सुनाइ पाठ

भाषाका चार सिप छन्: सुनाइ, बोलाइ, पढाइ र लेखाइ । यीमध्ये सुनाइ सबैभन्दा पहिले सिकिने सिप हो । सानो बच्चाले अक्षर चिन्नुभन्दा धेरै अघि नै घरका मान्छेको कुरा सुनेर बोल्न सिक्छ । पढ्दा पाठ आँखाअगाडि हुन्छ र नबुझिए फेरि हेर्न सकिन्छ । सुन्दा भने शब्द एकपटक बोलिन्छ र अघि बढिहाल्छ । त्यसैले राम्रो सुनाइका लागि ध्यान, सम्झना र छिटो बुझ्ने क्षमता तीनओटै चाहिन्छ ।

तल सोह्रओटा छोटा रचना छन् । तिनमा कविता, कथा, जीवनी, संवाद, पर्वको परिचय, ज्ञान दिने लेख र चिठी सबै पर्छन् । शिक्षकले पढेर वा बजाएर सुनाएपछि विद्यार्थीले सुनेकै आधारमा प्रश्नको उत्तर दिनुपर्छ । प्रत्येक रचनाको विषय, पात्र, मुख्य तथ्य र सन्देश पहिल्यै परिचित भए सुनेको कुरा सजिलै पक्रन सकिन्छ ।

राम्रोसँग सुन्ने तरिका:

• सुरुमै शीर्षक ध्यान दिएर सुन्नुहोस् र विषय के होला भनेर अनुमान गर्नुहोस् ।
• को, के, कहाँ, कहिले, किन र कसरी भन्ने प्रश्न मनमा राखेर सुन्नुहोस् ।
• व्यक्ति, ठाउँ, साल, महिना र सङ्ख्या सुन्नेबित्तिकै छोटकरीमा टिप्नुहोस् ।
• संवाद भए कसले के भन्यो र किन भन्यो भनेर छुट्याउनुहोस् ।
• कविता भए लय र भाव दुवैमा ध्यान दिनुहोस् ।
• सुनिसकेपछि रचनाको मूल सन्देश आफ्नै एक वाक्यमा भन्नुहोस् ।

रचनाको विधा थाहा भयो भने के सुन्ने भन्ने पनि थाहा हुन्छ । कथामा घटना र पात्र, जीवनीमा व्यक्तिको जन्म, काम र योगदान, लेखमा परिभाषा र तथ्य, संवादमा प्रश्न र जवाफ, चिठीमा लेख्नेको चाहना मुख्य हुन्छन् ।

कवि शान्ति सापकोटाको यो कविता नेपालप्रतिको माया र गर्वले भरिएको छ । दुई श्लोकको यस कवितामा पहिले नेपालको प्रकृतिको सुन्दरता र त्यसपछि यहाँका जीवजन्तु, भाषा, जाति र जनताको एकताको वर्णन छ ।

पहिलो श्लोकमा नेपालको बिहान छ । सूर्यको किरण पर्दा हिमालको चुचुरो रातो भएर टल्कन्छ । भाले बासेर बिहान भएको खबर दिन्छ । वनमा मिठा काफल पाक्छन् । झरनाहरू गीतको लयसँगै पानी बगाउँछन्, मानौँ अमृत बाँडिरहेका छन् । कोइलीको मीठो स्वर सुन्दा मनमा ऊर्जा र बल बढ्छ ।

दोस्रो श्लोकमा कवि वनका हात्ती, बाघ र बँदेललाई उम्दा कलाकार भन्छन् । नेपालमा धेरै भाषा र जाति छन् । ती एउटै मालामा उनिएका फूलजस्तै भएर देशको गहना बनेका छन् । पाखा, भीर र फाँट सबै रमाइला छन् र तिनै देशका सम्पत्तिका खेत हुन् । अन्तिम पङ्क्तिले कविताको सार भन्छ: हामी अनेक थरीका छौँ, तर एक हुने सद्भावको चेतना हामीमा छ ।

