चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा

स्वस्थ शरीरलाई खुसी मनको आधार मानिन्छ। ज्वरो आएको दिन मन पनि उदास हुन्छ, खेल्न मन लाग्दैन, पढ्न पनि मन लाग्दैन। धेरैजसो रोग मानिसकै असावधानीका कारण शरीरमा पस्छन्। तिनलाई कसैले बोलाएको हुँदैन, अनुमति पनि दिएको हुँदैन। त्यसैले निबन्धकार तिनलाई अनधिकृत रूपमा प्रवेश पाउने रोगव्याधि भन्छन्। यस्ता रोगले शरीरको शक्ति र मनको खुसी दुवै लुटेर लैजान्छन्, त्यसैले मानिस सधैँ तिनबाट मुक्ति खोज्छ।

मानव शरीर र मनमाथि आक्रमण गर्ने रोगव्याधिविरुद्ध उल्टै प्रत्याक्रमण गरेर तिनलाई दमन र शमन गर्न चिकित्सा विज्ञानको प्रादुर्भाव भएको मानिन्छ। यस विज्ञानको काम मानिसको तन र मन दुवैलाई रोगमुक्त बनाउने प्रयत्न गर्नु हो। चिकित्सा विज्ञानमा आज सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने दुई उपचार पद्धति छन्: एलोप्याथिक चिकित्सा र आयुर्वेद चिकित्सा। एलोप्याथिक पद्धति पाश्चात्य विज्ञानले दिएको अद्वितीय वरदान हो। आयुर्वेद चिकित्सा पूर्वीय वैदिक एवम् प्राच्य सभ्यताले दिएको अभूतपूर्व उपहार हो।

आधुनिक चिकित्सा र आयुर्वेद चिकित्साका अनेक अर्थ छन्। चिकित्सा शब्दको व्युत्पत्तिमूलक अर्थ ‘रोग हटाउने इच्छा’ हो। यही एउटा शब्दभित्र औषधोपचार, इलाज, ओखती गर्ने काम, रोगको पहिचान, रोग निरूपण र रोग निदान जस्ता उस्तै उस्तै धेरै अर्थ अटाएका छन्। सामान्य अर्थमा रोगले सताउँदा त्यसबाट मुक्ति पाउन गरिने उपचार चिकित्सा हो। व्यापक अर्थमा भने रोग लाग्नुअघि नै स्वास्थ्य जोगाउन र रोग लाग्नै नदिन अपनाइने सबै उपाय पनि चिकित्साभित्रै पर्छन्। चिकित्सा विज्ञानलाई आयुर्विज्ञान पनि भनिन्छ। चिकित्साले रोगको मूल जरा पत्ता लगाउँछ, विभिन्न परीक्षण गर्छ र उपचारबाट रोगलाई निर्मूल पार्ने विधि बताउँछ।

आयुर्वेद शब्द ‘आयुष’ र ‘वेद’ मिलेर बनेको हो। आयुषले जीवन वा आयु जनाउँछ र वेदले ज्ञान। त्यसैले आयुर्वेदको शाब्दिक अर्थ ‘जीवनको ज्ञान’ हुन्छ। यसलाई ‘आयुर्वेदको सार’ का रूपमा पनि लिइन्छ। आयुर्वेदले रोग लागेपछि मात्र होइन, रोग लाग्नुअघि नै के खाने, कसरी बस्ने र कस्तो दिनचर्या अपनाउने भन्ने सावधानी सिकाउँछ। जीवनको मर्म बुझेर शरीरमा रोग लाग्नै नदिन खानपान र रहनसहनमा सावधान रहन मदत गर्ने विज्ञानका रूपमा पनि आयुर्वेदलाई अर्थ्याउन सकिन्छ।

