पाब्लो पिकासो

संसारमा चित्र बनाउने मानिस धेरै जन्मिन्छन् तर मानिसको मनभित्रको पीडा, खुसी र करुणालाई आफ्नो युगको लयसँग जोडेर कलामा उतार्न सक्ने कलाकार विरलै जन्मिन्छन्। उन्नाइसौँ शताब्दीको उत्तरार्धतिर युरोपको स्पेनमा यस्तै एउटा अद्भुत प्रतिभाशाली बालक जन्मियो। त्यो बालक थियो पाब्लो पिकासो। उनले पछि परम्पराभन्दा पृथक् शैलीका सघन कलाकृति बनाए। थोरै रङ प्रयोग गरेर पनि उनले हेर्ने मानिसको मस्तिष्कमा ठुलो झङ्कार पैदा गरे। बिसौँ शताब्दीको सुरुमै उनले कलाकारिताको आगो ओकले र त्यस शताब्दीका सबैभन्दा महान् र सर्वाधिक प्रभावशाली कलाकारका रूपमा विश्वविख्यात बने।

पिकासो बहुमुखी प्रतिभाका धनी थिए। उनी चित्रकार मात्र थिएनन्, मूर्तिकार र मञ्च सजावटका पनि अद्भुत शिल्पी थिए। कलाको प्रतिभा उनमा कसैले सिकाएर मात्र आएको थिएन, जन्मदेखि नै उनको नसा नसामा बगिरहेको थियो। उनको कथा एउटा जीवनीका रूपमा पढ्दा हामी एक जना व्यक्तिको जन्मदेखि मृत्युसम्मका घटना, सङ्घर्ष र योगदान क्रमैसँग बुझ्छौँ।

पिकासोको जन्म सन् १८८१ अक्टोबर २५ तारिखका दिन स्पेनको मलागामा एउटा मध्यमवर्गीय परिवारमा भयो। उनको जन्मकै घटना अचम्मको छ। जन्मदा उनी औसत शिशुभन्दा साना थिए, त्यसैले नर्सले यो बालक जीवित छैन भन्ठानिन्। आमाको हेरचाह गर्न जाँदा नर्सले उनलाई मृत सम्झेर आमाको शैयानजिकको टेबुलमा छोडिन्। पछि उनका काका डन साल्भाडोरले बालक जीवित छ भनी नर्सलाई खबर गरे। त्यसपछि मात्र पिकासोले जीवन पाए। संसारलाई नयाँ कला दिने बालक जीवनको पहिलो क्षणमै मृत्युको छेउबाट फर्किएका थिए।

पिकासोका आमाबुबाको नाम मारियो पिकासो लोपेज र जोसो रुइज ब्लास्को थियो। बुबा जोसो रुइज एक स्थानीय विद्यालयमा कलाका कुशल शिक्षक थिए। चुलबुले बाल्यकालमै पिकासोले बुबाले बनाएका सुन्दर कला बालसुलभ आँखाले हेरे। त्यही हेराइबाट प्रेरणा पाएर उनीभित्रको जन्मजात प्रतिभाले टुसाउने, हुर्कने र मौलाउने अवसर पायो। चित्रकलाको प्रारम्भिक तालिम उनले घरबाटै पाउन थाले। सानैमा उनी विभिन्न आकृति बनाएर साथीहरूलाई चकित पार्थे।

बुबाबाट कलाको पहिलो शिक्षा लिएका पिकासोले १४ र १५ वर्षको उमेरमै उत्कृष्ट चित्र बनाउन थालिसकेका थिए। तर उनको कलायात्रा त्योभन्दा पनि पहिले सुरु भइसकेको थियो। नौ वर्षको हुँदा उनले आफ्नो पहिलो पेन्टिङ 'पिकाडोर' तयार पारे। साँढेको लडाइँमा घोडा चढिरहेको मान्छेको यो चित्र निकै आकर्षक थियो। पन्ध्र वर्षको हुँदा उनले 'कम्युनियन' चित्र पूरा गरे। आमा, बुबा र बहिनीको चित्रण भएको यो चित्र अत्यन्त प्रसिद्ध भयो।