यो हत्केला र पाँच औँलाको कथा हो । एक दिन सुनले बनेको एउटा चरो उड्दै आएर हत्केलामा बस्छ । सुनको चरो देखेर हत्केलालाई लोभ लाग्छ । उसले पाँचै औँलालाई मुठी कसेर चरो थिच्न आदेश दिन्छ । चरो निकै बलियो भएकाले थिचिरहन गाह्रो हुन्छ र एकएक गरी औँलाहरू बहाना बनाउन थाल्छन् । हत्केलाले भने सबैलाई फकाउँदै उनीहरूको महत्त्व सम्झाउँछ ।

• बुढीऔँला: म बुढो भएँ, थिच्न सक्दिनँ । हत्केला: तँ बुढो भएको छैनस्, थिचिराख् ।
• चोरऔँला: मलाई चोर भनेको होइन ? चोरले यो काम किन गर्नु ? हत्केला: तँ चोर होइनस्, चरो उड्ला, थिचिराख् ।
• माहिलीऔँला: मलाई किन अग्लो र नराम्रो भनेको ? हत्केला: तँ नराम्रो छैनस्, अग्लो हुनु पनि कहिलेकाहीँ फाइदै हुन्छ ।
• साहिँलीऔँला: म नाम नभएको छोराको के काम ? हत्केला: अबदेखि तँलाई नाम नभएको भन्दिनँ, तँ राम्रो नाम भएको छोरो होस् ।
• कान्छीऔँला: म सानो र दुब्लो, कुनै हैसियत नभएको, म त फुत्किएर छुट्छु । हत्केला: तँ छुट्टिइस् भने चरो उडेर भागिहाल्छ, फेरि यस्तो चरो कहाँ पाइन्छ र ?

हत्केलाको अनुरोधपछि पाँचै औँला मिलेर सुनको चरो मुठीभित्र पक्रिराख्छन् । उनीहरूको बल र सहयोगले हत्केलाले चरो धेरै पैसामा बेच्छ । त्यस दिनदेखि हत्केला र औँलाहरू नजिक नजिक बस्न थाले र सबैलाई मिलेर बस्दाको फाइदा बताउन थाले ।

इमानसिंह चेमजोङ लोप हुन लागेको किराँत भाषा, लिपि र संस्कृतिलाई फेरि जगाउन जीवनभर इमानपूर्वक लागिपरेका महान् व्यक्ति हुन् । उनले बुबाबाट किराँतहरूको अतीत गौरवशाली थियो, उनीहरूको आफ्नै भाषा, लिपि र संस्कृति थियो, तर पछि त्यो लोप हुने अवस्थामा पुग्यो भन्ने कुरा थाहा पाए । आफ्नो जाति र भाषा विकासमा पछि परेको देखेपछि उनी किराँत भाषा संस्कृतिको संरक्षण र विकासतर्फ लागे र किराँत लिम्बू भाषा र लिपिको पुनर्जागरण गरे ।

भाषा संस्कृतिको संरक्षण गर्नैपर्छ भन्ने अठोट गरेर उनले पढाइ बिचैमा छाडे । लिम्बू बस्तीमा खोज गर्दै हिँड्दा उनले मानिसमा आफ्नो भाषाप्रति चेतना जगाए । किराँत भाषा र संस्कृतिसम्बन्धी थुप्रै पुरातात्त्विक सामग्री सङ्कलन गरी काठमाडौँ ल्याए र धमाधम प्रकाशन गर्न थाले । दर्जनौँ पुस्तक र थुप्रै लेख लेखे । करिब छ दशक अटुट योगदान दिएपछि उनी बिते । शरीरले नभए पनि आफ्ना कामले उनी आज पनि अमर छन् ।

सरुभक्तको यो कथा ग्रिक मिथकको पात्र प्रमिथसमा आधारित छ । पहिले पृथ्वीमा उज्यालो थिएन । मान्छे अन्धकारमै जन्मन्थे, सङ्घर्ष गरेर बाँच्थे र अन्धकारमै मर्न अभिशप्त थिए । उनीहरूको दयनीय अवस्था देखेर प्रमिथसले स्वर्गबाट आगो चोरेर मान्छेलाई दिए । आगो चोरेको अभियोगमा स्वर्गका राजा जिउसले प्रमिथसलाई अजम्मरी पीडाको सजाय दिए ।

