घरझगडा

'घरझगडा' बदरीनाथ भट्टराईले लेखेको कथा हो। यसको विषयवस्तु नेपालको इतिहासबाट लिइएको छ। गोरखा राज्यको विस्तार हुँदै गरेको समयमा दरबारभित्र चलेको शक्तिको खिचातानी यस कथाको केन्द्रमा छ। नाबालक छोरा रणबहादुर शाहको सट्टा नायबी चलाइरहेकी राजेन्द्रलक्ष्मी र उनका देवर बहादुर शाहबिचको सम्बन्ध कहिले मिलापतिर जान्छ, कहिले झगडामा बदलिन्छ। दरबारको यही झगडाका बेला बाहिरका शत्रुहरू एक भएर गोरखामाथि हमला गर्ने तयारीमा हुन्छन्।

यो कथा दस अनुच्छेदमा संरचित छ। यसको प्रस्तुति पनि विशेष छ। धेरैजसो भाग राजेन्द्रलक्ष्मीको मनभित्र चलेको सोचका रूपमा आउँछ। उनी 'म' भनेर आफैँसँग कुरा गरेझैँ आफ्ना डर, शङ्का, रिस, पछुतो र योजना खोल्छिन्। बिचबिचमा राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहबिचको सिधा कुराकानी आउँछ। यसैले पाठकले पात्रको बाहिरी काम मात्र होइन, भित्री मन पनि नजिकबाट देख्न पाउँछ।

कथामा प्रत्यक्ष भूमिकामा देखिने पात्र दुई जना मात्र छन्: राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाह। अरू पात्रहरू उनीहरूको कुराकानी र सम्झनामा मात्र आउँछन्। कसको को नाता हो भन्ने बुझेपछि कथाको झगडा किन यति पेचिलो छ भन्ने प्रस्ट हुन्छ।

• राजेन्द्रलक्ष्मी: कथाकी मुख्य पात्र। नाबालक छोरा रणबहादुर शाहकी आमा र नायबी चलाउने रानी। छोराको रक्षा उनको सबैभन्दा ठुलो चिन्ता हो।
• बहादुर शाह: राजेन्द्रलक्ष्मीका देवर र रणबहादुरका काका। बेतियाबाट आएर सहयोग गर्ने, पछि नुवाकोटमा नजरबन्दमा परेका र अन्त्यमा फेरि बेतिया जाने पात्र।
• रणबहादुर शाह: नाबालक छोरा। कथामा बोल्दैनन्, तर सारा झगडा उनकै सुरक्षा र उनकै नाममा चल्ने शासनसँग जोडिएको छ।
• गुरु गजराज मिश्र: 'बाहिरी शत्रुलाई उठ्न दिनाको मूल कारण घरझगडा हो' भन्ने वाक्यको टीकाटिप्पणी गर्ने गुरु।
• सरदार बलि बानियाँ र रामकृष्ण कुँवर: युद्धमा खटिएका सरदार। बलि बानियाँले पाल्पा, पर्वत र तनहुँको सङ्गठनसँगको लडाइँमा बलिदान दिए; रामकृष्ण कुँवर चितवनबाट फौज लिएर तनहुँतिर गए।
• भारदार र कुरौटेहरू: दरबारका मानिस, जसमध्ये कोही न्यायको बाटो हिँड्छन् भने कोही कनसुत्ला कुरा लगाएर झगडा बढाउँछन्।

कथा राजेन्द्रलक्ष्मी बडो मुस्किलसँग नजरबन्दबाट छुटेको घटनाबाट सुरु हुन्छ। उनी लामो सास फेर्दै भन्छिन्, "दयाको फल मैले पाएँ। कुपात्रमा परेको अमृत पनि विष बन्दोरहेछ।" देवर सम्झेर जसलाई उनले सक्दो माया र सहयोग गरिन्, उही बहादुर शाहले उनलाई थुन्न लगाए। उनको बुझाइमा बहादुर शाह घरमा बाघ बने, आकाशमा पुर्‍याउँदा बाज बने। तर उनी डराउने खालकी छैनन्। "नाग बनेर आए पनि यिनीसँग म डराउन्नँ" भन्ने उनको वाक्यले उनको साहस देखाउँछ। शङ्काको डोरीमा पिङ खेल्नु नादानी र जुम्सो बन्नु बेकुफी हो भन्ने उनको निष्कर्ष छ।