स्वास्थ्य सेवा कुन बेला र कुन उद्देश्यले दिइन्छ भन्ने आधारमा चिकित्साका तीन पद्धति छुट्याइन्छन्: निरोधात्मक, प्रवर्धनात्मक र उपचारात्मक। एउटा गाउँको उदाहरणबाट यी तीनलाई सजिलै बुझ्न सकिन्छ। रोग फैलिनुअघि नै बालबालिकालाई खोप लगाउनु निरोधात्मक काम हो। गाउँमा पोषण कार्यक्रम चलाउनु, सरसफाइ अभियान गर्नु र स्वास्थ्य शिक्षा दिनु प्रवर्धनात्मक काम हो। कसैलाई झाडापखाला लागिसकेपछि स्वास्थ्य चौकीमा उपचार गर्नु उपचारात्मक काम हो।

उपचारात्मक स्वास्थ्य सेवाभित्र आधुनिक चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेदबाहेक पनि धेरै उपचार पद्धति छन्: होमियोप्याथी, प्राकृतिक चिकित्सा, योग चिकित्सा, मनो चिकित्सा, अकुप्रेसर र युनानी चिकित्सा। तीमध्ये युनानी, एलोप्याथिक, होमियोप्याथिक र आयुर्वेदिक गरी चार पद्धति बढी प्रचलित छन्।

युनानी चिकित्सा अरबमा प्रचलित प्राचीन पद्धति हो। अरब मूलका मानिस र इरानीहरूले ११ औँ शताब्दीतिर यसलाई भारतमा ल्याएका थिए। पछि भारतमा बेलायती शासनका बेला एलोप्याथिक प्रणाली सुरु भयो। त्यसपछि युनानी पद्धतिको औषधीय शिक्षा, अनुसन्धान र अभ्यास घट्दै गयो।

होमियोप्याथिक शब्दको अर्थ ‘सदृश रोग चिकित्सा’ हो। सदृश भनेको उस्तै देखिने। यस पद्धतिमा रोगका जस्तै लक्षण उब्जाउने औषधीय पदार्थबाटै त्यो रोगको उपचार गरिन्छ। काँडाले बिझेको काँडा अर्को काँडाले झिकिन्छ भनेझैँ विषको औषधी विष नै हो भन्ने यसको मान्यता छ। यो सिद्धान्त ‘समानताले समानताको उपचार’ भन्ने धारणामा आधारित छ। होमियोप्याथी वैकल्पिक चिकित्सा पद्धतिका रूपमा चलेको छ। यसमा सुरुमा रोग बढाउने खुराक दिइन्छ र बिस्तारै रोग निको पारिन्छ।

एलोप्याथिक पद्धति हाल सबैभन्दा बढी र लोकप्रिय चिकित्सा पद्धति मानिन्छ। यसलाई आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको पर्यायका रूपमा हेरिन्छ। यसमा सुरुदेखि नै रोग घटाउने औषधी दिइन्छ। एलोप्याथी र आयुर्वेद दुवै चिकित्सा शास्त्र हुन्। तैपनि व्यवहारमा पूर्वीय, वैदिक र प्राचीन पद्धतिलाई आयुर्वेद चिकित्सा भनिन्छ र पाश्चात्य आधुनिक प्रणालीलाई चिकित्सा पद्धति भनिन्छ। आम बोलीचालीमा ‘डाक्टरी उपचार’ भनेर चिनिने पद्धति नै आधुनिक चिकित्सा वा एलोप्याथिक पद्धति हो।

आयुर्वेद चिकित्सा शास्त्रमा उपचारका आठ शाखा छन्। यिनलाई अष्टाङ्ग आयुर्वेद भनिन्छ। ‘अष्ट’ को अर्थ आठ र ‘अङ्ग’ को अर्थ भाग हो। मानव शरीरमा रोग लाग्ने मुख्य आठ अङ्गको उपचारको वर्णन यिनमा पाइन्छ। एउटा ठुलो अस्पतालमा आँखा विभाग, बाल विभाग, शल्य विभाग छुट्टाछुट्टै भएजस्तै आयुर्वेदले पनि उपचारलाई आठ शाखामा बाँडेको छ।