आगो पाएपछि मान्छेले सभ्यताको विकास गरे, इतिहास रचे, विज्ञानको विकास गरे र देवताभन्दा पनि शक्तिशाली भए । तर शक्तिको मदमा उनीहरूले एकअर्कालाई नै मारे । पृथ्वीमा फेरि अन्धकार छायो र थोरै मान्छे मात्र बाँचे । प्रमिथसले फेरि आगो ल्याउँदा मान्छे डराएर ओडारतिर भागे र आगो लिन मानेनन् । कारण सोध्दा उनीहरूले भने:

“आगाले उज्यालो मात्र दिँदोरहेनछ, पोल्दो पनि रहेछ । उज्यालाले सभ्यता विकास मात्र गर्दोरहेनछ, सभ्यता विनाश पनि गर्दोरहेछ ।”

यसरी प्रमिथसको अजम्मरी पीडामाथि अर्को अजम्मरी पीडा थपियो । कथामा आगो ज्ञान र विज्ञानको प्रतीक हो भने अन्धकार अज्ञानको प्रतीक हो । ज्ञानले मानिसलाई शक्ति दिन्छ, तर विवेक नभए त्यही शक्तिले विनाश गर्छ । युद्ध र विनाशकारी हतियारले सभ्यता नै सिध्याउन सक्छ भन्ने चेतावनी यस कथाले दिन्छ ।

यो संवाद शैलीमा लेखिएको रचना हो । ज्ञान हासिल गरेर चर्चित भइसकेका कवि कालिदास भ्रमणका क्रममा एउटा गाउँ पुग्छन् । तिर्खाएका कालिदास एउटा घरको ढोकामा पुगेर पानी माग्छन् । ढोकामा उभिएकी युवती पहिले परिचय माग्छिन् । कालिदासले जे जवाफ दिन्छन्, युवती त्यसैलाई तर्कले काटिदिन्छिन् ।

केही बोल्न नसकेपछि कालिदास युवतीको पाउमा परेर पानी माग्न थाल्छन् । ‘उठ्नुहोस् महानुभाव !’ भन्ने आवाज सुनेर माथि हेर्दा ती युवती साक्षात् सरस्वती हुन्छिन् र कालिदास नतमस्तक हुन्छन् । सरस्वतीले भनिन्: “शिक्षाबाट ज्ञान हासिल गर्नुपर्छ न कि अहङ्कार । तपाईँले शिक्षाको बलबाट प्राप्त गर्नुभएको मान र प्रतिष्ठालाई नै आफ्नो उपलब्धि मान्नुभयो र घमण्ड गर्नुभयो । यसकारण तपाईँको तेस्रो नेत्र खोल्न म यहाँ आएकी हुँ ।” तेस्रो नेत्र खोल्नु भनेको भित्री ज्ञानको आँखा खोल्नु हो । कालिदासले आफ्नो गल्ती महसुस गरे र टन्न पानी पिएर फर्किए ।

उँभौली र उँधौली किराँत समुदायका प्रमुख पर्व हुन् । किराँतहरू वैशाख शुक्ल पूर्णिमामा उँभौली पूजा गर्छन् र मङ्सिर शुक्ल पूर्णिमामा उँधौली पूजा गर्छन् । उँभौली खेतीपाती लगाउने बेला मनाइन्छ र खेतीपाती राम्रो होस् भनी पूजा गरिन्छ । उँधौली खेतीपाती स्याहार्ने र नयाँ अन्नबाली भित्र्याउने बेला मनाइन्छ र राम्रो बाली दिएकोमा साकेला तथा भूमिलाई धन्यवाद दिइन्छ । उँधौली पितृको मान र प्रकृतिको सम्मान गर्ने पर्व पनि हो ।