उनी आफूलाई आफ्नो बच्चामाथि अरूले जाइलाग्दा चुप नबस्ने सिंहिनीसँग तुलना गर्छिन्। छोरा रणबहादुर नै उनको धन, जन, तन र मन हो। तीन वर्षअघि पति गुमाएर उनी मुर्कट्टा बनेकी थिइन्। सती नगएकामा धेरैले कुरा काटे, षड्यन्त्रमा फसाउन खोजे, तर उनी सन्तान र देशका लागि पृथ्वीजस्तै क्षमा र स्थिरता धारण गरेर बसिन्। त्यही बेला बेतियाबाट आएर बहादुर शाहले मदत गरे। तर शासन नै हत्याउन खोज्ने उनको मन देखेपछि र नाबालक भतिजमाथि उनले माया राख्लान् भन्ने भरोसा टुटेपछि राजेन्द्रलक्ष्मीले उनलाई सुधार्ने प्रयत्न गरिन्। 'विष संशोधन गरेपछि रसायन बन्छ' भन्ने आशा माटोमा मिल्यो, अनि उनले बहादुर शाहलाई नजरबन्द गराइन्।

गुरु गजराज मिश्रले 'बाहिरी शत्रुलाई उठ्न दिनाको मूल कारण घरझगडा हो' भन्ने वाक्यको ठुलो टीकाटिप्पणी गरेपछि राजेन्द्रलक्ष्मीको मनले पनि त्यो कुरा स्विकार्‍यो। त्यसै बेला चौबिसी राज्यहरू सङ्गठित हुन थालेको गुप्ती खबर आयो। पाल्पा, पर्वत र तनहुँको सङ्गठनसँगको लडाइँमा सरदार बलि बानियाँ र केही फौजले बलिदान दिए। चितवनको रक्षामा बसेका रामकृष्ण कुँवर फौज लिएर तनहुँतिर गएको खबरले भने केही आश्वासन दियो।

यो अवस्था देखेर राजेन्द्रलक्ष्मीले मानवता र परिस्थितिको ख्याल गरिन् र बहादुर शाहलाई नुवाकोटबाट छुटाएर ल्याइन्। उनले भनिन्, "राजकुमार, यसरी हामीले आगो पानी बन्नु ठिक होइन। आपसी फुट नै जातिको पतनको चिह्न हो।" ससुराज्यूले उठाएको एकता र राष्ट्रियताको जगमा मन्दिर खडा गर्न नसके बाँच्नु मर्नु बराबर हुने उनको भनाइ थियो। अब पुराना विरोध बिर्सेर देशभक्तिको सोझो बाटो लाग्ने प्रस्ताव उनले राखिन्।

बहादुर शाह एकछिन वाल्ल परे र सहमति जनाए। उनको मनसाय पनि आमासमान भाउजूलाई पुजेर जन्मभूमिलाई उन्नत शिखरमा पुर्‍याउनु नै थियो। उनले झगडाको दोष कनसुत्ला कुरौटेलाई दिए: उनीहरू तिललाई पहाड बनाइदिन्छन्, र थिचिएका कुरा घाममा बसेर धोइपखाली नगर्दा त्यही विस्फोट बनेर निस्कन्छ।

