कर्तव्य

‘कर्तव्य’ गुरुप्रसाद मैनालीले लेखेको सामाजिक कथा हो। एउटै बाबुका दुई छोराबिच सम्पत्तिका लागि झगडा हुन्छ, मुद्दा पर्छ र बोलचाल टुट्छ। तैपनि जेठो दाजु आफ्नो कर्तव्यबाट पछि हट्दैन। कथा यिनै दुई छोराका बाबु, मुखिया गङ्गाधरको मृत्युबाट सुरु हुन्छ। लगातार नौ दिन ज्वरो आएपछि उनले संसार छोडे।

गङ्गाधर धनी थिए, तर उनमा धनको घमण्ड थिएन। उनी आफ्नो विपुल सम्पत्तिलाई “जनताको थाती” भन्थे। यो धन जनताले राख्न दिएको नासो हो र म यसको सञ्चालक मात्र हुँ भन्ने उनको सोच थियो। कुनै गरिबको चुलोमा आगो नबलेको वा सुत्केरी भोकै बसेको खबर सुन्नेबित्तिकै उनी बोलाएर चाहिँदो अन्नपैसा दिन्थे। ऋण तिर्ने भाका सोध्नेलाई “सके तिर्नू, नसके तिमीहरूकै हो” भन्थे। उनी बाँचुन्जेल गाउँमा कसैको बिहेबर्तन, किरियाश्राद्ध र दसैँतिहार अड्केन। गरिब बिरामी परेको सुन्नासाथ उनी ओखतीमूलो लिएर झुपडीसम्मै पुग्थे।

उनी न्यायका लागि पनि उत्तिकै प्रसिद्ध थिए। कसैले अन्याय गरे वरिपरि दश गाउँका मानिस उनकै ढोकामा फिराद गर्न आउँथे। उनका पालामा कसैले कसैलाई सताउन पाएन। गाउँका तालुकदार भए पनि सबैले उनलाई मायाले ‘मुखिया बा’ भन्थे। उनी गाउँतिर झर्दा केटाकेटी कोलाहल गर्दै दौडेर आउँथे। कोही औँला समाउँथे, कोही लबेदाको फेर र कोही लट्ठी। मुखिया बा मुसुमुसु हाँस्दै कसैको गाला थपथपाउँथे, कसैको चिउँडो उचालेर हाँस्थे। युवा, वृद्ध, बालक र महिला सबैका प्रिय भएकाले उनलाई ग्रामपिता भन्नु अत्युक्ति थिएन।

यस्ता मानिसको देहावसानले दश गाउँलाई ठुलो क्षति भयो। कथाकारले यो क्षति बिम्बहरूमा देखाएका छन्: भोकानाङ्गा र दुःखीदरिद्रीका बाबु मरे, बुढाबुढी र असहायको टेक्ने लट्ठी भाँचियो, न्यायको बत्ती निभ्यो, अनाथ र अशक्तको आशास्तम्भ ढल्यो, गाउँका ‘धन्वन्तरि’ अस्ताए। धन्वन्तरि उपचारका देवता मानिन्छन्, त्यसैले गाउँको दुःख निको पार्ने मानिस गए भन्ने यसको अर्थ हो। मलामीको लर्को गाउँदेखि तल खोलासम्म पुग्यो र मानिसले भने, “कसैको मरण होस् त यसप्रकारको होस्।”

गङ्गाधरका दुई छोरा थिए: जेठा मुरलीधर र कान्छा श्रीधर। एउटै बाबुका छोरा भए पनि दुईको स्वभाव, पहिरन र सोच एकदमै फरक थियो।

मुरलीधर पण्डित थिए। बिहानै नुहाएर आधा दिनसम्म पूजापाठ गर्थे र आफ्नो धर्म र संस्कृतिमा असीम श्रद्धा राख्थे। बाबुजस्तै उनी पनि अरूलाई सताउनु महापाप ठान्थे। जिल्लाका टाढा टाढा ठाउँका मानिसले उनलाई सप्ताह पुराण सुन्न बोलाउँथे। धोतीमाथि लामो लबेदा, लबेदामाथि सेतो पटुका, शिरमा मखमलको रातो टोपी, काँधमा च्यादर र निधारमा चन्दन उनको सधैँको पहिरन थियो। जिल्लाभरि उनी ‘मुरली पण्डित’ का नाउँले विख्यात थिए। उनी बाबुसँग पहिले नै छुट्टिएर बेग्लै बसेका थिए। उनकी पत्नी कमला हुन् र उनका दुई छोरी थिए।