उँधौली पर्वलाई उँधौली साकेला पनि भनिन्छ । किराँतभित्रका जातजातिले यसलाई आफ्नै भाषामा फरक फरक नाम दिए पनि समग्रमा यो उँधौलीकै नामले चिनिन्छ । मङ्सिर शुक्ल पूर्णिमाका दिन सबै किराँत समुदायले संयुक्त रूपमा उँधौली सकेला मनाउँछन् ।

यस दिन आफूले लगाएको अन्नबाली पाकेपछि इष्टदेवतालाई चढाइन्छ, खानका लागि अनुमति मागिन्छ र पितृलाई सम्झिइन्छ । भूमिपूजाका लागि बिहानैदेखि किराँत महिला र पुरुष जातीय वेशभूषामा सजिएर च्याब्रुङ बाजाको तालमा धाननाच नाच्दै पर्व मनाउने ठाउँमा पुग्छन् । काठमाडौँ उपत्यकामा ललितपुरको सानो हात्तीवन किराँतकालदेखिको ऐतिहासिक धार्मिक तीर्थस्थल मानिन्छ र त्यहाँ उँभौली चाड विशेष रूपमा मनाइन्छ । पूजापछि चण्डीनाच, च्याब्रुङ नाच, ढोलनाच जस्ता नाच नाचिन्छन् र परम्परागत सांस्कृतिक कार्यक्रम तथा खेलकुद प्रतियोगिता पनि हुन्छन् ।

खगेन्द्र घोडासैनीको यो कथा गाउँका सोझा आमाबुबाको दुःखको कथा हो । नरेशले कक्षा १२ पूरा गरेपछि आमाबुबा निकै खुसी हुन्छन् र छोरालाई क्याम्पस पढाएर असल मान्छे बनाउने सपना देख्छन् । उसलाई पढ्न सहर पठाउँछन् । एक वर्षपछि ऊ कानमा मुन्द्रा लगाएर र लामो कपाल पालेर घर फर्किन्छ । सोझा आमाबुबा क्याम्पस पढ्दा यस्तै गर्नुपर्छ होला भनेर चित्त बुझाउँछन् ।

नरेश विदेश जाने जिद्दी गर्छ । पहिले आमाबुबा मान्दैनन्, तर एक्लो छोराको जिद्दीअगाडि केही लाग्दैन । ‘यसकै भए पनि यसकै, नभए पनि यसकै’ भनेर उनीहरू भात खाने खेत बेचेर उसलाई विदेश पठाउँछन् । पाँच वर्ष बित्छ, नरेश फर्किँदैन । ऊ कुलतमा फसेको र राम्रोसँग काम पनि नगरेको खबर आउँछ । गाउँबाट विदेश जाने ऊ पहिलो युवा भएकाले सबैले उसको खबरमा चासो दिन्छन् । पछि उसले उतै बिहे गरेको कुरा पनि सुनिन्छ । बिहेमा समेत आमाबुबालाई नसम्झेकाले उनीहरूको चित्त दुख्छ । तैपनि ‘सास रहुन्जेल आस छोड्नुहुँदैन’ भनेर उनीहरू छोराको प्रतीक्षा गरिरहन्छन् ।

खेत बेचेकाले बुढाबुढीलाई जीवन धान्न गाह्रो हुन्छ र उनीहरू निकै अशक्त हुँदै जान्छन् । एक दिन बुढा बिरामी पर्छन् र छिमेकीले अस्पताल पुर्‍याउँछन् । जाँचको नतिजा आउँदा मृगौलामा समस्या देखिन्छ । एकातिर आर्थिक अभाव र अर्कातिर बुढेसकालको सहारा नपाउँदा बुढाबुढीलाई छोरालाई विदेश पठाएकोमा पश्चाताप हुन्छ ।

वातावरण सजीव र निर्जीव गरी दुई आधारभूत तत्त्व मिलेर बनेको हुन्छ । सजीव तत्त्वमा सूक्ष्म जीवाणुदेखि ठुला ठुला जनावर र बोटबिरुवासम्म पृथ्वीका सबै प्राणी र वनस्पति पर्छन् । निर्जीव तत्त्वमा घाम वा ऊर्जा, हावा, पानी र माटो जस्ता जीवनलाई चाहिने तत्त्व पर्छन् । एउटा पोखरीलाई हेरौँ: पानीका बिरुवाले घाम पाएर बढ्छन्, माछाले ती बिरुवा खान्छ र पानीमा घुलेको हावाले सास फेर्छ । एउटाको अस्तित्व अर्कोसँग यसरी गाँसिएको हुन्छ ।