मिलाप लामो टिकेन। राजेन्द्रलक्ष्मीले बहादुर शाह काँडा झरेको गुलाफको बोट बनेर फर्केलान् भन्ने आशा गरेकी थिइन्, तर झन् फूल झरेर काँडा मात्र बाँकी रहेको पाइन्। बालुवाले तिललाई पनि बालुवा नै सम्झन्छ भनेझैँ उनी देवरका आँखामा बिझाउन थालिन्। उनले बर्साएको अमृतमा बहादुर शाहले विष देखे, दिएको चिनीलाई गेगर ठाने र हितका वचन पनि तिखो वाण बने। शङ्काले शङ्का जन्मायो, र घात प्रतिघात चल्दै गयो। अन्त्यमा बहादुर शाहले बुनेको जालमा उनी आफैँ परिन्। थुनुवा कैदीजस्तो बस्नुपर्दा उनले पतिले त्यागेको मानिसलाई घरभित्र ल्याएको पापको फल हो भनेर चित्त बुझाइन्।

काका मुञ्जले भतिज भोजमाथि गरेको दानवी व्यवहारको कथा सम्झँदा उनको मनमा झन् औडाहा छुट्यो, किनकि उनको छोरा पनि काकाकै छायामा थियो। छोराको रक्षाका लागि उनी गहन किल्ला फोरेर मैदानमा उत्रिसकेकी छन्। व्याधाले खेदेको बघिनीजस्तै उनी कुनै दुस्साहसबाट पछि हट्दिनन्। तैपनि उनलाई थाहा छ: बाहिरी शत्रुलाई नदबाई घरमा रडाको मच्चाउनु ठिक होइन। त्यसैले उनी घनघोर जङ्गलमा एक्लै छोडिदिने लक्ष्मणसँग पछि सीताले गरेको व्यवहार दोहोर्‍याउने कि अर्कै बाटो लिने भन्ने दोधारमा पर्छिन्।

राजेन्द्रलक्ष्मीले बहादुर शाहलाई डाकेर सिधै प्रश्न गर्छिन्: मिलेर काम गर्ने शपथ कहाँ गयो? नायबीमा राल काढेर सोझी भाउजूलाई छक्याउनु राजनीति हो? उनी चेतावनी दिन्छिन् कि शाही कुलमा ऐरेलु बन्नेले तितो अनुभव आफैँ भोग्छ, र सुतेकी सिंहिनीको टाउकामा टेक्नु बुद्धिमानी होइन। कमलपित्त भएको आँखाले सबै पहेँलो देखेझैँ बहादुर शाहले उनलाई आइमाई भनेर हेपेको उनको आरोप छ। "डोरीले हात्तीलाई हलचल गर्न दिँदैन" भन्दै उनी नारीको शक्ति सम्झाउँछिन्: कम्मर कसे नारी छहरा, पहरा, ढाल, तरबार, हिउँ र ज्वाला बन्न सक्छे, आँधी र व्याधि बन्न सक्छे। शक्ति नभएका भए महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वतीलाई कसैले पुज्ने थिएनन्। खेलौना सम्झेर आगो खेलाउनेको गति के हुन्छ, विचार गर्न उनी भन्छिन्।

बहादुर शाह फेरि एकछिन वाल्ल पर्छन् र शान्त स्वरमा जवाफ दिन्छन्। उनले नारीलाई जननीकै रूपमा पाएका छन् र नारी सिर्जना र शक्तिको अवतार हो भन्ने उनलाई थाहा छ। उनी भाउजूलाई आमाको मूर्ति सम्झेर श्रद्धा गर्छन्। उज्यालाका लागि बालेको बत्तीले आगलागी गर्न लागेपछि उपचार गर्नैपर्छ भनेझैँ देश बचाउन उनले त्यो कदम चालेको बताउँछन्। व्यक्तिगत विरोधले होइन, आपसी घात प्रतिघातले मातृभूमिको भविष्य अँध्यारो देखेर बाध्य भएर यो काम गरेको उनको भनाइ छ। नायबीका लागि मरिमेट्ने गिद्ध आफू नभएको बताउँदै छोडेर जा भन्ने आदेश भए अहिल्यै जान तयार रहेको उनी बताउँछन्।