आयुर्वेदले रोगलाई मात्र होइन, पूरै मानिसलाई हेर्छ। उपचार गर्दा बिरामीको आत्मा, मन, शारीरिक प्रकृति, दोष, मल र धातुको अवस्थालाई पनि ध्यानमा राखिन्छ। रोगको उपचार गर्दा मन र शरीरलाई पूर्ण रूपमा छुट्याउन सकिँदैन भन्ने यसको मान्यता छ। त्यसैले रोगीको मन र शारीरिक प्रकृतिअनुसार उपचार गरिन्छ। दुई जनालाई एउटै रोग लागे पनि तिनको शरीर र स्वभाव फरक भए औषधी र परहेज पनि फरक हुन सक्छ।

आयुर्वेदिक औषधीले आफैँमा तागत वा रसायनको पोषण दिन्छ। यसलाई बिरामी र स्वस्थ व्यक्ति दुवैले प्रयोग गर्न सक्छन्। यसले स्वस्थ व्यक्तिको पोषण गर्छ र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ। आहार, विहार र आचार संहितामार्फत रोगले आक्रमण नगरोस् भनेर रोग प्रतिरोधी औषधीलाई आहारमै जोडिदिनु पनि यसको विशेषता हो। रोगको प्रकृतिविरुद्ध आहारमा पथ्यापथ्यको निर्देशन दिएर स्वस्थ व्यक्तिलाई रोगबाट जोगाउने र रोगीको रोग चाँडै हटाउने काम यसमा हुन्छ।

आयुर्वेदमा दक्ष चिकित्सकले रोगीको नाडी, मलमूत्र आदि अष्टविध अर्थात् आठ प्रकारका परीक्षा गर्छन्। प्रकृति, विकृति, व्यायाम आदि दशविध अर्थात् दश प्रकारका परीक्षाबाट पनि रोगको निदान गर्छन्। आधुनिक प्रक्रियाबाट आयुर्वेदिक औषधीलाई परीक्षण गरेर मात्र उपचारमा प्रयोग गर्न सकिने हुँदा निदान सरल र सस्तो हुनु यसको सबल पक्ष हो। रोग नियन्त्रणसँगै रोगलाई पूर्ण रूपमा निर्मूल पार्ने र कुनै पनि किसिमको पार्श्वप्रभावबाट बचाउने प्रयास पनि यसको विशिष्ट पक्ष हो।

• आत्मा, मन, शरीर, दोष, मल र धातु सबैलाई हेरेर समग्र उपचार
• औषधीले तागत र रसायनको पोषण दिने, बिरामी र स्वस्थ दुवैले खान सक्ने
• आहार, विहार र आचार संहिता तथा पथ्यापथ्यको निर्देशन
• अष्टविध र दशविध परीक्षाबाट सरल र सस्तो निदान
• रोगलाई निर्मूल पार्ने र पार्श्वप्रभावबाट बचाउने प्रयास

आयुर्वेद चिकित्सामा धेरै सकारात्मक पक्ष भएकाले यसको लोकप्रियता दिनानुदिन बढ्दै गएको छ। त्यसैले यसको वर्तमान सुन्दर र भविष्य उज्यालो देखिन्छ। पञ्चकर्म आयुर्वेदको महत्त्वपूर्ण उपचार प्रक्रिया हो। शरीरको शुद्धीकरण गर्न र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन यसको प्रयोग गरिन्छ। यसमा पाँच चिकित्सा विधि मिसिएका हुन्छन्:

• वमन: उपचारात्मक उल्टी
• विरेचन: परिष्करण चिकित्सा
• वस्ति: पेटसम्बन्धी चिकित्सा
• नस्य: नाकबाट औषधी राखेर गरिने उपचार
• रक्तमोक्षण: रगत बग्न दिने उपचार