वातावरणीय तत्त्वको समानुपातिक संरचनाका आधारमा पृथ्वीको वातावरणलाई तीन मुख्य भागमा बाँडिन्छ:

जलीय वातावरणबाट जलीय पारिस्थितिक प्रणाली र वायु वातावरणबाट वायु पारिस्थितिक प्रणाली बन्छ । स्थल वातावरणभित्र विभिन्न स्थलीय पारिस्थितिक प्रणाली स्वतन्त्र रूपमा चलेका हुन्छन् । स्थलीय पारिस्थितिक प्रणालीलाई वन, मरुभूमि र घाँसेमैदान गरी तीनओटा प्रणालीमा बाँडिन्छ । मानिसले प्राकृतिक स्रोतको प्रयोग गरी कृषि वा बाली प्रणाली, ताल वा पोखरी बनाएर माछा पाल्ने जस्ता कृत्रिम पारिस्थितिक प्रणाली पनि विकास गरेका छन् ।

इन्टरनेटले कम्प्युटरमार्फत विश्वव्यापी सञ्जाल बनाउँछ र त्यही सञ्जाल क्रेता र विक्रेताबिच सञ्चारको माध्यम बन्छ । यसमा किन्ने र बेच्ने मानिस आमनेसामने भेट्नुपर्दैन । जस्तै, कसैले मोबाइलमा झोलाको तस्बिर र मूल्य हेरेर अर्डर गर्छ र झोला घरमै आइपुग्छ । उत्पादक वा वितरकले आफ्ना वस्तु र सेवाको विवरणसहितको क्याटलग वा सूची अनलाइनमा राख्छन् र ग्राहकले त्यही हेरेर खरिद आदेश दिन्छन् । विज्ञापन गर्ने, उत्पादन बढाउने, बजार व्यवस्थापन गर्ने, सूचना आदानप्रदान गर्ने, माग गर्ने र बुकिङ गर्ने काम पनि यसैबाट हुन्छन् ।

मध्यस्थकर्ता नहुने भएकाले उनीहरूलाई कमिसन, छुट र नाफा दिनुपर्दैन । ग्राहक विभिन्न खुद्रा पसल धाउनुपर्दैन र घरमै बसीबसी वस्तुको मूल्य घटेको वा बढेको जानकारी पाउँछ । विश्वभर कम्प्युटरमा इन्टरनेट जोडिएकाले आपूर्तिकर्ता, ग्राहक र प्रतिस्पर्धीसँग सजिलै सम्पर्क गर्न सकिन्छ ।

आजकल विकसित र विकासोन्मुख दुवै किसिमका मुलुकमा इन्टरनेट बजारको प्रभाव बढ्दै गएको छ ।

आचार्य चाणक्य महान् शासक चन्द्रगुप्त मौर्यका गुरु थिए । उनले मित्र र शत्रुका केही खास विशेषता बताएका छन्, जसबाट मानिसले सही मित्र सजिलै छान्न सक्छ ।

• जीवनमा सफल हुन सच्चा र असल मित्र बनाउनुपर्छ ।
• जीवनमा सफल हुन शत्रु हुनु पनि उत्तिकै जरुरी छ ।
• मित्रले सहयोग गर्छ, शत्रुले कमीकमजोरी देखाएर सुधार्न मदत गर्छ ।
• मानिस आफ्नो मित्रको कमजोरी र शक्ति राम्ररी जान्दछ ।
• शत्रुलाई पराजित गर्न उसको कमजोरी र शक्ति जान्नु धेरै महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
• सम्भव भए शत्रुसँग पनि मित्रता कायम राख्नु राम्रो हुन्छ र सफलता चाहनेले शत्रुसँग पनि राम्रो व्यवहार गर्नुपर्छ ।

