व्यावसायिक चिठी

टाढा रहेका मानिस वा संस्थासँग कुरा गर्ने पुरानो र भरपर्दो माध्यम चिठी हो। आमा, बुबा, दाजु, दिदी वा साथीलाई लेखिने चिठी व्यक्तिगत हुन्छ। त्यसमा माया, हालखबर र आत्मीयता हुन्छ। तर पसल, कम्पनी, कार्यालय, बैङ्क वा कुनै व्यापारिक संस्थाले सामान किन्न, बेच्न, मूल्य सोध्न, अर्डर दिन, भुक्तानी माग्न वा सेवाबारे सोधपुछ गर्न लेख्ने चिठी फरक हुन्छ। यस्तो चिठीमा भावना होइन, कामको कुरा मुख्य हुन्छ।

व्यावसायिक चिठीको भाषा औपचारिक, छोटो र स्पष्ट हुन्छ। कुन सामान चाहिएको हो, कति परिमाणमा चाहिएको हो, कुन माध्यमबाट पठाउने हो र भुक्तानी कसरी गर्ने हो भन्ने कुरा प्रस्ट भएन भने कारोबार नै बिग्रन सक्छ। त्यसैले यस्तो चिठीमा ठेगाना, मिति, पत्र सङ्ख्या, विषय, सम्बोधन र हस्ताक्षर जस्ता कुरा निश्चित ठाउँमा लेखिन्छन्। पढ्ने व्यक्तिले एकै नजरमा चिठी कसले, कहिले र किन पठाएको हो भन्ने थाहा पाउँछ।

यहाँ पढ्ने चिठी मकवानपुर जिल्लाको थाहा नगरपालिका ४ मा रहेको शीतोष्ण बागवानी केन्द्रले मुस्ताङ जिल्लाको घरपझोङ गाउँपालिका २ मा रहेको उही नामको अर्को शीतोष्ण बागवानी केन्द्रलाई मिति २०८०।०५।२० मा लेखेको हो। चिठी मकवानपुरको केन्द्रका निर्देशक उमाकान्त ठाकुरले लेखेका हुन्। दुवै केन्द्रको नाम एउटै भएकाले तिनलाई ठेगानाले मात्र छुट्याउँछ। व्यावसायिक चिठीमा पूरा ठेगाना किन चाहिन्छ भन्ने कुरा यही चिठीबाट बुझिन्छ।

मुस्ताङको केन्द्रले हिमाली क्षेत्रका लागि उपयुक्त फलफूल र सागपातका बिउ तयार गरेर बिक्री वितरण गर्दै आएको छ। मकवानपुरको केन्द्रले उसको मूल्यसूची वेबसाइटबाट पाएको थियो। दामन, टिस्टुङ र पालुङ जस्ता उच्च पहाडी भेगका किसानहरू मुस्ताङमा उत्पादन हुने मार्फा रायोको सागको बिउ र अरू बिउबिजन माग गरिरहेका थिए। यहाँका किसानले तरकारी र फलफूललाई नगदेबालीका रूपमा लगाउँछन्। उनीहरूको उत्पादन सङ्घीय राजधानी काठमाडौँ उपत्यकामा धेरै खपत हुन्छ। मकवानपुरको केन्द्रले पनि लामो समयदेखि यस क्षेत्रका कृषक दाजुभाइ र दिदीबहिनीलाई कृषिजन्य सामग्री बेच्दै आएको छ। यिनै कारण देखाएर चिठीले तपसिलमा लेखिएका बिउ पठाइदिन अनुरोध गरेको छ।

चिठीले सिधै 'बिउ पठाइदिनुहोस्' भनेर सुरु गरेको छैन। पहिले जानकारी कहाँबाट पाइयो भन्ने कुरा, त्यसपछि माग किन आयो भन्ने कारण, अनि मात्र विनम्र अनुरोध गरिएको छ। व्यावसायिक चिठीको मुख्य भाग प्रायः यही क्रममा लेखिन्छ: सन्दर्भ, कारण र अनुरोध।

माग गरिएका बिउ र तिनको परिमाण तपसिलमा यसरी छुट्टै लेखिएका छन्:

तपसिलपछि पुनश्चमा दुई कुरा थपिएका छन्। पहिलो, बिउबिजन मुस्ताङ ट्रान्सपोर्टबाट पठाइदिन अनुरोध गरिएको छ। दोस्रो, बिलको भुक्तानी गर्न मुस्ताङको केन्द्रको नाममा रहेको बैङ्क खाता नम्बरसहितको विवरण पठाइदिन भनिएको छ। चिठी 'भवदीय' लेखेर, पद 'निर्देशक' र नाम 'उमाकान्त ठाकुर' लेखेर टुङ्गिएको छ।

