घरको माया

नाटक पढ्नका लागि मात्र होइन, रङ्गमञ्चमा अभिनय गरेर देखाउनका लागि लेखिन्छ। ठुलो नाटकमा धेरै अङ्क र दृश्य हुन्छन्। कुनै नाटक भने एउटै अङ्कमा सुरु भएर त्यहीँ टुङ्गिन्छ। त्यस्तो छोटो नाटकलाई एकाङ्की भनिन्छ। एकाङ्कीमा कथा कसैले वर्णन गरेर सुनाउँदैन। पात्रहरू आपसमा बोल्छन् र तिनको बोलीबाटै घटना अघि बढ्छ। त्यसैले एकाङ्की पढ्दा हामी मञ्चमा उभिएका मान्छे हेरिरहेजस्तो अनुभव गर्छौँ।

एकाङ्की बुझ्न यसका तत्त्वहरू चिन्नुपर्छ। कुनै पनि एकाङ्कीको समीक्षा गर्दा यिनै तत्त्वका आधारमा कुरा गरिन्छ।

• कथावस्तु: एकाङ्कीमा घट्ने घटनाको सुरु, विकास र अन्त्य।
• पात्र: घटनामा भाग लिने मान्छेहरू। मुख्य पात्रले कथालाई डोर्‍याउँछ, सहायक पात्रले त्यसलाई सघाउँछ।
• संवाद: पात्रहरूले आपसमा गर्ने कुराकानी। एकाङ्कीको मुटु यही हो।
• परिवेश: घटना घटेको ठाउँ, समय र वातावरण।
• रङ्गमञ्च निर्देशन: पात्रको चाल, हाउभाउ र दृश्य बताउन कोष्ठकभित्र लेखिएका वाक्य।
• भाषाशैली: पात्रले बोल्ने भाषाको स्वरूप, जस्तै गाउँले बोली, टुक्का, अनुकरणात्मक शब्द।
• उद्देश्य वा सन्देश: एकाङ्कीले पाठकलाई दिन खोजेको विचार।

'घरको माया' भीमनिधि तिवारीले लेखेको एकाङ्की हो। यसको घटना भारतको बिहार राज्यको दरभङ्गामा घट्छ। समय असार महिनाको बिहानीपख हो, तर प्रचण्ड गर्मी छ। रेलवे प्लेटफर्ममा लालबहादुर र जमानसिंह नामका दुई मित अल्लारे छाँटले हिँडिरहेका छन्। दुवैले एकनासे जिनको कट्टु र भिन्नाभिन्नै कपडाको बाँकटे कमिज लगाएका छन्। दुवै पच्चिस वर्ष नपुगेका, दुब्ला, मझौला कदका र काला वर्णका छन्। लालबहादुरको मुख चेप्टो छ र जमानसिंहको नाक नेप्टोभन्दा बढ्ता केही छैन। दुवैका जुँगाका रेखी भर्खर देखिँदै छन्। नेपालका पहाडबाट काम खोज्दै आएका यी दुई युवा घरबाट टाढा छन्।

एकाङ्की दुई मितको गफबाट सुरु हुन्छ। लालबहादुर भन्छन्, पहाडमै बसेको भए यस्तो देख्न सुन्न कहाँ पाइन्थ्यो। नेपथ्यबाट 'गरम गरम चाय' र 'मुम्फली मुम्फली' को आवाज आउँछ। जमानसिंह गाउँको सुख सम्झन्छन्: पिँढीमा बसेर सुर्तीको थुक आँगनमा थुक्नु, त्यत्ति नै सोख। लालबहादुर आफू गाउँघर नसम्झने बताउँछन्, किनभने त्यहाँको दुःख मात्र सम्झना हुन्छ। तर उनकै मुखबाट गाउँको चित्र निस्कन्छ: आमा सखारै उठेर जाँतामा कोदो पिँधेको, बुबा रातमा मेलाबाट आएर अगेनाको छेउमा तमाखु खाएको। अनि उनी भन्छन्, त्यो गाउँ, त्यो पाखो सम्झनुभन्दा बिर्सनु जाती।

जमानसिंह यहाँको गर्मीले दिक्क छन्। पानी पनि तातो, हावा पनि तातो, घाम पनि तातो। 'तीन तातो' ले उखुमै पारेको छ। लालबहादुर सम्झाउँछन्, गाउँमा पनि वैशाखजेठमा फाँटमा काम गर्दा र भारी बोकेर उकालो चढ्दा दुःख नै थियो। त्यसपछि यो प्रश्न आउँछ:

जमानसिंह बाहिरबाट 'को छ र माया लाग्न' भन्छन्, तर तुरुन्तै फेरीवालासँग पान र पानीको कुरा सुरु हुन्छ। उनलाई यहाँको सबै कुरा मिठो लागे पनि पान र पानी चाहिँ रद्दी लागेको छ। एक बिरा पान चपाउँदा जिब्रो चरचर, परपर, झमझम भयो, घाँटी किक्लिक्क पार्ला जस्तो भयो र उनले थुकिदिए। यहाँको पानी अमलाको झोल पिएको जस्तो खल्लो लाग्छ। उनी भन्छन्, 'हाम्रो उहाँ मूल रसाएर आएको कुवाको पानी ! ढुङ्गेधाराको पानी ।' यसरी माया नलाग्ने भन्ने मान्छेको मुखबाटै गाउँको माया बाहिर आउँछ। त्यसपछि उनी दुविधामा पर्दै गाउँकी बतासेको कुरा गर्छन्। उमेरमा आफूभन्दा जेठी भए पनि अनुहारले कान्छी देखिने बतासेलाई उनी बिर्सन खोज्दा पनि बिर्सन सकेका छैनन्। पँधेरामा जाँदा दुवै कर्के आँखाले हेराहेर गर्थे।

त्यत्तिकैमा दौरा लगाएको एउटा पहाडी केटो उतैतिर आउँछ। त्यो जमानसिंहकै गाउँको कान्छो हो। ऊ दुब्लाएको छ, गाला भकुन्डे छन् र दुई दिनदेखि केही खान पाएको छैन। कान्छो भन्छ, 'म त भोकले भुतुक्क भा'को छु।' जमानसिंह 'हाम्रो जे गत, तेरो त्यही गत' भन्दै उसका लागि बदाम किन्न जान्छन्। उनी कान्छालाई यताउति पुगेर बिजुली हुन्छस् भन्दै हौसला पनि दिन्छन्। तर उनको मनमा गाउँमा रोइरहेकी कान्छाकी आमाको चिन्ता पनि छ।

कान्छो आउनेबित्तिकै घर फर्कौँ भन्छ। उसलाई बर्खामासको गाउँ याद आएको छ: पन्चे बाजा बजाउने बादकहरू आलीमा बसेका, रोपारहरू धान रोपेका, लाठेहरू बाउसे गरेका। लालबहादुर भने अब दरबान, कुल्ली, मोटर धुने वा होटेलको काम खोज्नुपर्छ भन्छन्। कान्छो होटेलमा अरूका जुठा भाँडा माझ्न मान्दैन र भन्छ, 'इज्जत फालेर पैसा किन कमाउनुपर्‍या छ र ?' लालबहादुर जवाफ दिन्छन्, 'पैले पैले हामीले पनि त त्यसै गरेका हौँ नि । ऐले पो बल्ल कुल्ली हुन पायौँ ।' यो वाक्यले परदेशमा नेपालीको पीडा व्यङ्ग्यसँग देखाउँछ।

कान्छाले आफ्नी दिदी पनि आएकी छिन् भन्ने बित्तिकै जमानसिंह उठ्छन्। उनी आश्चर्य, हर्ष र उत्सुकताले प्लावित हुन्छन्। लालबहादुर जिस्क्याउँछन्, अनि जमानसिंह खल्तीबाट ऐना, काँगियो र चिम्टा झिकेर कपाल कोर्छन् र दाह्रीका रौँ उखेल्छन्। बतासे आइपुगेपछि आफ्नो दुःख सुनाउँछिन्। गाउँका धामीको छोरो पोक्चेले 'देश गए सुनकै मान्छे होइएला' भनेर फकायो। घरका गहनापात बेचबिखन गरेर उनीहरू उसैका साथ आए। बाटाभरि उसैले सामल खायो र यहाँ आइपुगेपछि दुवैलाई छोडेर भाग्यो। दुई दिनदेखि दिदीभाइ अलपत्र परेका छन्।

बतासेलाई यहाँको भुटुन गनाउँछ, पानी गनाउँछ, रेल गनाउँछ। गाउँमा भकारोकै छेउमा गुन्द्री हालेर सुत्दा पनि गनाउँदैनथ्यो। लालबहादुर 'जाने भए किन आएको ? अलि वर्ष नोकरी गरौँ, धन कमाऔँ' भन्छन् र जमानसिंह पनि 'बसौँ न यहीँ अलिक वर्ष' भन्छन्। तब बतासे एकाङ्कीकै सबैभन्दा बलियो भनाइ बोल्छिन्:

यो भनाइपछि जमानसिंहको मन पग्लिन्छ र उनी मितलाई पनि जाऔँ भन्छन्। लालबहादुर लामो सास फेरेर 'म त जान्नँ' भन्छन्। उनी भन्छन्, 'चुम्बकले फलामलाई तान्छ तर सुनलाई खिच्न सक्तैन ।' अर्थात् घरको मायाले अरूलाई तान्यो, तर आफू त्यसले नतानिने दृढ मान्छे हुँ भन्ने उनको दाबी छ। बतासे सबै एकै जहान भएर जाऔँ भन्छिन् र उठ्छिन्। जमानसिंह 'जाऊँ है त मितज्यू, फेरि आइयो भने भेटौँला नि !' भन्दै हिँड्छन्। लालबहादुर ठुस्केको मुद्राले मुन्टो फर्काउँछन्। जाँदाजाँदै बतासे गीत गाउँछिन्:

गीतले लालबहादुरको मन छुन्छ। एक्लै बसेका उनी सोच्छन्: मित त दुईचार दिनमा घर पुगिहाल्लान्। शमीको शीतल बतास, छहराको पानी र रोपाइँको रमाइलाले उनलाई मेरो सम्झना बिर्साइदेला। म मात्र फाँटमा अलमलिएको गोरु जस्तै पसिना चुहाउँदै बाटो नपाएर घुमिरहने भएँ। त्यत्तिकैमा टाढाबाट 'मितज्यू ! आउनोस् सँगै जाऔँ !' भन्ने आवाज आउँछ। उनी उता हेर्छन्, सोच्छन्, फेरि हेर्छन्, अनि कराउँछन्:

जमानसिंह र लालबहादुर यस एकाङ्कीका मुख्य पात्र हुन्। कथा यिनै दुईको कुराकानीबाट सुरु हुन्छ र यिनकै निर्णयमा टुङ्गिन्छ। संवाद गन्दा जमानसिंहको पालो सबैभन्दा धेरै पर्छ, लालबहादुरको पनि त्यसको नजिकै। कान्छो, बतासे र फेरीवाला सहायक पात्र हुन्। पोक्चे मञ्चमा आउँदैन, उसको नाम मात्र लिइन्छ, तर उसैको ठगीले कान्छो र बतासे दरभङ्गा पुगेका हुन्।

जमानसिंह र लालबहादुरको तुलना गर्दा फरक स्पष्ट हुन्छ। जमानसिंहको मन नरम छ। उनी पानी, पान, गर्मी र बतासेको कुराबाट आफ्नो माया लुकाउन सक्दैनन्। लालबहादुर बाहिरबाट कडा देखिन्छन्। गाउँमा दुःख मात्र थियो, यहीँ बसेर कमाउनुपर्छ भन्छन्। तर उनी पनि सम्झनाबाट मुक्त छैनन्। मित जाने बेलामा उनको मन रुमल्लिन्छ र अन्तमा उनी पनि जान्छन्। यसरी दुवै पात्रमा माया छ, फरक यति हो कि एउटाले देखाउँछ, अर्कोले लुकाउँछ।

जमानसिंहको मनमा यस्तो द्वन्द्व बढ्दै जान्छ। एकातिर उनी मितसँगै परदेशमा बसेर कमाउन चाहन्छन् र 'को छ र माया लाग्न' भन्छन्। अर्कोतिर उनलाई गाउँको पानी, पँधेरो र बतासेको सम्झनाले सताइरहेको छ। बतासे नै आइपुगेपछि र उनले घर फर्कौँ भनेपछि यो द्वन्द्व चर्किन्छ, किनभने घर जाँदा मितसँग छुट्टिनुपर्छ। लालबहादुरको मनमा पनि अन्तमा यस्तै द्वन्द्व देखिन्छ: धन कमाउने अडान र मित तथा घरको माया।

यस एकाङ्कीले नेपाली समाजको एउटा पुरानो र आजसम्म रहेको समस्या देखाउँछ। गाउँमा रोजगारी नहुँदा युवाहरू काम खोज्दै भारततिर पुग्छन्। त्यहाँ उनीहरू दरबान, कुल्ली, मोटर धुने वा होटेलमा भाँडा माझ्ने काम गर्छन्। चर्को गर्मी, नमिठो पानी र सबैको हेलाँहोँचो सहनुपर्छ। गाउँमा पनि पोक्चेजस्ता छट्टुले 'देश गए सुनकै मान्छे होइएला' भनेर सोझा मान्छेलाई ठग्छन्। तर जति टाढा पुगे पनि मनबाट गाउँ हट्दैन। पँधेरो, जाँतो, अगेनो, कुवाको चिसो पानी, रोपाइँको रमाइलो र चाडबाड सधैँ सम्झनामा आउँछन्।

• बेरोजगारीका कारण परदेश जानुपर्ने बाध्यता।
• परदेशमा गरिने सानो र हेलाँ गरिने काम।
• गाउँका सोझा मान्छेलाई फकाएर ठग्ने प्रवृत्ति।
• गाउँको प्रकृति, पानी, पर्व र मेलापातको सम्झना।
• आफ्नै माटामा श्रम गर्नुपर्छ भन्ने स्वाभिमान र देशप्रेम।

