पर्खनोस्

'पर्खनोस्' भैरव अर्यालले लेखेको हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध हो। अर्याल हाँसोका माध्यमबाट समाजका कमजोरी देखाउने नेपाली निबन्धकारका रूपमा चिनिन्छन्। यो निबन्ध एउटा लेखकले पत्रिकाका सम्पादकसँग गरेको लामो कुराकानीजस्तो छ। सम्पादकले धेरै पटक लेख मागेका छन्, तर लेखकले हरेक पटक 'पर्खनोस्, एउटा लेख दिउँला' भनेर टार्दै आएका छन्। यही एउटा शब्द 'पर्खनोस्' लाई समातेर लेखकले घर, गाउँ, देश र संसारभरि फैलिएको पर्खाइको चित्र कोर्छन्। निबन्धमा 'म' भनेको लेख दिन ढिलो गर्ने लेखक हो र 'तपाईं' भनेको लेख माग्ने सम्पादक हो।

निबन्ध 'पर्खनोस्, एउटा लेख दिउँला।' भन्ने वाक्यबाट सुरु हुन्छ। लेखक आफैँ भन्छन्, यो उही चिरपरिचित शब्द हो, उही पत्याउन सकिने आश्वासन हो र उही भुलाएर फुलाउने बोक्रे बढत्व हो। 'बोक्रे बढत्व' भन्नाले भित्र केही नभएको, बाहिरबाट मात्र ठुलो देखिने बडप्पन बुझिन्छ। अर्थात् 'पर्खनोस्' सुन्दा मिठो लाग्छ, तर यसले काम गर्दैन, मानिसलाई भुलाइराख्छ मात्र।

सम्पादकको कन्सिरी तात्यो होला, अर्थात् उनी रिसाए होलान् भनेर लेखक ठट्टा गर्छन्। तर जति रिसाए पनि जिउमा आगलागी भइहाल्दैन भनेर उनी हाँसोमै कुरा टार्छन्। त्यसपछि उनी स्वीकार्छन्: सम्पादकले धेरै पटक लेख मागे, तर उनले हरेक पटक 'पर्खनोस्' भनेर पर्खाए। जमिनदारकहाँ ऋण माग्न गएको गरिब मानिसझैँ पटकपटक लुत्रे कान लगाएर फर्कनुपर्दा सम्पादकको जड चल्नु स्वाभाविकै हो।

लेखकका अनुसार मानिस जतिसुकै ठुलो र शक्तिशाली बनोस्, अर्काको हातबाट काम लिनुपर्दा उसले धैर्य राखेर पर्खनैपर्छ। सभ्य र शिक्षित मानिसहरू सिधै 'हुँदैन' भन्दैनन्। उनीहरू 'धैर्य गर्नुपर्छ', 'पर्खनुपर्छ' जस्ता चिल्ला शब्द प्रयोग गर्छन्। अझ भन्नुपर्दा काम लिन जाने मानिसले झुल्नुपर्छ, धाउनुपर्छ र पर्खनुपर्छ। यसैले लेखक निष्कर्ष निकाल्छन्: मानिसले सबैभन्दा राम्ररी जानेका क्रिया नै पर्खनु र पर्खाउनु हुन्।

आफू मात्र पर्खिरहेको छु भन्ने नठान्न लेखक सम्पादकलाई आफ्नो 'मनिटर' घुमाउन भन्छन्। यहाँ मनिटरको अर्थ मस्तिष्कको दृष्टि वा कल्पना हो। त्यसपछि उनी ठिक यही बेला नेपालका विभिन्न ठाउँमा पर्खिरहेका मानिसहरूको लामो सूची दिन्छन्:

• कपुरीकान्त कार्की कान्लामाथि बसेर माइत गएकी कर्किनीलाई पर्खिरहेका छन्।
• खबटानन्द खतिवडा खाटमा पल्टेर ख्वाङख्वाङ खोक्दै डाक्टर खुकुरीराम खत्रीलाई पर्खिरहेका छन्।
• गाना सुन्न गएकी गीतादेवी गीत बज्ने बेला नभएकाले रेडियोनिर गजक्क परेर पर्खिरहेकी छन्।
• घटसिंह घले घट्टमा घैयाको पिठो पिँध्न गएका छन् र पालो नपाएर उँघ्दै पर्खिरहेका छन्।
• सुश्री नाकथोप्ली मैयाँ भऱ्याङमुनि डिच्च मुख लगाएर जङ्गबहादुर डोलेलाई पर्खिरहेकी छन्।
• चमेल बाबु चाक्सी किन्न पठाएको चतुरे चार घण्टासम्म नआएकाले पर्खिरहेका छन्।
• छत्रजङ्ग छाता नभएकाले पसलमा बसेर पानी रोकिन्छ कि भनेर पर्खिरहेका छन्।
• जागिर माग्न गएका जगन्नाथ जैसीदेवल जरसाहेबको घरको छिँडीमा उनको बाटो हेरिरहेका छन्।

लेखक यतिमै रोकिँदैनन्। उनी मनको दृष्टि देशबाहिर पनि पुर्याउँछन्: ताइपेइमा जम्मा भएका सिपाही, थाइल्यान्डमा अमेरिकी सैनिक अड्डामा रिहाइको आदेश पर्खिरहेका थाकखोलाका थकाली, पोल्यान्ड जान पालम एयरपोर्टमा प्लेन पर्खिरहेका पाण्डेजी, फैजाबादमा फत्तेपुर जाने रेल पर्खिरहेका फर्सीजङ्ग सुब्बा, लाहुर गएको लोग्ने कहिले आउला भनेर पर्खिरहेकी बाटुली बराल्नी र मस्कोमा उडिरहेको स्पुतनिक मरुभूमिमा कहिले खस्ला भनेर आँखा तानेर पर्खिरहेका वैज्ञानिकहरू। यसरी गाउँको कान्लादेखि विदेशको एयरपोर्टसम्म, बिरामीदेखि वैज्ञानिकसम्म पर्खाइ जताततै छ भन्ने लेखकले देखाउँछन्।

आफ्नो एकोहोरो फतफताइ धेरै भयो भन्दै लेखक सम्पादकलाई झर्को लागेको भए एक चुस्की चिया पिउन भन्छन्। त्यसपछि उनी सोध्छन्: को पर्खेको छैन? कहाँ पर्खाइ चल्दैन? दार्शनिकहरू जति घोत्लिऊन्, वैज्ञानिकहरू जति घोट्टिऊन्, लेखकलाई लाग्छ, बाँच्नुको पर्याय नै पर्खनु हो।

यो कुरा पुष्टि गर्न लेखक मानिसको जीवन सुरुदेखि हेर्छन्। आमाको गर्भमा दस महिना गुँडुल्किएर नपर्खी कसैले पनि सूर्यको दर्शन गर्न पाएको छैन। किशोर भएपछि विद्यालयमा शिक्षकलाई पर्खनुपर्छ। बाटाको छेउमा, बारीको डिलमा वा बिग्रेको पाटीमा प्रतीक्षाका गीत गुनगुनाउँदै साथीको गुलियो वाचा पुरा होला भनेर घण्टौँ पर्खनुपर्छ। यसरी पर्खाइबाटै सुरु भएको जीवन यसलाई र उसलाई पर्खँदै अगाडि बढ्छ।

लेखक यहाँ सम्पादकलाई पनि छोड्दैनन्। आज लेख दिए पनि भोलिदेखि पत्रिका कहिले निस्कन्छ भनेर लेखकले नै पर्खनुपर्छ। 'एक महिने' भनिएको पत्रिका चार महिनामा निस्कने बानी सबैलाई थाहा छ। पत्रिका निस्किहाल्यो भने पनि पुरस्कार लिन 'आज आज, भोलि भोलि' भन्दै सम्पादकले लेखकलाई झुलाउँछन्। यसरी पर्खाइ एकतर्फी होइन। आज पर्खाउने मानिस भोलि आफैँ पर्खन बाध्य हुन्छ।