कक्षामा तपाईँको निबन्धका गल्ती औँल्याउने साथी तपाईँलाई मन नपर्ला । तर उसले देखाएको कमजोरी सुधार्दा अर्को पटक तपाईँको लेखाइ राम्रो हुन्छ । चाणक्यले शत्रुलाई पनि उपयोगी भनेको यही अर्थमा हो ।

नेपालका धान, मकै र गहुँ जस्ता तीन प्रमुख बालीमध्ये उत्पादनका आधारमा धानपछिको मुख्य बाली मकै हो । खास गरी पहाडी क्षेत्रमा मकैलाई महत्त्वपूर्ण खाद्य स्रोत मानिन्छ । मकै परम्परागत बाली भए पनि विकसित देशको तुलनामा यहाँ यसको औसत उत्पादन कम छ । जमिनको राम्रो तयारी नहुनु, गुणस्तरीय बिउको कम प्रयोग गर्नु र प्राङ्गारिक तथा अन्य मलको कमी हुनु यसका मुख्य कारण हुन् ।

मकै चैतको अन्त्यदेखि वैशाखको सुरुभित्रै रोप्नुको कारण छ । धान चमरा निस्कने समयमा पानी अत्यधिक पर्‍यो भने मकै बालीमा विभिन्न प्रकारका रोग लाग्ने र घोगामा कम दाना लाग्ने समस्या आउन सक्छ ।

मकैमा प्रशस्त पोषण तत्त्व पाइन्छ । यसमा भिटामिन डी, पोटासियम, फस्फोरस आदि प्रचुर मात्रामा हुन्छन् । ताजा कलिलो मकैमा प्रशस्त रेसा हुने भएकाले यसले खराब कोलेस्टेरोलको मात्रा कम गर्न, पेटको कब्जियत हटाउन, छालाको समस्या घटाउन र मस्तिष्कको ह्रास हुन नदिन सहयोग गर्छ । मधुमेहका बिरामीका लागि पनि यो निकै उपयोगी मानिन्छ । नेपालमा मकै उसिनेर, पोलेर, भुटेर र पिँधेर विभिन्न परिकार बनाइन्छ । कुनै समय कमसल खाद्य मानिने मकैका परिकार अहिले सामान्य रेस्टुराँदेखि तारे होटेलसम्म उत्तिकै महत्त्वका साथ पाक्छन् ।

‘दसैँको टीकाको दिन एकछिन भए पनि धर्ती छोड्नुपर्छ अर्थात् धर्तीमा टेक्नुहुँदैन’ भन्ने परम्परागत कथन छ । यही कथनलाई चरितार्थ गर्दै दसैँका बेला गाउँ सहर जताततै लिङ्गे पिङ हाल्ने र खेल्ने चलन छ । दसैँ आउनुभन्दा केही समयअघिदेखि नै लिङ्गे पिङ हालेर खेल्ने चलन नेपालीको मौलिक परम्परा हो ।

लिङ्गे पिङ यसरी तयार गरिन्छ:

• दसैँ आउनुअघि नै खरबारीमा गई बाबियो काटेर ल्याइन्छ ।
• अलि पाका मान्छेलाई बाबियोको लठ्ठा बाट्न लगाइन्छ ।
• काठ वा बाँसका अग्ला खाँबा गाडिन्छन् ।
• खाँबामा लठ्ठा बाँधेर पिङ बनाइन्छ र मज्जाले खेलिन्छ ।

दसैँ, तिहार जस्ता चाडमा गाउँका चौतारी, दोबाटो र डाँडामा साथीभाइ र दौँतरी भेला भएर पिङ मच्चाउँछन् र रमाइलो गर्छन् । बालबालिकादेखि युवासम्मको भिड लाग्छ । यो सबैको मनोरञ्जनको साधन हो । यसले सांस्कृतिक परम्पराको जगेर्ना गर्छ र सामाजिक सद्भाव कायम राख्छ ।