एकाङ्कीमा देशप्रेम भाषण गरेर होइन, सानासाना कुराबाट प्रकट हुन्छ। जमानसिंहलाई यहाँको पानी खल्लो लाग्नु, कान्छाको मन बर्खामासको गाउँमा पुगिरहनु, बतासेलाई भुटुनको गन्ध पनि असह्य हुनु, यी सबैले आफ्नै ठाउँप्रतिको माया देखाउँछन्। बतासेको 'आफ्ना पुर्खाको धर्म थामौँ' भन्ने वाक्यले त्यो माया कर्तव्यमा बदलिन्छ। अन्तमा धन कमाउने अडानमा बसेका लालबहादुर पनि घरतिर लाग्नुले घरको मायाको शक्ति चुम्बकको भन्दा पनि ठुलो रहेछ भन्ने देखाउँछ।

'घरको माया' को भाषा पहाडी गाउँको बोलीचाली हो। पात्रहरू किताबी भाषामा होइन, घरमा बोलेजस्तै बोल्छन्: 'बसिराख्या', 'भ'को', 'खा'र', 'पर्‍या'। यसले पात्र जीवन्त र विश्वासिला बनाउँछ। फेरीवालाको 'ए साथी ! पान खाएगा ?' र जमानसिंहको 'हाम पान नहीँ खाएगा' ले ठाउँ भारत हो भन्ने देखाउँछ। संवादमा धेरै टुक्का र अनुकरणात्मक शब्द छन्। 'बिजुली हुनु', 'इज्जत फाल्नु', 'चित्त दुखाउनु' जस्ता टुक्काले भावलाई बलियो बनाउँछन्। 'चरचर, परपर, झमझम', 'किक्लिक्क', 'कुरुमकुरुम' जस्ता शब्दले स्वाद र आवाज नै सुनाइदिन्छन्।

एकाङ्कीमा व्यङ्ग्य र हाँसो पनि छ। 'ऐले पो बल्ल कुल्ली हुन पायौँ' भन्नु, बतासे आउने बेलामा जमानसिंहले ऐना र चिम्टा झिक्नु, 'आइमाई भएर मात्र अग्ली देखिएकी, मान्छे त हामी जत्रै हुन्' भन्नु जस्ता कुराले गम्भीर विषयलाई पनि रमाइलो बनाएका छन्। 'चुम्बकले फलामलाई तान्छ तर सुनलाई खिच्न सक्तैन' जस्तो उपमाले पात्रको मनस्थिति छोटो वाक्यमै बुझाइदिन्छ। अन्तिम दृश्यमा दोहोरिएका 'आएँ, म पनि आएँ' ले लालबहादुरको मन कसरी बदलियो भन्ने सुनाउँछ।

कुनै चित्र वर्णन गर्दा त्यसमा के के छ भनेर मात्र गनाउनु पुग्दैन। चित्रको ठाउँ, मान्छे, तिनले गरिरहेको काम र त्यसबाट बुझिने कुरा क्रमैसँग लेख्नुपर्छ। गाउँको चौतारीमा भेला भएको यो दृश्य हेरौँ।

• पहिले ठाउँ र परिवेश लेख्ने: कहाँको दृश्य हो, वरिपरि के छ।
• त्यसपछि मान्छेहरू लेख्ने: कति जना छन्, कस्तो पहिरन छ, कसरी बसेका छन्।
• मान्छेले के गरिरहेका छन् भन्ने लेख्ने: को बोल्दै छ, अरूले के गर्दै छन्।
• अन्तमा चित्रबाट बुझिने कुरा लेख्ने: यो भेलाले समाजका बारेमा के बताउँछ।

यो चित्र एउटा पहाडी गाउँको हो। ठुलो रुखको शीतल छायामुनि ढुङ्गाको चौतारी छ। पछाडि दुईतले घरहरू, खुला खेत र परालको कुन्यु देखिन्छन्। चौतारीमा दस जना जति महिला र पुरुष गोलो घेरा बनाएर बसेका छन्। टोपी र इस्टकोट लगाएका एक जना दाइ हात चलाउँदै केही सम्झाउँदै छन्। अरू सबैले ध्यान दिएर सुनिरहेका छन्। सारी र फरिया लगाएका दिदीबहिनी पनि भेलामा बराबर सहभागी छन्। यस्तो भेलामा गाउँका समस्या, मेलापात, बाटो वा पानीका कुरा मिलेर छलफल गरिन्छ। गाउँमा सबै मिलेर बस्दा आफ्नै ठाउँमा काम र सुख खोज्न सकिन्छ भन्ने कुरा यो चित्रले देखाउँछ।