श्रीधर राजनीतिक पार्टीका सदस्य र ग्राम विकासका प्रधान थिए। दसौँ श्रेणीसम्म अङ्ग्रेजी पढेका उनी धोक्रे सुरुवाल र कुर्ता लगाउँथे र दारीजुँगा खौरेर लामो बुलबुल पाल्थे। आधा अङ्ग्रेजी, चौथाइ संस्कृत र चौथाइ नेपाली मिसाएर बोल्ने भएकाले गाउँका अशिक्षित मानिस उनको कुरा चौथाइ मात्र बुझ्थे। पूजापाठ र टीकाचन्दनलाई उनी दासत्वको चिह्न भन्थे। आफूलाई जिल्लाकै प्रमुख प्रगतिवादी ठान्ने उनी चन्दा बुक बोकेर चन्दा माग्दै हिँड्थे। डरले होस् या आशले, जिल्लाका सानाठुला सबैमा उनको निकै धाक थियो। धनीले गरिबको अधियाँ बाली कब्जा गर्न र साहु तथा बितावालले लरलहना र झाराखेताला हडप्न उनबाट विशेष सहायता पाउँथे। जिल्लामा उनी ‘शर्माजी’ का नाउँले चिनिन्थे। श्रीधरका छोरा शशीधर र छोरी रमा छन्।

कथामा धेरै नाम आउँछन्। कसको को नाता हो भन्ने कुरा परिवारको रूखमा एकै ठाउँमा हेर्दा घटना बुझ्न सजिलो हुन्छ।

छोराहरू छुट्टिँदा गङ्गाधरले ‘पिपले’ भन्ने सय मुरी खेत आफ्नो जिउनी राखेका थिए। कुलोको पानी लाग्ने, खोलापैरोको डर नभएको, मानामुरी फल्ने राम्रो खेत थियो। बाबुको क्रिया सिद्धिएको केही दिनपछि यही खेतका लागि दुई भाइबिच विवाद उठ्यो। दुवैका आफ्नै दाबी थिए:

• श्रीधरको दाबी: म बाबुसँगै बसेको थिएँ, त्यसैले ऐनअनुसार जिउनी मेरो एकलौटी हुन्छ।
• मुरलीधरको दाबी: बाबुले मर्ने बेलामा “मेरा दुवै छोरा बराबर हुन्, आधा आधा बाँडेर खानू” भन्नुभएको थियो, त्यसैले आधामा मेरो पनि हक लाग्छ।

काम सिद्धिएको पैँतालीस दिनको भोलिपल्ट मुरलीधरले निर्णयका लागि गाउँलेलाई बोलाए। जुन आँगनमा कुनै बेला गङ्गाधरले दश गाउँको न्यायअन्याय छुट्याउँथे, आज त्यही आँगनमा उनकै दुई सन्तानको निसाफ गर्न गाउँ भेला भयो। मानिसका दुई मत भए। उमेर पुगेका बुढापाकाले मुरलीधरको पक्ष लिए र भने, सम्पत्तिका धनी बाबुले नै आधा आधा खानू भनेर गएपछि त्यस महात्माको अन्तिम आज्ञा श्रीधरले मान्नैपर्छ। श्रीधरको प्रभावमा परेका नयाँ ठिटाले भने, आधा आधा खानू भन्ने लिखत पण्डितजीले देखाउन सकेनन्, त्यसैले ऐनकानुनअनुसार बाबु जुन छोरासँग बसेका थिए, जिउनी उसैको हुन्छ। बुढापाकाले धर्मको न्याय गरे, ठिटाले ऐनको। हल्लाबाज ठिटाका अगाडि बुढापाकाको केही जोर चलेन र कुनै टुङ्गो नलागी सभा विसर्जन भयो।

