाषा साहित्यलाई विश्वसामु प्रभावकारी ढङ्गले चिनाए। नेपाली साहित्य विश्व साहित्यसँग हातेमालो गर्दै अघि बढ्छ भन्ने कुरा उनले भाषणको अन्त्यमा यसरी भने:

“हिउँको माझमा जन्मेको हाम्रो साहित्य कहिल्यै पनि एउटै पर्वतशृङ्खलाको भुलभुलैयामा बिलाउने छैन । हाम्रो साहित्य पनि एउटै प्रवाहमा सम्मिलित भएर एसिया तथा अफ्रिकालाई परिवेष्टित गर्ने साहित्यको असीम महासागरमा मिल्न पुग्ने छ । यस महासागरद्वारा सिञ्चित त्यो साहित्य पहिलेभन्दा अझ बढी सुन्दर र सम्पन्न बनेर जलबिन्दुका रूपमा फेरि हाम्रा पहाडमा नै बर्सने छ ।”

यसको भाव यस्तो छ। हिमालको काखमा जन्मेको नेपाली साहित्य पहाडका घुम्तीमा हराउने सानो खोला होइन। खोला नदी बनेर समुद्रमा मिलेझैँ यो विश्व साहित्यको महासागरमा मिसिन्छ। त्यहाँ अरू साहित्यको रस लिएर अझ सुन्दर र सम्पन्न बन्छ, अनि पानीको थोपा बनेर फेरि आफ्नै पहाडमा बर्सन्छ। अर्थात् विश्व साहित्यसँगको सम्पर्कले नेपाली साहित्य धनी हुन्छ र त्यसको फल आफ्नै देशले पाउँछ।

करिब तीन दशकसम्म नेपाली भाषा र साहित्यको सेवा गरेका देवकोटालाई क्यान्सर रोगले अचानक आक्रमण गर्‍यो। एकातिर सहनै नसकिने पीडा थियो, अर्कातिर उपचारका लागि आर्थिक सङ्कट। उनी लक्ष्मीपूजाका दिन जन्मे पनि जीवनभर लक्ष्मीले भन्दा सरस्वतीले उनलाई धेरै माया गरिन्। अर्थात् उनीसँग विद्या धेरै थियो, धन थोरै। उनका अन्तिम दिनका घटना यस क्रममा आए:

• वि.सं. २०१६ वैशाख २२ गते केही पैसा जुटाएर उनी शान्तभवन अस्पतालमा भर्ना भए।
• वि.सं. २०१६ असार ६ मा थप उपचारका लागि उनलाई कलकत्ता लगियो। त्यहाँ २४ दिन बस्दा पनि निको नभएपछि काठमाडौँ फर्काइयो, किनभने समुद्रपारिका देशमा उपचार गर्ने खर्च उनीसँग थिएन।
• भदौ ५ गते असह्य पीडा भएपछि उनलाई फेरि शान्तभवन अस्पतालमा भर्ना गरियो।
• भदौ ८ गते पीडैपीडाका बिच अस्पतालमै उनले 'प्रलय वेदना' कविता रचे।
• भदौ १३ गते मोती जयन्तीका दिन उनले 'सङ्कल्प हाम्रो फलोस्' कविता रचे।
• भदौ १७ गते आफ्ना कृतिको मूल्यबारे सोध्दा उनले अरू रचनाभन्दा 'मुनामदन' लाई सबैभन्दा उत्कृष्ट रचना माने।
• बाँच्ने आस नरहेपछि उनकै इच्छाअनुसार उनलाई आर्यघाट लगियो।
• वि.सं. २०१६ भदौ २९ गते उनी यस संसारबाट सदाका लागि बिदा भए।

मृत्युशय्यामा छटपटाउँदा पनि उनले साहित्य सिर्जना गर्न छोडेनन्। यसले लेखनप्रति उनको अटल लगाव देखाउँछ।