आजभोलि परम्परागत पिङ बनाउने सामग्री र बनाउने मान्छेको कमी छ । विज्ञान र प्रविधिको युगसँगै बाबियोको सट्टा नाइलन जस्ता साधन प्रयोग गरेर आधुनिक पिङ बनाइन्छ । विभिन्न मेला र उत्सवमा बिजुलीबाट चल्ने पिङ पनि चल्न थालेका छन् । अहिलेका युवा पुस्तालाई आफ्ना परम्परागत मान्यता, सिप र प्रविधितर्फ आकर्षित गर्दै यस्तो मौलिक संस्कृतिको संरक्षण र संवर्धन गर्नु जरुरी छ ।

यो अब्राहम लिङ्कनले आफ्नो छोरा पढ्ने विद्यालयका प्रधानाध्यापकलाई लेखेको चिठी हो । चिठी ह्वाइट हाउस, वासिङ्टनबाट लेखिएको छ, ‘श्री प्रधानाध्यापकज्यू’ भन्ने सम्बोधनबाट सुरु हुन्छ र ‘तपाईँको अब्राहम लिङ्कन’ मा टुङ्गिन्छ । एउटा बुबाले आफ्नो छोरालाई कस्तो मानिस बनाउन चाहन्छन् भन्ने कुरा यसमा छ ।

लिङ्कन चाहन्छन्, उनको छोराले यी कुरा सिकोस्:

• सबै मानिस एकै किसिमका हुँदैनन् । समाजमा सज्जन मानिस पनि छन्, दुष्ट र स्वार्थी पनि छन् । निष्ठावान् राजनेता छन् भने स्वार्थी राजनीतिज्ञ पनि छन् । शत्रु पनि छन्, मित्र पनि छन् ।
• परिश्रम गरी कमाएको एक डलर सित्तैमा कमाएको पाँच डलरभन्दा मूल्यवान् हुन्छ ।
• विजय र पराजय भनेको के हो, राम्ररी बुझोस् ।
• ईर्ष्याबाट मुक्त हाँसोको भित्री मर्म बुझोस् ।
• आकाशमा उडिरहेका चरा, घमाइलो दिनमा भुनभुनाइरहेका मौरी र पहाडी काखमा फुलेका फूलको शाश्वत रहस्य बुझ्न समय पाओस् ।
• भिड जता गयो त्यतै लाग्ने बानी नहोस् र सुनेका कुरालाई राम्ररी छुट्याउन सकोस् ।
• दुःख र कष्टमा पनि प्रफुल्ल रहन सकोस् र कहिलेकाहीँ आँखाबाट आँसु झार्नु लाजमर्दो कुरा होइन भन्ने जानोस् ।
• आफ्नो बाहुबल, बुद्धि र सामर्थ्यमा विश्वास गरोस् र उद्देश्य सही भए जस्तोसुकै विरोधमा पनि जिउ ज्यानले लागिपरोस् ।
• सत्य र न्याय प्राप्तिका लागि सङ्घर्ष गर्ने साहस र दृढ शक्ति विकास होस् ।

लिङ्कन शिक्षकलाई छोरासँग नम्र हुन भन्छन्, तर टाउकाले टेक्ने गरी चाहिँ होइन । ‘आगाका लप्काबाट फलाम खारिन्छ’ भन्ने भनाइले दुःख र परीक्षाबाटै मानिस बलियो बन्छ भन्ने बुझाउँछ । छोरा निर्भीक, साहसी र उत्साही बन्न प्रेरित भए मात्र ऊ मानवताप्रति परम आस्थावान् बन्न सक्छ भन्ने लिङ्कनको विश्वास छ ।

सङ्गीतले मानव हृदयलाई आह्लादित तुल्याउँछ । मूलतः सङ्गीतलाई पूर्वीय र पाश्चात्य गरी दुई भागमा बाँडिन्छ र दुवैको छुट्टाछुट्टै पहिचान र महत्त्व छ । पूर्वीय सङ्गीतमा प्रयोग हुने बाजा धेरै किसिमका छन् र आर्थिक दृष्टिले त्यति महँगा पनि छैनन् । प्रायः काठबाट बनेका यस्ता बाजामा नेपालीको सिप पोखिएको हुन्छ । तलका बाजा नेपाली सिप र कलाका उपज हुन्:

यीमध्ये नौमती बाजा नेपाली समाजमा बढी प्रचलित बाजा हो । नौमती बाजामा नौओटा बाजा पर्छन्:

• सनही दुईओटा
• दमाहा दुईओटा
• ट्याम्को एउटा
• कर्नाल एउटा
• झ्याम्टा एउटा
• नरसिङ्गा एउटा
• ढोलक एउटा

नेपाली समाजमा यी बाजा निकै लोकप्रिय र प्रसिद्ध छन् । समाजका हरेक खुसियालीमा यस्ता बाजा बजाइन्छन् र यिनबाट निस्केको सङ्गीतले मानवीय हृदयलाई प्रफुल्लित पार्छ ।

मानिस सामाजिक प्राणी हो र सामाजिक गुणबिना मानव जीवन अर्थहीन हुन्छ । तर मानिसमा जन्मदेखि नै सामाजिक गुण विकास भएको हुँदैन । मानवलाई सामाजिक प्राणी बनाउने काम शिक्षाले गर्छ र यसका लागि मानिस मानिसबिच पारस्परिक सहयोग जरुरी हुन्छ । समाजले चाहेको व्यवहार, स्वीकारेका मूल्य र प्रचलित सिद्धान्त आत्मसात् नगरेसम्म कसैलाई पनि समाजमा मिलेर बाँच्न गाह्रो हुन्छ । त्यसैले बालकलाई जन्मदेखि नै सामाजिक संस्कारयुक्त व्यवहार गर्न सिकाइन्छ ।

सानो बच्चाले ठुलालाई नमस्कार गर्न, पालो पर्खन र अरूको कुरा सुन्न घर र विद्यालयमा सिक्छ । यही सिकाइबाट ऊ बिस्तारै समाजमा आफ्नो स्थान के हो र अरूसँग कसरी व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने बुझ्छ । समाजले स्वीकारेका मूल्य मान्यता ग्रहण गरेर जिम्मेवारीपूर्ण भूमिका निभाउन नसके सामाजिकीकरणमा बाधा पुग्छ । सामाजिकीकरणबाटै बालबालिकाले आआफ्नो सामाजिक मूल्यमान्यता, विश्वास र आदर्श सिक्दै जान्छन् । त्यसैले व्यक्तित्व विकासमा सामाजिकीकरणको अहम् भूमिका हुन्छ ।

कुनै पनि भाव व्यक्त गर्ने माध्यम भाषा हो भने त्यो भाव कसरी व्यक्त गरिन्छ भन्ने तरिका शैली हो । शैली एउटा साधन मात्र हो, तर सबै साहित्यिक कृतिमा यसको महत्त्व हुन्छ । भाषाको स्वाभाविक सुन्दरता, सशक्तता, साहित्यिक उच्चता र लेखकको योग्यताबाट शैली जन्मन्छ । जबसम्म अभिव्यक्तिमा कुनै वैशिष्ट्य आउँदैन, तबसम्म त्यसलाई भाषाशैली भन्न सकिँदैन । शैली विज्ञानले कुनै रचनाकारको विशिष्ट रचना, कौशल वा अभिव्यक्तिलाई शैली मान्छ ।

• शाब्दिक प्रयोग र भाषिक उच्चताका आधारमा: सरल र अलङ्कृत
• अभिव्यक्तिको ढङ्गका आधारमा: वर्णनात्मक, आत्मकथनात्मक, हास्यमय, व्यङ्ग्यमय आदि

एउटै कुरा दुई शैलीमा भनेर हेरौँ । सरल शैली: ‘बिहान घाम लाग्यो ।’ अलङ्कृत शैली: ‘रातो बन्छ चुली बिहान रविको झुल्का परी झल्मल ।’ पहिलो वाक्यले सिधा सूचना दिन्छ । दोस्रोमा शब्दको सजावटले हिमालको रातो चुचुरो आँखैअगाडि ल्याइदिन्छ ।