एक दिन बुबाले आफूले चित्र बनाउन तयार पारेको क्यानभासमा छोराले असाध्यै राम्रो चित्र बनाएको देखे। उनी चकित भए र छोरा आफूभन्दा राम्रो चित्रकार भएको महसुस गरे। छोराको प्रतिभाबाट प्रभावित भएर उनले चित्रकलाका सम्पूर्ण सरसामान छोरालाई सुम्पिदिए। पिकासो १३ वर्षका हुँदा बुबाले चित्रकलाबाट सन्यास लिने निर्णय गरे। त्यसपछि पिकासोलाई चित्रकलामा उच्च शिक्षाका लागि म्याड्रिड एकेडेमी पठाइयो। तर त्यहाँको वातावरणबाट उनी दिक्क भए। उनले औपचारिक पढाइ छोडे र पूर्णकालीन रूपमा कलाकारितामा नै आफूलाई समर्पित गरे।

बुबाबाट सुरु भएको कलायात्रामा पिकासो मलागाबाट बार्सिलोना, म्याड्रिड हुँदै युरोपेली कलाको राजधानी मानिने पेरिससम्म पुगे। पेरिस पुग्दासम्म उनले महान् कृति जन्माइसकेका थिए। यो यात्राका मुख्य घटना समयक्रममा राखेर हेर्दा बुझ्न सजिलो हुन्छ।

बहिनी कोन्चिटाको मृत्यु पिकासोको जीवनको एउटा कहालीलाग्दो घटना बन्यो। पेरिसमा उनले पत्रकार तथा कवि म्याक्स ज्याकबलाई पहिलो पेरिस साथीका रूपमा भेटे। म्याक्स ज्याकबले पिकासोलाई भाषा र साहित्य सिक्न पनि मदत गरे। यसरी एउटा चित्रकारको यात्रामा साहित्यको साथ पनि जोडियो।

पिकासोका कलाकृतिलाई प्रवृत्तिका आधारमा विभिन्न कालमा छुट्याएर हेरिन्छ। कुन समयमा उनले कस्तो विषय र कस्तो रङ रोजे भन्ने आधारमा यी काल छुट्टिन्छन्। पहिलो प्रख्यात काल ब्लु पिरियड हो।

यस समयमा पिकासो पारिवारिक र आर्थिक सङ्कटमा थिए। त्यसले उनमा एकप्रकारको मानसिक तनाव र असामान्य अवस्था सिर्जना गर्‍यो। त्यसैको प्रभावले उनले मुख्य रूपमा ब्लु अर्थात् नीलो र नीलोसँगै हरियो रङका कठोर धर्काहरूमा अन्य केही रङ मिसाएर मोनोक्रोमेटिक चित्र बनाए। समाजका गरिब र बहिष्कृत मानिसको शान्त तर व्यग्र मनस्थितिलाई उनले नीलो रङसँग जोडेर विचित्रका चित्र बनाए।

एक्लोपन, गरिबी र चरम अभाव यस कालका चित्रका विषयवस्तु बने। गरिबीले आक्रान्त महिला, दुधे बालकसँगका आमा र दृष्टिविहीन मानिसका चित्रले उनको क्यानभासमा प्राथमिकता पाए। यस्ता विषय खोज्न उनी कहिले जेलमा थुनिएका मानिस हेर्न जान्थे। कहिले बाटामा भिख मागिरहेका भिखारीसँग घन्टौँ बसेर तिनका अनुहारमा पोतिएको गहिरो अवसाद चित्रमा उतार्थे।

जीवनको निराशा र विसङ्गत अवस्थाको भव्य चित्रण भएका यी चित्र सर्वसाधारणले निकै रुचाए, तर सम्पन्न वर्गले त्यति रुचाएनन्। त्यस बेला यी चित्र बिक्री भएनन्। समय बित्दै जाँदा तिनै चित्र अनमोल बने र करोडौँ मूल्यमा बिक्री भए।