केही दिनपछि बाबुको अन्तिम आज्ञालाई आधार बनाएर मुरलीधरले अदालतमा नालिस दिए। धुमधामसँग मुद्दा चल्यो र गाउँका बुढापाका र तरुण सबैले बकपत्र गरे। साक्षी बस्दा पनि गाउँ दुई भागमा बाँडियो। बुढापाकाले “मर्ने बेलामा बाबुले आधा आधा बाँडेर खानू भनेको हामीले आफैँ देखेसुनेका हौँ” भने, ठिटाले “होइन” भने, र होइन भन्नेको सङ्ख्या बढी भयो। जनक्रान्तिपछि श्रीधरले अड्डाखानामा पनि आफ्नो रोबरवाफ जमाएका थिए। भनेजस्तो नभए उनी बजारमा हल्ला फुकेर पर्चा बाँड्दै हिँड्थे, त्यसैले अदालतका डिट्ठाबिचारी पनि उनीसँग अलि डराउँथे। त्यसमाथि अदालतले मुद्दा छिन्दा मुखले भनेको कुराभन्दा लिखितलाई बढी महत्त्व दिन्छ र हरेक विवादमा ऐनकानुनकै आधार लिन्छ। कानुन श्रीधरको पक्षमा थियो। जिउनी श्रीधरले पाए र मुरलीधरको हार भयो।

केही महिनादेखि श्रीधर बिरामी थिए। उनलाई तपनी ज्वरो आइरहन्थ्यो, खोकी लाग्थ्यो र छाती दुख्थ्यो। बेठीक आहारविहारका कारण यस्तो भएको भनिन्थ्यो। शरीर सुकेर हाडछाला मात्र बाँकी थियो। यस्तैमा एउटा धनीमानी कुटुम्ब श्रीधरका छोरा शशीधरलाई छोरी दिन आयो। मधेसतिर तीनचार मौजा जिमिदारी भएको त्यो कुटुम्ब जिल्लामा प्रख्यात थियो र उनको सन्तानमा एउटी छोरी मात्र थिइन्। शशीधर भर्खर पन्ध्र वर्षको राम्रो र मेधावी ठिटो थियो। यति सानै उमेरमा छोराको बिहे गर्न श्रीधरको मन थिएन, तर धनी कुटुम्ब घरमै आएर छोरी दिन खोज्दा उनी असमञ्जसमा परे। उताबाट बिहे गर्नैपर्छ भन्ने कर बढेपछि कुरा छिनियो र बिहेको तयारी सुरु भयो।

वैशाखको महिनामा बिहेको दिन आयो। मुरलीधर नुहाएर पूजाकोठामा पसेका मात्र थिए, श्रीधरको घरमा बाजा बज्न थाल्यो। झ्यालबाट हेर्दा आँगनमा चौकाचँदुवा, चारैतिर तोरण, ध्वजापताकाले सिँगारिएको मण्डप, राम्रा लुगा लगाएर घुमिरहेका नातागोता, दलान, फलैँचा र बैठकमा बसेका इष्टमित्र र वेदीअगाडि यज्ञविधि गर्न लागेका पुरोहित देखिन्थे। तर घरगृहस्थीको यति ठुलो उत्सवमा दुई कान्लामाथि घर भएका आफ्नै सहोदर दाज्यूभाउज्यूलाई श्रीधरले बोलाएनन्। दाजुका दुई छोरीलाई समेत डाकेनन्।

मुरलीधरको मन खिन्न भयो। आकाशतिर हेर्दा अतीतका अनेक सम्झना आँखाअगाडि आए र स्वर्गीय पिताको तेजस्वी अनुहार सम्झिए। केही बेरपछि बरर आँसु झारेर उनी आफ्नो नित्यकर्ममा लागे। अपराह्नतिर दुलाहा निस्कियो। शिरमा जरीवाल गुलाफी पगरी, काँधमा रातो दोसल्ला, गलामा फूलको माला र निधारमा पहेँलो तिलक लगाएर ताम्दानमा बसेको शशीधर गन्धर्वजस्तो देखिन्थ्यो। उसलाई देखेर मुरलीधरको गहभरि आँसु आयो र मनमनै भने, “कुलको जेठो सन्तान, मेरो पिण्डपानीको दाता।” तर जन्तीमा एउटा पनि बुढापाका थिएनन्, सबै अल्लारे ठिटा मात्र थिए। श्रीधर आफैँ ओछ्यानमा थिए।