बहादुर शाह बेतिया पुगेको खबर राजेन्द्रलक्ष्मीको कानमा कनसुत्लो पसेझैँ भयो। उनी अत्तालिइन्। अब कानमा तेल हालेर बस्ने बेला थिएन। बहादुर शाहले कुन ओखतीको प्रयोग गर्छन्, कुन जाल रच्न गएका हुन्, केही थाहा थिएन। उनी वीर बनेर फर्के भने धेरै भारदार पतिङ्गरजस्तै उनकै पछि लाग्नेछन्। नफर्के पनि राजेन्द्रलक्ष्मीले आफ्नै हातको ढाल तरबार गुमाइन्। कदर गरेर राख्नुपर्ने हीराको चहक हत्याउन खोज्दा बढ्दैन। तेल बेसार घसेका मिठा वचनले उनलाई लडाइँमा खटाएको भए बहादुर शाह बाहिर सभा सम्हाल्थे, उनी भित्र मिलाउँथिन्।

अब उनी स्विकार्छिन् कि देवर खराब थिएनन्। उनले मानवताको साँध नाघेको भए पहिले नै राजेन्द्रलक्ष्मीलाई सती जानुपर्ने भासमा फसाइदिन्थे, र उनले सहायता नगरेको भए उनको दैया चल्ने थिएन। जता जित हुन्छ उतै गएर चोचोमोचो मिलाउने चमेराजस्ता मानिसले नै भाँडभैलो पारेका थिए। घरझगडाको बिउ निभाउन खोज्दा उल्टै राँको सल्काइएको, मनमा पाकेको जौ तिल डढेलो बनेको र वेदनाको एउटा धारा समुद्र बनेको उनी महसुस गर्छिन्। उता पर्वत, लमजुङ र तनहुँ मिलेर गोरखामा हमला गर्ने खबर आउँछ। पाल्पा पनि चुप छैन, पूर्वतिर पनि उस्तै हालत छ। कथा "अब गर्ने के?" भन्ने प्रश्नमा टुङ्गिन्छ। यसरी खुला अन्त्यले पाठकलाई नै सोच्न लगाउँछ।

यस कथाको भाषा ओजिलो र चित्रमय छ। पात्रहरू सिधा भन्नुभन्दा उपमा, उखान र टुक्काबाट आफ्नो मनको भाव खोल्छन्। यी अभिव्यक्ति बुझ्न सके कथाको भाव पनि छिटो बुझिन्छ।

• कुपात्रमा परेको अमृत पनि विष बन्दोरहेछ: नालायक मानिसलाई गरेको भलाइ पनि हानिकारक बन्छ।
• शङ्काको डोरीमा पिङ खेल्नु नादानी हो: शङ्कामा झुन्डिएर निर्णय नगर्नु हिम्मत नभएको काम हो।
• तिललाई पहाड बनाउनु: सानो कुरालाई ठुलो बनाएर फैलाउनु।
• बालुवाले तिललाई पनि बालुवा नै सम्झन्छ: आफू जस्तो छ, अरूलाई पनि त्यस्तै देख्नु।
• सुतेकी सिंहिनीको टाउकामा टेक्नु: शान्त बसेको शक्तिशाली व्यक्तिलाई जिस्क्याएर आफैँ खतरामा पर्नु।
• डोरीले हात्तीलाई हलचल गर्न दिँदैन: कमजोर देखिने कुराले पनि बलियोलाई बाँध्न सक्छ।
• खेलौना सम्झी आगो खेलाउनु: खतरनाक कुरालाई हल्का ठानेर खेलाउनु।
• चमेरा: जता जित हुन्छ उतै ढल्किने, दुवैतिर मिल्ने अवसरवादी मानिस।