व्यावसायिक चिठीको हरेक भागको आफ्नो ठाउँ हुन्छ। कुन भाग पानाको कता लेखिन्छ भन्ने कुरा तलको ढाँचामा हेर्न सकिन्छ।

पत्र सङ्ख्या (प.स.) ले कार्यालयले त्यो वर्ष पठाएको पत्रको क्रम जनाउँछ र चलानी नम्बर (च.न.) ले कार्यालयको चलानी किताबमा चढेको नम्बर जनाउँछ। यी दुई नम्बरले पछि कुनै पत्र खोज्नुपर्दा सजिलो बनाउँछन्।

चिठी लेखिसकेपछि खाममा राखेर पठाइन्छ। खामको बायाँपट्टि 'पठाउने' लेखेर चिठी पठाउने व्यक्ति वा संस्थाको ठेगाना लेखिन्छ। दायाँपट्टि 'पाउने' लेखेर चिठी पाउने व्यक्ति वा संस्थाको ठेगाना लेखिन्छ। दुई ठेगानाको बिचमा एउटा छड्के रेखा तानिन्छ। यसले हुलाकीलाई कुन ठेगानामा चिठी पुऱ्याउने हो भन्ने कुरा झुक्किन दिँदैन।

खामको दायाँ माथिल्लो कुनामा हुलाक टिकट टाँसिन्छ। टिकटले चिठी पठाउने शुल्क तिरिएको प्रमाण दिन्छ। नेपालका टिकटमा प्रायः यहाँका जनावर, सम्पदा र व्यक्तित्वका चित्र हुन्छन्।

चिठी, निवेदन र पत्र लेख्दा केही शब्द बारम्बार आउँछन्। यिनको अर्थ र प्रयोग थाहा भयो भने पत्रको ढाँचा बुझ्न सजिलो हुन्छ।

विद्यालय, कार्यालय वा कुनै अधिकारीसँग केही माग्दा वा अनुमति माग्दा लेखिने पत्र निवेदन हो। व्यावसायिक चिठीजस्तै निवेदन पनि औपचारिक हुन्छ, तर यसमा कारोबार होइन, अनुरोध वा माग मुख्य हुन्छ। विद्यार्थीले प्रधानाध्यापकलाई लेख्ने निवेदन यही ढाँचामा लेखिन्छ।

• सुरुमा मिति लेखिन्छ।
• बायाँतिर 'श्रीमान् प्रधानाध्यापकज्यू' लेखेर विद्यालयको नाम र ठेगाना लेखिन्छ।
• बिचमा विषय लेखिन्छ, जस्तै 'शैक्षिक भ्रमणको प्रबन्ध मिलाइदिने सम्बन्धमा'।
• 'महोदय' लेखेर सम्बोधन गरिन्छ।
• मुख्य भागमा माग के हो र किन आवश्यक छ भन्ने कुरा विनम्र भाषामा लेखिन्छ।
• अन्त्यमा दायाँतिर 'निवेदक' लेखेर नाम, कक्षा र रोल नम्बर लेखिन्छ।

हुलाकबाट चिठी पुग्न दिनौँ लाग्छ, तर इमेल केही क्षणमै पुग्छ। इमेलको संरचना सरल हुन्छ। सेवा दिने कम्पनीअनुसार पर्दाको रूप अलि फरक देखिन सक्छ, तर सबै इमेलमा हेडर (शीर्ष) र बडी (मुख्य) गरी दुई महत्त्वपूर्ण भाग हुन्छन्।

हेडर (शीर्ष) ले मेलका बारेमा आवश्यक जानकारी दिन्छ। यसमा इमेल पठाउने र पाउने व्यक्तिको ठेगानालगायतका कुरा हुन्छन्। हेडरका भाग यस्ता छन्:

• फ्रम (बाट): जसले मेल पठाएको हो, त्यस प्रेषकको इमेल ठेगाना यहाँ आफैँ आउँछ।
• टु (लाई): जसलाई मेल पठाउने हो, त्यस प्राप्तकर्ताको इमेल ठेगाना यहाँ लेख्नुपर्छ।
• सिसी (कार्बन कपी): मुख्य प्राप्तकर्ताबाहेक अरूलाई पनि उही मेल पठाउनु छ भने तिनको ठेगाना यहाँ लेखिन्छ। यो भाग ऐच्छिक हो।
• बिसिसी (ब्लाइन्ड कार्बन कपी): अरूलाई प्रतिलिपि पठाउने तर ठेगाना लुकाउने भाग। यो पनि ऐच्छिक हो।
• सब्जेक्ट (विषय): मेल केसँग सम्बन्धित हो भन्ने उद्देश्य वा विषय यहाँ लेखिन्छ।