यो दृश्य देखेर मुरलीधर चिन्तित भए। उनले मनमनै सोचे: खोलामा बाको कत्रो नाम छ, आज पनि घरघरमा बाकै यश र कीर्तिको चर्चा हुन्छ। त्यस्तो घरानिया कुटुम्बको दैलामा बरियात जानु छ, तर यी ठिटा पुड न पुच्छरको गफ चुट्नबाहेक केही जान्दैनन्। बाबु ओछ्यानमा छन्। यिनले बाबुबाजेको नाउँ इज्जत पखाल्ने भए। अब आँखा चिम्लेर बस्न भएन। उनले लुगा लगाए र पत्नी कमलासँग दोसल्ला मागे। त्यसपछि दुवैबिच यस्तो कुरा भयो:

यस संवादमा दुई सोच छन्। कमलाको रिस स्वाभाविक छ: जसले खेत खोस्यो र बिहेमा बोलाएन, उसको बिहेमा किन जाने? तर मुरलीधर आफ्नो अपमानभन्दा कुलको मर्यादालाई ठुलो ठान्छन्। कुकुर र मानिसको तुलना गरेर उनी भन्छन्, कर्तव्य बुझ्ने मानिसलाई निम्तो चाहिँदैन। अन्त्यमा कमलाले झर्कँदै बाकसबाट दोसल्ला झिकेर दिइन्। दोसल्ला काँधमा हालेर लौरो टेक्दै मुरलीधर एक्लै टट्यानपुर घाममा जन्त हिँडे। उनलाई यसरी ओह्रालो लागेको देखेर गाउँका मानिस अचम्म मानेर एकअर्काको मुख हेर्न थाले।

बरियात खोलापारि पुगिसकेको थियो, मुरलीधर पछिपछि गए। झमक्क साँझ परेपछि दुलहीको घरमा पुगेर उनी चुपचाप फलैँचामा बसे। दुलहीका बाबु वरणी गर्दै थिए र मानिसको घुइँचोमा उनलाई कसैले चिनेन। वरणीपछि यज्ञमण्डपको काम सुरु भयो र दुलहादुलही मण्डपमा बसे। दुलहीका बाबुले यताउता हेरेर भने, “खै, सम्धी पाल्नुभएको छैन, अब मण्डपमा आएर बसिदिनुभएहुन्थ्यो।” फलैँचाबाट मुरलीधरले भने, “ज्यू, म यहीँ छु, आउन लागेँ।” मण्डपमा पुग्दा चिनेका मानिसले ढोगे र जेठाबुबालाई देखेर शशीधरले पनि ढोग्यो। मुरलीधरले “नानी चिरञ्जीवी भए” भनेर आशिष दिए र उसको पछाडि बसेर उसलाई आफ्नो काखनेर ताने। बाबुको ठाउँमा मुरलीधर बसेको देखेर बरियातका ठिटा कानेखुसी गर्न थाले। दुई भाइको मुद्दा धेरैलाई थाहा थियो, त्यसैले कन्यापक्षका बुढापाकाले भने, “त्यस्ता महापुरुषका सन्तान आफ्नो कर्तव्य किन छोड्थे। तब पो मानिस कुलघरान भन्छन्।”