आयुर्वेदअनुसार शरीरका शारीरिक र मानसिक क्रियाकलाप त्रिदोषमा निर्भर हुन्छन्। वात, पित्त र कफ तीनैओटामा सन्तुलन भए मानिस स्वस्थ रहन्छ र असन्तुलन भए मानिस बिरामी पर्छ। तीन खुट्टे पिर्काको उदाहरण लिऊँ: तीनै खुट्टा बराबर भए पिर्का स्थिर हुन्छ, एउटा मात्र छोटो वा लामो भए पिर्का ढल्छ। त्रिदोषलाई प्रभाव पार्ने तत्त्व मौसम, जलवायु, स्थान, आयु र मानसिक अवस्था हुन्।

यस उपचार पद्धतिका अरू विशेषता पनि छन्। यसमा प्रयोग हुने जडीबुटी नेपालमै पाइन्छन्। रोगको लक्षणका आधारमा उपचार गरिन्छ र चिरफार कम हुन्छ। रोगको नियन्त्रण मात्र नभई निर्मूल गरिन्छ। उपचारका लागि धेरै उपकरण चाहिँदैन, औषधीको नकारात्मक प्रभाव कम हुन्छ र उपचार कम खर्चिलो हुन्छ।

नेपाललाई आयुर्वेदिक औषधीका लागि भूस्वर्ग मानिन्छ। नेपालमा पाइने आयुर्वेदिक महत्त्वका जडीबुटीले देशको समृद्धिको ढोका खोल्न सक्छन्। नेपाल बहुमूल्य र घातक रोग निको पार्ने जडीबुटीको अजस्र भण्डार हो। रामायणमा वर्णन भएअनुसार युद्धमा लक्ष्मण घाइते हुँदा सञ्जीवनी बुटी लिन नेपालको हिमालय क्षेत्रमा पठाइएको प्रसङ्ग स्मरणीय छ। हनुमानले अनेक जडीबुटीमध्ये सञ्जीवनी चिन्न नसकेर सिङ्गै पहाड उठाएर लगेका थिए र त्यो बुटी खुवाएपछि लक्ष्मण सन्चो भएका थिए। यसबाट परापूर्व कालदेखि नै नेपाल आयुर्वेदिक जडीबुटीको भूस्वर्ग रहेको पुष्टि हुन्छ।

आयुर्वेदसम्बन्धी अध्ययन, अध्यापन र अनुसन्धानलाई व्यापक र व्यावहारिक बनाउन नेपालमा विभिन्न शैक्षिक संस्था स्थापना भएका छन्।

यति धेरै गुण भए पनि आयुर्वेदिक उपचार पद्धतिमा व्यवस्थापन, सङ्गठन र निदानमा केही सीमा छन्। दुर्घटनामा परी अङ्गभङ्ग भएका, एपेन्डिसाइटिस, हृदयाघात, पक्षाघात आदि रोगले पीडित बिरामीका लागि, शल्यक्रियाबाट गरिने उपचारमा र सघन उपचारमा राखेर गरिने उपचारमा एलोप्याथीको सहयोग लिनैपर्छ। आयुर्वेदका नाममा जसले पनि औषधी बेच्नु, भिडभाड हुने ठाउँमा हकरले पनि औषधी बेच्नु, त्यसलाई रोक्ने कुनै संयन्त्र नहुनु र जो पायो उसैले घरघरै स्वघोषित आयुर्वेदिक वैद्य बनेर उपचार गर्नु यसका सीमा हुन्।