यस अवधिमा पिकासो आफ्नी प्रेमिका फर्नान्डो ओलिभरसँग थिए। उनका कलाले बजार पाइसकेका थिए। सप्रिँदो आर्थिक अवस्था र प्रेम जीवनको प्रभाव यस कालका कृतिमा देख्न सकिन्छ। प्रेमिकाको सल्लाहले उनले नीलो काल त्यागेका हुन् भन्ने भनाइ पनि छ। त्यसैले यो काललाई उनको आफ्नै जीवनको प्रतिबिम्ब पनि भनिन्छ।

शान्त पृष्ठभूमि र खुसीपूर्ण वातावरणमा सुन्तला र गुलाफी रङ प्रयोग गरिएका यस कालका चित्रमा सर्कसका नायक र हेपिएका मानिस चित्रित हुन्थे। यस अवधिमा उनले ऐतिहासिक महत्त्वका कृति रचना गरे। दुई कालको फरक तलको तालिकामा स्पष्ट देखिन्छ।

पिकासोको चित्रकलामा 'घनवाद' को सशक्त प्रयोग भएको पाइन्छ। घनवादको प्रयोग भएको यो काललाई 'निग्रो काल' पनि भनिन्छ। पिकासोलाई संसारले सबैभन्दा बढी चिन्ने शैली यही हो।

साधारण चित्रमा कलाकारले वस्तुलाई एउटै ठाउँबाट हेरेर जस्तो देखिन्छ त्यस्तै बनाउँछ। घनवादी कलाकार त्यसो गर्दैन। उसले वस्तुलाई धेरै दृष्टिकोणबाट हेर्छ र ठुलो सन्दर्भमा प्रतिनिधित्व गर्ने गरी चित्रण गर्छ। घनवादी कलाकृति यसरी बन्छ:

• पहिले वस्तुलाई विश्लेषण गरिन्छ, अर्थात् त्यसका भाग छुट्याएर हेरिन्छ।
• त्यसपछि वस्तुलाई टुक्रा टुक्रा पारिन्छ।
• ती टुक्रालाई अमूर्त रूपमा पुनः संयोजन र संश्लेषण गरिन्छ।
• यसरी एउटै चित्रमा वस्तुका धेरै पाटा एकै पटक देखिन्छन् र वस्तुले व्यापक अर्थ बोक्छ।

जुनसुकै कालमा बनेका भए पनि पिकासोका हजारौँ चित्रकला र मूर्तिकला आज पनि जीवन्त छन्।

पिकासोको वैवाहिक र पारिवारिक जीवन सजिलै अगाडि बढेन। उनको जीवनमा जुन जुन महिला आए, तिनले उनको कलालाई कुनै न कुनै रूपमा प्रभावित पारे। पिङ्क पिरियडमा प्रेमिकाको प्रभावले रङ नै फेरिएको कुरा यसको उदाहरण हो। उनले आफ्ना सफल र असफल दुवै प्रेम सम्बन्धलाई विभिन्न ढङ्गले चित्र र मूर्तिमा अङ्कित गरे। ती चित्र निकै चर्चित र मूल्यवान् बने। यसबाट के बुझिन्छ भने कलाकारको निजी जीवनको सुख र दुःख नै उसको कलाको कच्चा पदार्थ बन्छ।

पिकासोले आफ्नो लामो जीवनकालमा कलाका क्षेत्रमा असाधारण प्रशंसा कमाए। उनका धेरै कलाकृति निकै बिकाउ र चर्चित बने। उनका कृतिको सङ्ख्या नै उनको लगनको प्रमाण हो।