विवाहविधिमा पुरोहितले ऋचामन्त्र अशुद्ध उच्चारण गर्दा मुरलीधर सच्याइदिन्थे र बखतबखतमा गर्नुपर्ने कर्म शशीधरलाई सिकाइदिन्थे। शशीधर जेठाबुबाको छातीमा अडेस लगाएर आनन्दसँग बसेको थियो। भोलिपल्ट दिउँसो दुलही अन्माइयो। मुरलीधरले निहुरेर बुहारीको मुख हेरे। बुहारी महालक्ष्मीजस्ती देखेर उनी गद्गद भए र दुलहादुलहीको डोली अगाडि लगाएर घरतिर फर्के। साँझ बरियात गाउँनेर पुग्यो। दोबाटोमा पुगेपछि उनले “लौ, घर लगेर भित्र्याऊ” भने र आफू आफ्नै घरतिर लागे। सबै कार्यविधि कुलपरम्पराअनुसार राम्ररी सकिएको खबर सुनेर श्रीधरले गहभरि आँसु पारे र ठिटासँग सोधे, “दाज्यूलाई खानपिन त राम्ररी गरायौ के?” जवाफ आयो, “आज एकादशी भनेर पण्डित बाजेले केही खानुभएन, भोकै आउनुभयो।”

बिहे सकिएको एक महिनापछि एक बिहान मुरलीधर फलैँचामा बसेर भागवत हेर्दै थिए। शशीधर बिस्तारै आएर ढोग्यो र दलानको थाममा टाँसिएर भन्यो, “ठुलाबा, जिउनीको पिपले खेतमा हजुरलाई जताबाट मन पर्छ, नापेर आधाखेत कमाउनुहोस् अरे, बाले भनेर पठाउनुभा’को।” मुरलीधरले मुसुमुसु हाँस्दै भने, “जिउनीको आधा खेत मैले कमाए तिमीहरू के खान्छौ नि बा?” शशीधर केही नबोली छिटो छिटो घर फर्कियो। कमला दैलाको आडमा उभिएर बाबुछोराको कुरा सुनिरहेकी थिइन्। मुद्दा हारेर पनि फेरि पाउन लागेको खेत मुरलीधरले भाइकै परिवारका लागि छोडिदिए।

चौधपन्ध्र दिनपछि मुरलीधर फलैँचामा बसेर विद्यार्थीलाई रघुवंशको पाठ घोकाउँदै थिए। श्रीधरकी सानी छोरी रमा रुन्चे मुख लगाएर आई र भनी, “ठुलाबा, बालाई व्यथाले च्याप्यो। हजुरलाई बोलाउन पठाउनुभएको।” मुरलीधर पढाउन छाडेर रमाको हात समाउँदै भाइकहाँ गए। खाटमा कोल्टे परेर सुतेका श्रीधर दाजुलाई देखेर बडो कष्टसँग उठे र गहभरि आँसु झार्दै ढोगे। चार वर्षपछिको यो पुनर्मिलन साह्रै दुःखलाग्दो थियो। श्रीधरले दाजुको गोडा समाएर रुँदै भने, “दाज्यू, अस्तिदेखि दम बढ्न थाल्यो। मलाई अब धेरै दिन बाँचुला जस्तो लाग्दैन। मैले जीवनमा हजुरप्रति धेरै अत्याचार गरेको छु। यस अज्ञानीको सबै अपराध क्षमा गरेर यी नाबालक छोराछोरीको शरण लिइदिनुहोला।”

भाइको कुरा सुनेर मुरलीधरले बरर आँसु झारे। उनलाई रोएको देखेर श्रीधरकी पत्नी र छोराछोरी पनि रुन थाले। मुरलीधरले भाइको निधार, छाती, हात, गोडा सबै अङ्ग छामे। भाइको शारीरिक हालत देखेर उनको हृदयमा दुःखको कोलाहल मच्चियो। केही बेरपछि छातीमा भक्कानु पारेर उनले भने, “बिसेक हुन्छ बा, हरेस नखाऊ। बाले आफ्नो जीवनमा अनन्य पुण्य गर्नुभएको छ। उहाँको त्यस महान् तपस्याका प्रभावले हाम्रो अनिष्ट कदापि हुने छैन। बरु अब यहाँका वैद्यको भर गरेर बस्नुभएन। तिमीलाई देशतिर औषधी गराउन लैजान्छु।” यति भनेर भाइको पथपरेजको व्यवस्था मिलाएर उनी घर फर्के। छसात दिनपछि मुरलीधर भाइलाई लिएर उपचार गराउन देशतिर हिँडे भन्ने सुनियो।