देवकोटाको कवित्व प्रतिभा, कविताको गुणात्मक मूल्य र सङ्ख्यात्मक योगदान आज पनि अद्वितीय छ। प्रतिभा, रचनाको परिमाण र उत्कृष्ट गुणस्तर तीनै दृष्टिले उनी नेपाली कविताका सर्वोच्च कवि मानिन्छन्। निधनपछि उनलाई यसरी सम्मान गरियो:

• वि.सं. २०२३ मा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले मरणोपरान्त 'त्रिभुवन पुरस्कार' प्रदान गर्‍यो।
• वि.सं. २०६५ मा त्रिमूर्ति निकेतनको संयोजनमा नेपाल सरकारले 'देवकोटा जन्म शताब्दी' भव्य रूपमा आयोजना गर्‍यो।
• काठमाडौँको मैतीदेवीस्थित उनको निवासलाई नेपाल सरकारले देवकोटा सङ्ग्रहालय बनाएर वि.सं. २०७९ असोज १४ देखि कार्यान्वयनमा ल्यायो।
• उनका कृति र कृतित्वबारे दर्जनौँ विद्यावारिधि अनुसन्धान भइसकेका छन्।
• उनले महाकविको पदवी जनस्तरबाटै पाए।

उनको पार्थिव शरीर यस धर्तीमा छैन, तर उनी आफ्ना अमूल्य कृतिमा अनवरत बाँचेका छन् र अमर बनेका छन्।

देवकोटाको जीवनका मुख्य घटनालाई सालअनुसार मिलाउँदा कुन घटना कुन उमेरमा आयो भन्ने प्रस्ट हुन्छ। परीक्षामा सोधिने मिति यही तालिकाबाट दोहोर्‍याउन सकिन्छ।

देवकोटाको जीवनी केवल मितिहरूको सूची होइन। यसले पढ्ने जो कोहीलाई केही गहिरा कुरा सिकाउँछ:

• दुःख, वियोग र अभाव जीवनमा आउँछन्, तर लक्ष्यप्रति लगनशील व्यक्ति रोकिँदैन।
• आरोपको जवाफ बोलेर होइन, राम्रो काम गरेर दिनुपर्छ।
• मानिसको सेवा नै ठुलो धर्म हो। जात, धन वा पदका आधारमा कसैलाई होच्याउनु हुँदैन।
• देश र मातृभाषाप्रति माया भए विदेशमा पनि आफ्नो देशको शिर ठाडो पार्न सकिन्छ।
• पद आउँछ र जान्छ, तर असल काम र सिर्जना सधैँ बाँच्छ।

जीवनी पढेर मात्र होइन, लेखेर पनि सिकिन्छ। कसैको जीवनी लेख्दा यो क्रम मिलाउँदा रचना व्यवस्थित हुन्छ:

• व्यक्तिको छोटो परिचय र उनलाई किन सम्झनुपर्छ भन्ने कुरा
• जन्ममिति, जन्मस्थान र आमाबुबा
• बाल्यकाल, स्वभाव र शिक्षा
• जीवनका सङ्घर्ष र मुख्य घटना, समयक्रममा
• काम, कृति र योगदान
• पाएका सम्मान र पुरस्कार
• उनको जीवनबाट पाइने सन्देश

व्यक्तिवृत्तमा व्यक्तिको नाम, जन्ममिति, आमाबुबाको नाम, स्थायी र अस्थायी ठेगाना, शिक्षादीक्षा, पेसा व्यवसाय, काम, रुचि क्षेत्र, कामको अनुभव, तालिम, विशेष दक्षता, सम्पर्क नम्बर र इमेल जस्ता सूचना राखिन्छन्। जागिर खान, पेसा व्यवसाय गर्न वा विदेश जान यस्तो विवरण बुझाइन्छ। व्यक्तिवृत्तको अन्त्यमा सम्बन्धित व्यक्तिको हस्ताक्षर अनिवार्य हुन्छ।