यति धेरै क्षेत्रमा काम गरे पनि पिकासोको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण योगदान र उनलाई चर्चाको शिखरमा पुर्‍याउने क्षेत्र चित्रकला नै बन्यो। चित्रमा उनले रङलाई अभिव्यक्तिगत तत्त्वका रूपमा प्रयोग गरे, अर्थात् रङबाटै भावना बोलाए। उनका प्रारम्भिक मूर्तिकला काठबाट कोरिएका र माटाबाट बनाइएका थिए। उनका चर्चित र मूल्यवान् चित्रले उनलाई अजर र अमर बनाएका छन्।

उनको 'द गुएर्निका चित्र' हिटलरको हमलामा देखिएको युद्धको क्रूरता र अमानवीयताको पराकाष्ठाको जीवन्त साक्ष्य हो। सन् १९३७ मा गुएर्निका भन्ने ठाउँको बास्क सहरमा नाजीहरूले गरेको विनाशकारी हवाई हमलापछिको वातावरण यसमा चित्रित छ। यसलाई हालसम्मकै सबैभन्दा महान् युद्धविरोधी चित्र मानिन्छ।

पिकासोले सन् १९५५ मा बनाएको तैल चित्र 'वुमन अफ अल्जियर्स' करिब १८० मिलियन डलरमा लिलाम बिक्री भएको थियो। यो चित्रले संसारको सबैभन्दा महँगोमा बिक्री हुने चित्रका रूपमा विश्व कीर्तिमान कायम गरेको छ।

पिकासोका जीवनमा धेरै रमाइला र प्रेरणादायी प्रसङ्ग छन्। उनको घरमा धेरै साथी आउजाउ गर्थे। एक दिन घरका भित्तामा केही सस्ता र सामान्य खालका चित्र देखेर एक जना साथीले हाँसोमा सोधे, "आफ्नो घरका भित्तामा आफ्ना चित्र किन नराखेको नि, के तिमीलाई आफ्ना चित्र मन पर्दैनन्?" पिकासोले जवाफ दिए, "हैन मित्र! मलाई मेरा चित्र निकै मन पर्छन् तर ती निकै महँगोमा बिक्छन्। म ती महँगा चित्र किन्न सक्दिनँ।" हाँसोमा सोधिएको प्रश्नको उत्तर पनि उनी यसरी कलात्मक ढङ्गले दिन्थे।

अर्को प्रसङ्गमा एक जना प्रशंसक महिलाले पिकासो कसरी चित्र बनाउँछन् भनेर जान्न एउटा चित्र बनाइदिन जिद्दी गरिन्। पिकासोले दस सेकेन्डभित्र एउटा चित्र बनाए र "यो लैजाऊ, मिलियन डलरको चित्र!" भन्दै दिए। दस सेकेन्डको चित्र कसरी मिलियन डलरको हुन्छ भनेर महिला अचम्ममा परिन्। बजारमा मूल्य बुझ्दा साँच्चै त्यो चित्र मिलियन डलरकै रहेछ। उनी फर्केर सिकाइदिन अनुरोध गर्न आइन्। पिकासोले मुस्कुराउँदै भने, "जुन चित्र मैले १० सेकेन्डमा बनाएँ, त्यसका पछाडि ३० वर्षको कडा मिहिनेत लुकेको छ। आफ्नो जीवनका ३० वर्ष मैले आफ्नो कला सिक्न र त्यसमा पारङ्गत हुन खर्च गरेको छु, त्यसैले त १० सेकेन्डमा चित्र बनाउन सकेको हुँ। तिमी पनि सिक्नमा समय लगाऊ, अवश्य सिक्ने छौ।"

पिकासोले मानव वेदनाको जीवन्त चित्रण गर्ने कलामा आफ्नो सम्पूर्ण जीवन समर्पण गरे। उनले कलामार्फत बन्दुकभन्दा कलम र कुची बलियो हुन्छ भन्ने दसी प्रस्तुत गरे र युद्धलाई खरो रूपमा व्यङ्ग्य गरे। त्यसैले नाजीहरूले पिकासोलाई जर्मनीमा चित्र प्रदर्शन गर्न दिएनन्। एउटा चित्रबाट एउटा शक्तिशाली सत्ता डराउनु नै कलाको शक्तिको प्रमाण हो।