आधुनिक चिकित्सा पद्धतिका पनि विशेषता र सीमा दुवै छन्। छिटो सन्चो हुनु, विशेषज्ञ अर्थात् डाक्टर र औषधी सजिलै पाइनु तथा मेडिकल काउन्सिल र औषधी व्यवस्था विभागबाट स्वीकृति लिएर मात्र उपचार गर्न पाइनु यसका विशेषता हुन्। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको स्वीकृति चाहिनु अर्थात् यसको सङ्गठन बलियो हुनु, आपत्कालीन अवस्थामा निकै प्रभावकारी हुनु, शल्यक्रिया हुनु र शल्यक्रियाबाट गम्भीर रोग पनि निको हुनु यसका अरू विशेषता हुन्। प्रविधि र उपकरण समयसमयमा अद्यावधिक गरिनु, साना ठुला सबै रोग निको पार्न प्रभावकारी हुनु र ठुलो रोग लाग्नुअघि नै रोक्न खोपको व्यवस्था हुनु पनि यसको बल हो।

यस पद्धतिका सीमा पनि छन्। उपचारमा दक्ष जनशक्तिको अभाव हुनु, औषधीका नकारात्मक असर देखिन सक्नु, औषधी महँगो पर्ने हुँदा गरिबको पहुँचभन्दा बाहिर हुनु र औषधीको दुरुपयोग हुँदा घातक हुनु एलोप्याथी औषधीका सीमा हुन्। यति हुँदाहुँदै पनि गम्भीर प्रकृतिका र आकस्मिक उपचार गर्नुपर्ने बिरामी आधुनिक चिकित्सा पद्धतिको भर नपरी सुखै छैन।

समग्रमा रोग लागेपछि उपचार गर्नुभन्दा रोग लाग्नै नदिनु सर्वोत्तम उपाय हो। रोग लागिहाले मानिससँग रोगको प्रकृतिअनुसार उपचार पद्धति छान्ने विकल्प छँदै छ। एलोप्याथिक औषधीको जस्तो पार्श्वप्रभाव नहुने र शरीरबाट रोगलाई पूर्णतः निर्मूलीकरण गर्ने भनिएको आयुर्वेदिक पद्धतितर्फ मानिसको आकर्षण बढेको छ। आफ्नो शरीर स्वस्थ राख्न, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन र ‘निरोगी जीवन सुखी जीवन’ को सपना साकार पार्न आयुर्वेदिक चिकित्साको प्रयोग आजको आवश्यकता र समयको माग बनेको छ भन्ने निष्कर्षमा निबन्ध टुङ्गिन्छ।

‘चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा’ वस्तुपरक निबन्ध हो। यसमा लेखकले आफ्नो अनुभव सुनाउँदैनन्, चिकित्सासम्बन्धी तथ्य, परिभाषा, वर्गीकरण र तुलना प्रस्तुत गर्छन्। निबन्ध जम्मा बाह्र अनुच्छेदमा संरचित छ। भाषामा व्याधि, शमन, प्राच्य, पार्श्वप्रभाव, निर्मूलीकरण जस्ता संस्कृतमूलका तत्सम र पारिभाषिक शब्द प्रशस्त छन्, जसले यसलाई गम्भीर र ज्ञानमूलक बनाएका छन्।

• पहिलो र दोस्रो अनुच्छेद: चिकित्सा विज्ञानको जन्म र चिकित्सा तथा आयुर्वेद शब्दको अर्थ
• तेस्रो र चौथो अनुच्छेद: चिकित्साका तीन पद्धति र प्रचलित चार उपचार पद्धति
• पाँचौँ अनुच्छेद: अष्टाङ्ग आयुर्वेदका आठ शाखा
• छैटौँ र सातौँ अनुच्छेद: आयुर्वेदका विशिष्ट पक्ष, पञ्चकर्म र त्रिदोष
• आठौँ र नवौँ अनुच्छेद: नेपालको जडीबुटी सम्पदा र आयुर्वेदसम्बन्धी संस्था
• दसौँ र एघारौँ अनुच्छेद: आयुर्वेद र आधुनिक चिकित्साका विशेषता र सीमा
• बाह्रौँ अनुच्छेद: निष्कर्ष, रोग लाग्न नदिनु नै उत्तम उपाय