कथाले देखाउँछ कि घरभित्रको झगडाले बाहिरी शत्रुलाई बलियो बनाउँछ। राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाह दुवै आफूलाई देशभक्त ठान्छन्। तैपनि शङ्का, कुरौटेका कनसुत्ला कुरा र शक्तिको मोहले उनीहरूलाई एकअर्काको शत्रु बनाउँछ। दरबारभित्र घात प्रतिघात चलिरहँदा पर्वत, लमजुङ, तनहुँ र पाल्पा गोरखामाथि जाइलाग्ने तयारीमा हुन्छन्। कथाले सत्ता प्राप्तिका लागि हुने सङ्घर्षले व्यक्ति मात्र होइन देशलाई पनि गहिरो चोट पुर्‍याउँछ भन्ने देखाउँछ।

कथाको कुनै गहन वाक्यको अर्थ विस्तार गरेर प्रसङ्गसहित बुझाउनुलाई व्याख्या भनिन्छ। उदाहरणका लागि 'शङ्काको डोरीमा पिङ खेल्नु नादानी हो' भन्ने वाक्यको व्याख्या गर्दा पहिले यो कसले, कुन बेला भनेको हो भनेर खोलिन्छ, अनि यसको शाब्दिक र भावगत अर्थ दिइन्छ। व्याख्या लेख्दा यो क्रम अपनाउनुहोस्:

• पाठ, विधा र लेखकको नाम उल्लेख गर्ने।
• वाक्य कसले, कसलाई, कुन प्रसङ्गमा भनेको हो भनेर लेख्ने।
• वाक्यको सिधा अर्थ खोल्ने, अनि त्यसभित्रको उपमा वा भाव बुझाउने।
• कथाबाटै एक दुई उदाहरण दिएर भाव पुष्टि गर्ने।
• आजको जीवनसँग जोडेर निष्कर्ष दिने।

सार भनेको पूरै कथाको मूल कुरा छोटो रूपमा आफ्नै भाषामा लेख्नु हो। सारमा पात्रका लामा संवाद होइन, घटनाको क्रम र सन्देश मात्र आउँछ। सार लेख्दा यो क्रम अपनाउनुहोस्:

• कथा फेरि पढेर मुख्य घटना क्रमैसँग टिप्ने।
• उपमा, दोहोरिएका कुरा र लामा उद्धरण हटाउने।
• सुरुवात, मध्य र अन्त्य जोडेर एउटै अनुच्छेदमा लेख्ने।
• अन्त्यमा कथाको सन्देश एक वाक्यमा राख्ने।

भाषा सिक्दा पढ्ने र लेख्ने मात्र होइन, सुनेर बुझ्ने र शुद्ध बोल्ने सिप पनि चाहिन्छ। कथा पालैपालो सस्वर वाचन गर्दा उच्चारण, विराम र भावअनुसार स्वरको उतारचढाव मिलाउनुपर्छ। राजेन्द्रलक्ष्मीका रिसाएका प्रश्न र बहादुर शाहका शान्त जवाफ एउटै स्वरमा पढे कथाको भाव हराउँछ। व्यक्तित्व, षड्यन्त्र, प्रयत्न, आश्वासन, देशभक्ति, चित्त, उज्यालो र मूर्ति जस्ता शब्दमा संयुक्त अक्षर र दीर्घ मात्रा बिग्रन नदिन ध्यान दिनुपर्छ।

कुनै पाठ सुनेर ठिक बेठिक छुट्याउँदा कुन पात्रले के भन्यो, कसले कसलाई के भनेर निहुँ खोज्यो र अन्त्यमा के भयो भन्ने कुरा टिप्दै सुन्नुपर्छ। सुनको चरो समात्न खोज्ने हत्केला र पाँच औँलाको संवादले पनि घरझगडाकै जस्तो शिक्षा दिन्छ: औँलाहरू एक्लाएक्लै झगडा गरेर बस्दा केही हुँदैन, हत्केलासँग मिलेर मुठी बनेपछि मात्र बलियो पक्रन सकिन्छ।