उनले भिखारी, जेलमा थुनिएका, दुःख पाएका, हेपिएका र सीमान्तकृत मानिसका साथै गम्भीर मानसिक समस्या भएका व्यक्तिका चित्र बनाए। महिलाका मार्मिक र प्रेमिल चित्र पनि बनाए। उनी मानिसको बाहिरी आवरण मात्र हेर्दैनथे। ती व्यक्तिका भित्री वेदना, संवेदना, संवेग, मर्म र सौन्दर्य उनका अमूर्त चित्रभित्र मूर्त बनेर देखिन्थे। जसले ती चित्र हेर्थे, उनीहरूको हृदयमा करुणा, दया, माया, स्नेह र आक्रोशका भाव सलबलाउँथे र हेर्दाहेर्दै उनीहरू ती चित्रमा हराउँथे। यही जादुका कारण उनका कला आजसम्म अनमोल छन् र संसारका सबैभन्दा महँगा चित्रका रूपमा बेजोड छन्। आज उनका कलाकृति संसारभरिका विख्यात कला सङ्ग्रहालयमा भेटिन्छन्।

सानो छँदा आमाले भनेको कुरा सम्झँदै पिकासोले एक पटक भनेका थिए, "मेरी आमाले भन्नुभएको थियो, यदि तिमी सिपाही बन्यौ भने जनरल हुने छौ, धर्मगुरु बन्यौ भने पोप हुने छौ" तर म आमाले भन्नुभएका मान्छेजत्तिकै लगनशील भएँ र पिकासो बनेँ। उनको भनाइअनुसार हरेक बालबालिकामा विशिष्ट सिर्जना शक्ति र प्रतिभा हुन्छ। उचित अवसर पाएमा र लगनशील भएमा उसले जीवनलाई सार्थक बनाएर संसारलाई चहकिलो ज्योति छर्न सक्छ।

पिकासोको योगदानको उच्च मूल्याङ्कन गर्दै उनलाई सन् १९५० र १९६१ गरी दुई पटक अन्तर्राष्ट्रिय लेनिन पुरस्कारबाट सम्मान गरियो। मध्यमवर्गीय परिवारमा जन्मिएका पिकासो जीवनको पूर्वार्धमा आर्थिक र पारिवारिक समस्यामा परे। जीवनको उत्तरार्धमा भने आफ्ना कलाकृति बेचेर प्रशस्त आर्थिक उपार्जन गरे। तैपनि उनी भन्थे, 'म धेरै पैसा कमाएर गरिबको रूपमा बाँच्न चाहन्छु।' आखिरमा उनी त्यस्तै साधारण जीवन बाँचे। यसैलाई सादा जीवन र उच्च विचार भनिन्छ।

९१ वर्षको दीर्घ आयु बाँचेका यी विलक्षण प्रतिभाशाली कलाकारको भौतिक शरीरको अवसान ८ अप्रिल १९७३ मा भयो। शरीर नरहे पनि उनी आफ्नो अनमोल कलामार्फत अजर र अमर बनेका छन्।

पिकासोको कथा जीवनी हो किनभने यसमा एउटा वास्तविक व्यक्तिको जन्म, बाल्यकाल, शिक्षा, सङ्घर्ष, कृति, सम्मान र निधन तथ्यसहित क्रमैसँग आएका छन्। मिति, ठाउँ र व्यक्तिका नाम सबै वास्तविक छन्। जीवनीका मुख्य विशेषता यस्ता छन्:

• राष्ट्रिय वा अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा ख्याति पाएका प्रेरक व्यक्तिको जीवनमा आधारित हुन्छ।
• व्यक्तिका चारित्रिक विशेषता तथ्यपरक रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ।
• व्यक्तिका सङ्घर्ष, जीवनका उतारचढाव र उल्लेख्य कार्यको वर्णन हुन्छ।
• घटनाहरू प्रायः समयक्रममा मिलाएर लेखिन्छन्।