भिन्नता एउटा उदाहरणले प्रस्ट हुन्छ। विद्यालयले १०० जना अभिभावकलाई एउटै सूचना सिसीमा पठायो भने हरेक अभिभावकले बाँकी ९९ जनाको इमेल ठेगाना पनि देख्छन्। त्यही सूचना बिसिसीमा पठायो भने हरेक अभिभावकले आफ्नो मात्र ठेगाना देख्छन्। बाँकी ९९ जना उनका लागि 'ब्लाइन्ड' हुन्छन्, अर्थात् मेल अरू कसलाई गयो भन्ने थाहा हुँदैन।

बडी (मुख्य भाग) हेडरको तल्लो छेउमा हुन्छ। यहाँ पठाउन खोजेको वास्तविक सन्देश लेखिन्छ। सम्बोधन, मुख्य कुरा र अन्त्यमा पठाउनेको नाम लेख्दा इमेल पनि चिठीजस्तै व्यवस्थित देखिन्छ। इमेलमा अट्याच्मेन्ट (संलग्न) को विकल्प पनि हुन्छ। यसको प्रयोग गरेर फाइल, फोटो, अडियो, भिडियो, लिङ्क आदि मेलसँगै पठाउन सकिन्छ।

पत्रिका, रेडियो, टेलिभिजन र अनलाइन जस्ता छापा र विद्युतीय माध्यममा समाचार लेख्दा उल्टो पिरामिड शैली प्रयोग गरिन्छ। पिरामिडलाई उल्टाउँदा चौडा भाग माथि र साँघुरो टुप्पो तल पर्छ। समाचारमा पनि सबैभन्दा धेरै महत्त्वको कुरा माथि र कम महत्त्वको कुरा तल राखिन्छ।

यो शैली किन चाहिन्छ भने धेरै पाठक समाचारको पहिलो एक दुई वाक्य मात्र पढ्छन्। आमुखमै मुख्य कुरा भयो भने उनीहरूले पनि घटनाको सार थाहा पाउँछन्। पत्रिकामा ठाउँ कम भयो भने सम्पादकले समाचारलाई तलबाट छोट्याउँछ र मुख्य कुरा जोगिन्छ।

गोरखापत्रमा २०७८ चैत ३० मा छापिएको एउटा समाचारले हुम्लाको सदरमुकाम सिमिकोटका किसान परम्परागत बाली छोडेर आलुखेतीतिर आकर्षित भएको खबर दिएको थियो। यही वाक्य त्यस समाचारको आमुख हो, किनभने सबैभन्दा नयाँ र महत्त्वपूर्ण कुरा यही हो।

आमुखपछिका अनुच्छेदले त्यसलाई पुष्टि गर्दै जान्छन्:

• गहुँ, जौ, उवा, फापर, चिनो र कोदोभन्दा सदरमुकामबासीका लागि आलुखेती मुख्य मानिन्छ र उत्पादन बजारमा सजिलै बिक्ने भएकाले किसान तरकारी खेतीमा लागेका छन्।
• नेपालकै उच्च वातावरणमा फल्ने जैविक आलु स्वादिलो हुन्छ र छिटो पाक्छ, त्यसैले यसको माग बढ्दै गएको छ।
• जति फलाए पनि बिक्रीको चिन्ता छैन र मौसमीभन्दा बेमौसमीमा भाउ बढी पाइन्छ।
• मौसममा प्रतिकिलो रु. ८० देखि १०० सम्म र बेमौसममा रु. १०० देखि १५० सम्म बिक्री हुन्छ।
• भण्डारण, बजारीकरण र नयाँ प्रविधि विस्तारमा जिल्ला कृषि विकास कार्यालयले सहयोग गर्नुपर्ने किसानको माग छ।

यो समाचारमा हरेक कुरा किसानले भनेको भनेर लेखिएको छ। समाचारमा लेखकको आफ्नै राय होइन, स्रोतले दिएको तथ्य हुन्छ। 'किसान बताउँछन्' जस्ता शब्दले सूचना कहाँबाट आयो भन्ने देखाउँछन्।

बारम्बार बिजुली अवरुद्ध हुनु, पानीको अनियमित आपूर्ति, सहरीकरणले ल्याएका समस्या जस्ता विषयमा नागरिकले सम्पादकलाई चिठी लेख्छन्। पत्रिकामा छापिएको कुनै समाचारसँग सहमति वा असहमति जनाउँदै लेखिएको पत्र पनि यसैभित्र पर्छ। पत्रिकामा छापिएपछि धेरैले पढ्ने भएकाले सम्बन्धित निकायसम्म कुरा पुग्छ।