कथामा धेरै पात्र आउँछन्, तर घटनालाई अगाडि बढाउने मुख्य पात्र मुरलीधर र श्रीधर हुन्। मुरलीधर कथाका नायक हुन्।

• गङ्गाधर (मुखिया बा): दानी, न्यायी, परोपकारी र गाउँका प्रिय। उनको मृत्युबाट कथा सुरु हुन्छ र उनको आदर्श कथाभरि सम्झिइन्छ।
• मुरलीधर: धार्मिक, संस्कृतिप्रेमी, सहनशील, क्षमाशील र कर्तव्यनिष्ठ। हार र अपमान सहेर पनि कुलको मर्यादा र भाइको जीवन बचाउन अघि सर्छन्।
• श्रीधर: आफूलाई प्रगतिवादी भन्ने तर व्यवहारमा स्वार्थी, धाक देखाउने र गरिबको हक खोस्नेलाई साथ दिने। दाजुको हक खोस्छन्, बिहेमा बोलाउँदैनन्, तर अन्त्यमा पश्चात्ताप गर्छन्।
• कमला: मुरलीधरकी पत्नी। व्यवहारिक र स्वाभिमानी, अन्याय र अपमान सहन नचाहने, तर अन्त्यमा पतिको कुरा मान्ने।
• शशीधर: श्रीधरको पन्ध्र वर्षको मेधावी छोरा, जेठाबुबाप्रति आदर राख्ने।
• रमा: श्रीधरकी सानी छोरी, जसले बुबा बिरामी भएको खबर ठुलाबासम्म पुऱ्याउँछे।
• अरू पात्र: दुलहीका बाबु र धनी कुटुम्ब, पुरोहित, गाउँका बुढापाका, नयाँ ठिटा र अदालतका डिट्ठाबिचारी।

‘कर्तव्य’ को परिवेश नेपालको ग्रामीण समाज हो। मुखिया र तालुकदारले गाउँको न्याय गर्नु, दश गाउँका मानिस फिराद गर्न आउनु, किरियाश्राद्ध र बिहेबर्तन, सप्ताह पुराण, छोराहरू छुट्टिँदा बाबुले जिउनी राख्नु, गाउँ भेलाले विवाद छिन्नु, बिहेमा वरणी, मण्डप, ताम्दान र डोली, फलैँचामा बस्नु, एकादशीमा व्रत बस्नु, वैद्यबाट उपचार र पथपरेज: यी सबैले गाउँको जीवन झल्काउँछन्। धनीले अधियाँ बाली कब्जा गर्नु र साहुले लरलहना हडप्नुले गाउँको शोषण पनि देखाउँछ। जनक्रान्ति, राजनीतिक पार्टी, ग्राम विकास र अदालतको प्रसङ्गले पुरानो र नयाँ समय जोडिँदै गरेको बेला देखाउँछ।

यस कथामा तृतीय पुरुष दृष्टिबिन्दु छ। कथाकार कुनै पात्र होइनन्। उनी “उनी एउटा महान् पुरुष थिए”, “मुरलीधरले मन मनमा भने” जस्ता वाक्यमा सबै पात्रका बारेमा बाहिरबाट भन्छन्। पात्रको मनभित्रको कुरासमेत थाहा पाउने भएकाले कथाकार सबै देख्ने, सबै जान्ने ठाउँमा छन्।

कथाको सन्देश स्पष्ट छ: सम्पत्ति, मुद्दा र रिसभन्दा परिवारप्रतिको कर्तव्य ठुलो हो। कानुनले जिउनी श्रीधरलाई दियो, तर मानिसको मन र गाउँको सम्मान मुरलीधरले जिते। ऐनले लिखत हेर्छ, धर्मले वचन र कर्तव्य। दाजुभाइको सम्बन्ध बिग्रिँदा दुवै दुःखी हुन्छन्, र क्षमा र सहयोगले मात्र परिवार जोगिन्छ।