सम्पादकले आफूलाई 'जुम्राजस्तो जुम्सो', कामको सट्टा कुराले टार्ने मानिस भनेर पछाडि गिज्याउँछन् भन्ने लेखकलाई थाहा छ। उनी यो आरोप लुकाउँदैनन्, खुलेर भन्छन्: म अचेल साह्रै जुम्सो भएको छु। तर उनी यो अल्छीपनको कारण पनि देखाउँछन्। उनका अनुसार यो जुम्स्याइँको जन्मदाता नै जडचल्दा पर्खाइ हो। जहाँ काम ढिलो हुन्छ र एउटै कामका लागि पटकपटक धाउनुपर्छ, त्यहाँ मानिसको जाँगर मर्छ र ऊ लोसे बन्छ। त्यसैले लेखक आफ्नो दुनियाँलाई 'लम्स्याङलुम्सुङ' र जमानालाई 'जम्स्याङजुम्सुङ' भन्छन्।

थाहा पाएदेखि लेखक यी सबैलाई पर्खँदै आएका छन्:

• काममा गएकी आमा
• जागिरमा गएका बाबु
• पाठ दिने गुरु
• माया दिने मान्यजन
• जागिर पाउने आश्वासन
• तलब पाइने दिन
• ओखती गर्ने उपचार
• बिदा दिने निर्देशक
• पैसा दिने मालिक
• लुगा सिउने सूचीकार

यो सूचीले बालपनदेखि बुढेसकालसम्म र घरदेखि कार्यालयसम्म जीवनका हरेक आवश्यकतामा पर्खाइ जोडिएको देखाउँछ। लेखकले आफैँलाई जुम्सो भनेर आफैँमाथि व्यङ्ग्य गरेका छन्, तर त्यही व्यङ्ग्यले ढिलासुस्ती गर्ने पुरै व्यवस्थालाई पनि घोचेको छ।

लेखकका अनुसार यी सबै पर्खाइका पछाडि सयौँ सपना, इच्छा र आकाङ्क्षा पर्खिरहेका छन्। मानिस केही गरूँ, केही बनूँ, केही दिऊँ भन्छ, तर इष्टसिद्धिका लागि, अर्थात् चाहेको काम पुरा गर्न ऊ यता पर्खन्छ, उता पर्खन्छ, यता झुल्छ, उता धाउँछ। दोष कसलाई दिने? लेखक यो प्रश्न पाठकका अगाडि छोडिदिन्छन्।

यहाँबाट निबन्ध व्यक्तिगत गुनासोबाट माथि उठेर ठुला सामाजिक र विश्वव्यापी समस्यामा पुग्छ:

• सुरुदेखि सत्य, समता र शान्ति पर्खँदै आएको मानिस झन् विषमताको विषले बौलाहिँदै र अशान्त हुँदै गएको छ। न्याय र बराबरी पर्खनेहरूले उल्टै असमानता भोगिरहेका छन्।
• आणविक हतियारमा प्रतिबन्ध लगाउने कुरामा सबै लम्स्याङलुम्सुङ गर्छन्, यद्यपि त्यस्ता हतियारले संसारै नष्ट गर्न सक्छन्।
• भौतिक उन्नति यति तीव्र भइसक्यो, तैपनि धेरै मानिसले दुई गज कपडा र दुई गाँस खानाका लागि जिन्दगीभर पर्खनुपर्छ।

यसरी लेखक देखाउँछन्: विज्ञान र विकासले संसार बदले पनि आम मानिसको पर्खाइ सकिएको छैन। लेखकले यसलाई 'कस्तो जम्स्याङजुम्सुङ' भनेर व्यङ्ग्य गरेका छन्।