जीवनी पढ्नुको प्रयोजन दुई प्रकारको छ। पहिलो, व्यक्तित्व विकास: यसले विद्यार्थीमा मनोबल बढाउँछ, सच्चरित्र विकास गर्छ र जीवनको लक्ष्य तय गर्न सहयोग गर्छ। सकारात्मक सोच, इमानदारिता, सामाजिक व्यवहार र मानवीय भावना पनि यसैबाट विकसित हुन्छन्। दोस्रो, भाषिक प्रयोजन: विभिन्न विषयक्षेत्रका शब्दभण्डार बढाउनु र भाषाको बोध र अभिव्यक्ति सिप विकास गर्नु। पिकासोको जीवनी पढ्दा हामी चित्रकलाका क्यानभास, सेरामिक, घनवाद जस्ता नयाँ शब्द पनि सिक्छौँ।

• प्रतिभा जन्मजात भए पनि लगन र निरन्तर मिहिनेतबिना त्यो फुल्दैन।
• हरेक बालबालिकामा विशिष्ट सिर्जना शक्ति हुन्छ; उचित अवसर पाए त्यो संसारलाई ज्योति दिन सक्छ।
• दुःख र सङ्कटलाई पनि सिर्जनामा बदल्न सकिन्छ, जसरी पिकासोले नीलो कालमा गरे।
• कला र ज्ञान बन्दुकभन्दा बलिया हुन्छन्; तिनले अन्याय र युद्धको विरोध गर्न सक्छन्।
• धेरै कमाए पनि सादा जीवन र उच्च विचार अपनाउनुपर्छ।
• गरिब, हेपिएका र सीमान्तकृत मानिसप्रति करुणा राख्नु नै सच्चा मानवता हो।

जीवनी कथा जस्तो अनुच्छेदमा लेखिन्छ भने व्यक्तिवृत्त सूचकअनुसार छोटा बुँदामा लेखिन्छ। जागिर, छात्रवृत्ति वा भर्नाका लागि व्यक्तिवृत्त चाहिन्छ। यसका मुख्य सूचक यस्ता हुन्छन्:

• नाम
• जन्ममिति (वि.सं. मा)
• जन्मस्थान: प्रदेश, जिल्ला, पालिका र वडा
• अस्थायी ठेगाना
• आमाबुबाको नाम
• राष्ट्रियता
• सम्पर्क: इमेल र मोबाइल नम्बर
• शैक्षिक विवरण: तालिकामा
• तालिम तथा पुरस्कार
• अनुभव

नमुनाका रूपमा अनु पाठकको व्यक्तिवृत्त हेरौँ। नाम: अनु पाठक। जन्ममिति: वि.सं. २०५० मङ्सिर १०। जन्मस्थान: गण्डकी प्रदेश, पर्वत जिल्ला, कुस्मा नगरपालिका, वडा नं. ५। अस्थायी ठेगाना: बागमती प्रदेश, काठमाडौँ। आमाबुबा: जागृति शर्मा र जगन्नाथ पाठक। राष्ट्रियता: नेपाली। उनको शैक्षिक विवरण तालिकामा यसरी लेखिन्छ:

त्यसपछि तालिम तथा पुरस्कार शीर्षकमा 'नेतृत्व विकाससम्बन्धी तीन महिने तालिम' र 'जिल्लास्तरीय अन्तरविद्यालय वक्तृत्वकला प्रतियोगितामा प्रथम स्थान हासिल, २०६५' लेखिन्छ। अनुभव शीर्षकमा 'कुलेश्वर पिसिआर ल्यावमा प्राविधिकका रूपमा कार्य गरेको दुई वर्षको अनुभव' लेखिन्छ। आफ्नो व्यक्तिवृत्त लेख्दा पनि यही क्रम र ढाँचा अपनाउनुपर्छ।