सोलुकी डोल्मा र सिराहाका रामलखन फोनमा कुरा गर्छन्। रामलखन आँपको बगैँचामा छन्। आँप पाकेका छन् र प्याकेट बनाएर बजार पठाउने चटारो छ। अब उनी एक बिगाहा खेतमा लिची लगाउने योजनामा छन्। डोल्माले ९० रोपनी जग्गामा स्याउ खेती गरेकी छन् र १०० ओटा नयाँ बोट सार्दै छिन्। दुवैको निष्कर्ष एउटै छ: देशका विभिन्न ठाउँमा जहाँ जुन खेती र व्यवसायको सम्भावना छ, त्यहीँ त्यही गरे कति राम्रो हुन्थ्यो। तराईमा आँप र लिची, हिमाली जिल्लामा स्याउ भन्ने कुराले ठाउँअनुसार व्यवसाय फरक हुन्छ भन्ने देखाउँछ।

आफ्नो क्षेत्रमा कुन व्यवसायको सम्भावना छ भनेर मौखिक रूपमा प्रस्तुत गर्दा यस क्रममा बोल्दा कुरा स्पष्ट हुन्छ:

• ठाउँको नाम, हावापानी र माटो कस्तो छ भन्ने
• त्यहाँ सम्भावना भएको खेती वा व्यवसाय कुन हो भन्ने
• त्यही व्यवसाय किन उपयुक्त छ भन्ने कारण
• सुरु गर्न के के तयारी चाहिन्छ भन्ने
• बजार, आम्दानी र गाउँलाई हुने फाइदा
• छोटो निष्कर्ष

मकै खेतीबारेको सुनाइमा यी कुरा ध्यान दिएर सुनेर टिप्नुपर्छ: मकैलाई कुन क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण खाद्यस्रोत मानिन्छ, मकै उम्रन कति डिग्री सेल्सियस तापक्रम चाहिन्छ, कस्तो माटो र ठाउँ राम्रो हुन्छ, मकैमा कुन कुन पोषक तत्त्व पाइन्छन्, उत्पादन कम हुने कारण के हुन्, रोप्ने उपयुक्त समय कहिले हो, खेती गर्नुअघि के तयारी चाहिन्छ र नेपालमा मकैका परिकार कसरी बनाइन्छन्।

बुँदा दिइएका छन् भने कथाको घटना तयार हुन्छ। लेख्नेको काम ती बुँदालाई जोडेर पात्र, परिवेश र भावना भरेर कथा जीवन्त बनाउनु हो। यसका लागि यी चरण अपनाउनुहोस्:

• चरण १: सबै बुँदा क्रमैसँग पढेर कथाको सुरु, बिच र अन्त्य छुट्याउनुहोस्।
• चरण २: मुख्य पात्रको ठाउँ, परिवार र परिवेश तय गर्नुहोस्।
• चरण ३: हरेक बुँदालाई एक दुई अनुच्छेदमा फैलाउनुहोस् र पात्रको मनको कुरा वा संवाद थप्नुहोस्।
• चरण ४: बुँदाको क्रम नबिगारी एउटा घटनालाई अर्कोसँग जोड्ने शब्द प्रयोग गर्नुहोस्।
• चरण ५: सन्देश झल्कने गरी कथा टुङ्ग्याउनुहोस् र उपयुक्त शीर्षक दिनुहोस्।

जस्तै, प्रवीण विदेश गएर दुःख पाई फर्केर गाउँमै आधुनिक खेती गर्ने बुँदाहरूबाट कथा यसरी सुरु गर्न सकिन्छ: “गाउँका साथीहरू विदेशबाट मोबाइल र घडी लिएर फर्केको देखेर प्रवीणको मन पनि विदेशतिरै उड्न थाल्यो। धेरै कमाएर आमाबुबालाई सुख दिन्छु भन्ने सपना बोकेर उसले ऋण काढ्यो र एक बिहान गाउँ छोड्यो।” यसपछि विदेशको दुःख, घरको याद, फर्केर खेती गर्ने निधो र सफलताका घटना क्रमैसँग आउँछन्।