अब लेखक सम्पादकलाई सम्झाउँछन्: आफू मात्र पर्खनुपर्यो भनेर किन पट्टाउनुहुन्छ? नपर्खी सुख पाइँदैन। पर्खाइदेखि डराउने मानिस पलायनवादी, पामर र पानीमरुवा हो। आज लेखकले सम्पादकलाई दिएको यो उपदेश भोलि सम्पादकले लेखकलाई दिनुपर्ने हुन्छ, किनभने दुवैले एकअर्कालाई पर्खाउँछन्।

यसको अर्थ लेखक पर्खाइको प्रशंसा गर्दै छन् भन्ने होइन। लेखक र सम्पादक दुवै यस्तो संसार चाहन्छन्, जहाँ कसैले कसैलाई कुराले मात्र टार्न नसकोस् र झुल्याएर फुल्याउने, लर्काएर पर्खाउने जालझेलको परम्परा नरहोस्। तर समस्या के छ भने चाहना जतिसुकै बलियो भए पनि चाहेकै भरमा पुरा हुँदैन, त्यसका लागि पनि पर्खनुपर्छ। त्यसैले लेखक लम्स्याङलुसुङ गरेर भए पनि घरी यता धाउँछन्, घरी उता धाउँछन् र पर्खिरहन्छन्।

निबन्धको अन्त्यमा लेखक भन्छन्, मेरो पर्खाइ पुराण अहिल्यै सकिँदैन, तर तपाईंलाई अब धेरै नपर्खाऊँ, तपाईंकी श्रीमतीज्यू घरमा तपाईंलाई पर्खिरहेकी होलिन्। अनि अन्तिम वाक्य आउँछ: 'आउँदै गर्नुहोला, धाउँदै गर्नुहोला, पर्खनोस्, कुनै न कुनै दिन म पनि एउटा लेख लेख्ने प्रयास गरुँला, तपाईंको पत्रिकामा छाप्न दिउँला। लौ त नमस्ते!'

'पर्खनोस्' को विषयवस्तु पर्खाइ हो। एउटा लेख दिन ढिलो गरिरहेको लेखकको बहानाबाट सुरु भएको निबन्ध मानिसको पुरै जीवन, नेपाली समाजको ढिलासुस्ती र संसारका ठुला समस्यासम्म पुग्छ। लेखकले पर्खाइलाई हाँसोको विषय बनाएका छन्, तर हाँसोभित्र गहिरो पीडा र आलोचना लुकेको छ। निबन्धले कुन कुरामाथि कसरी व्यङ्ग्य गरेको छ, तलको तालिकामा हेर्नुहोस्।

यस निबन्धबाट पाइने मुख्य सन्देशहरू यस्ता छन्:

• झुटो आश्वासन दिएर कसैलाई नपर्खाऔँ, भनेको काम समयमै गरौँ।
• चिल्ला शब्दले काम टार्ने बानी त्यागौँ र सेवालाई छिटो र जिम्मेवार बनाऔँ।
• जीवनमा धैर्य चाहिन्छ, तर पर्खाइदेखि डराएर भाग्नु पलायन हो।
• असमानता, गरिबी र युद्धको खतरा हटाउने काममा ढिलाइ गर्नु हुँदैन।
• आफ्नो कमजोरी स्वीकारेर सुधार्नु नै परिवर्तनको सुरुवात हो।

यो निबन्ध प्रथम पुरुषमा लेखिएको छ। लेखक 'म' भएर सम्पादक 'तपाईं' सँग सिधै कुरा गरेझैँ लेख्छन्, त्यसैले पढ्दा पाठकलाई पनि आफैँसँग कुरा भइरहेझैँ लाग्छ। यसका शैलीगत विशेषता यस्ता छन्:

• अनुकरणात्मक शब्दको प्रयोग: ख्वाङख्वाङ, गजक्क, डिच्च, लम्स्याङलुम्सुङ, जम्स्याङजुम्सुङ।
• बोलीचालीका टुक्का: कन्सिरी तात्नु, जड चल्नु, पानीमरुवा हुनु, दाउ हेर्नु।
• एउटै वर्णबाट सुरु हुने शब्दको अनुप्रास: घटसिंह घले घट्टमा घैयाको पिठो।
• हाँसो उठाउने नाम: खबटानन्द खतिवडा, खुकुरीराम खत्री, नाकथोप्ली मैयाँ।
• पाठकलाई प्रश्न सोध्ने पारा: को पर्खेको छैन? कहाँ पर्खाइ चल्दैन?
• आफैँमाथि व्यङ्ग्य: लेखक आफैँलाई जुम्सो र कुराले काम टार्ने भन्छन्।
• तत्सम शब्द र ठेट नेपाली शब्दको मिश्रण: इष्टसिद्ध, पलायनवादी, आणविक सँगै झर्को, चुस्की, गुँडुल्किनु।

कुनै चित्र वर्णन गर्दा आँखाले देखेको कुरा क्रम मिलाएर लेख्नुपर्छ। यसका लागि यी चरण पछ्याउनुहोस्:

• चरण १: चित्र कुन ठाउँको हो र कस्तो वातावरणको हो, पहिले त्यो लेख्नुहोस्।
• चरण २: चित्रको बीचमा के भइरहेको छ, मुख्य दृश्य बताउनुहोस्।
• चरण ३: मानिसहरू, तिनका पहिरन र तिनले गरिरहेका काम वर्णन गर्नुहोस्।
• चरण ४: पृष्ठभूमिमा देखिएका घर, रुख र अरू कुरा लेख्नुहोस्।
• चरण ५: अन्त्यमा चित्रले दिने सन्देश एक दुई वाक्यमा लेख्नुहोस्।

नमुना वर्णन: यो चित्र एउटा पहाडी गाउँको हो। पृष्ठभूमिमा माटो र ढुङ्गाले बनेका घरहरू, खर र झिँगटीले छाएका छाना र हरिया रुखहरू देखिन्छन्। अगाडि हरियो चौरमा गाउँका मानिसहरू गोलाकार भएर भुइँमा बसेका छन्। बीचमा रातो पछ्यौरा ओढेकी, नीलो कुर्ता र रातो सुरुवाल लगाएकी एक महिला उभिएकी छन्। उनी 'समुदाय' लेखिएको पाटीतिर हात देखाउँदै केही बुझाइरहेकी छन्। सुन्नेहरूमा सेतो टोपी लगाएका बुढा बा, ढाकाटोपी लगाएका पुरुष, महिलाहरू र साना बालबालिका छन्। सबैको ध्यान बोलिरहेकी महिलातिर छ। यस्तो भेलामा गाउँका मानिसहरू मिलेर आफ्नो समुदायका समस्या र विकासबारे छलफल गर्छन्। चित्रले समुदायको काममा सबै उमेर र वर्गका मानिसको सहभागिता आवश्यक हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।

टिप्पणी लेख्दा पहिले विषय चिनाउनुहोस्, त्यसपछि कारण र असर लेख्नुहोस् र अन्त्यमा समाधानका उपाय वा आफ्नो धारणा दिनुहोस्। पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यवृद्धिजस्ता विषयमा यातायात भाडा, खाद्यान्नको मूल्य र आम मानिसको दैनिक जीवनमा पर्ने असर जोडेर लेख्न सकिन्छ।

निबन्ध लेख्दा भूमिका, मुख्य भाग र निष्कर्ष गरी तीन भाग बनाउनुहोस्। भूमिकामा विषयको परिचय दिनुहोस्। मुख्य भागमा अनुच्छेद छुट्याएर विचार, तथ्य र उदाहरण लेख्नुहोस्। निष्कर्षमा सार र सुझाव लेख्नुहोस्। हास्यव्यङ्ग्य शैलीमा लेख्दा 'पर्खनोस्' जस्तै एउटा सानो कुरालाई समातेर त्यसैका माध्यमबाट समाजको ठुलो कमजोरी देखाउन सकिन्छ।