एउटा नमुनामा सोलुखुम्बुको जनजागृति मावि, सल्लेरीका कक्षा १० का विद्यार्थी सन्दीप कार्कीले 'श्री सम्पादकज्यू, गोरखापत्र राष्ट्रिय दैनिक, धर्मपथ, काठमाडौँ' लाई चिठी लेखेका छन्। काठमाडौँबाट शैक्षिक भ्रमण सकेर फर्कंदा सोलुखुम्बुको साल्मेमा पहिरोले बाटो अवरुद्ध भएकाले उनीहरू करिब ४ घन्टा रोकिनुपरेको थियो। डोजर पनि ढिलो आएकाले धेरै दुःख पाएको कुरा उनले लेखेका छन्। यो पहिरोले वर्षौँदेखि दुःख दिइरहेकाले वैकल्पिक बाटो बनाउनुपर्ने वा दीर्घकालीन समाधान खोज्नुपर्ने माग गर्दै उनले राष्ट्रिय पत्रिकामार्फत सम्बन्धित निकायको ध्यानाकर्षण गराएका छन्। चिठी 'भवदीय', नाम र ठेगानाले टुङ्गिएको छ।

• सुरुमा 'श्री सम्पादकज्यू' लेखेर पत्रिकाको नाम र ठेगाना लेखिन्छ।
• पहिलो वाक्यमा आफू को हो भन्ने चिनारी दिइन्छ।
• त्यसपछि समस्या के हो, कहाँ हो र कसरी दुःख दिइरहेको छ भन्ने लेखिन्छ।
• समाधानको सुझाव दिइन्छ र सम्बन्धित निकायको ध्यान खिचिन्छ।
• अन्त्यमा 'भवदीय', नाम र ठेगाना लेखिन्छ।

घटनास्थलको यथार्थ विवरण टिपेर पत्रकारले सञ्चार माध्यमबाट प्रत्यक्ष रिपोर्टिङ गर्छन्। कुनै घटना घटेमा वा घट्न सक्ने आशङ्का भएमा घटनास्थल वरपरको अवस्था जाँचेर रिपोर्टिङ गर्ने काम प्रहरीले पनि गर्छ। टिपोट छोटा बुँदामा गरिन्छ र पछि तिनै बुँदालाई जोडेर पूरा रिपोर्ट बनाइन्छ।

एउटा सडक दुर्घटनाका टिपोटका बुँदा यस्ता छन्:

• राजविराज चोकमा मोटरसाइकल र कार ठक्कर खाएको
• घटना दिउँसो २ बजे घटेको
• प्रत्यक्षदर्शीका अनुसार कार आफ्नै गतिमा गुडिरहेको
• पैदलयात्रीलाई मोटरसाइकलले जोगाउन खोजेको
• मोटरसाइकल कारमा ठोक्किएर लडेको
• मोटरसाइकल चलाउने व्यक्तिले हेल्मेट नलगाएको
• मोटरसाइकल पल्टेर चालकको टाउकामा चोट लागेको
• प्रहरीले तत्काल उद्धार गरी घाइतेलाई अस्पताल पुऱ्याएको
• घाइतेको अवस्था खतरामुक्त रहेको

यी बुँदाबाट रिपोर्ट बनाउँदा पनि उल्टो पिरामिड शैली नै अपनाइन्छ। पहिलो वाक्यमा के भयो, कहाँ भयो र कहिले भयो भन्ने कुरा आउँछ। त्यसपछि घटना कसरी भयो, कसलाई के भयो र अहिले अवस्था कस्तो छ भन्ने विवरण क्रमशः थपिन्छ।

र्‍याप गीत नेपाली युवा पुस्तामा निकै लोकप्रिय छ। यसभित्र आक्रोश, चेतना र विद्रोहको नयाँ बान्की पाइन्छ। यो सङ्गीत पश्चिमी देशमा बढी प्रचलित छ। सुरुमा श्वेतहरूले गरेको दमन र शोषणको विरोध गर्न अश्वेतहरूले सडक र गल्लीबाट र्‍याप गाउन थालेका थिए। आफूमाथि भएको शोषणविरुद्धको आक्रोश उनीहरूले यिनै गीतमार्फत व्यक्त गरे। यसरी रङ्गभेदविरुद्धको अभियानमा अश्वेत समुदायको विरोधको स्वर सुरुमा र्‍यापमार्फत आयो।

इतिहास हेर्दा र्‍यापको थालनी सन् १९७० को दशकमा 'स्ट्रिट' कविताबाट भएको मानिन्छ। रङ्गभेद, गल्ली कविता र आक्रोशको गर्भबाट हिपहप म्युजिकका रूपमा चिनिने र्‍याप गीत जन्मिएको हो। अहिले सामाजिक र राजनीतिक व्यवस्था, समसामयिक विकृति र प्रेम जस्ता धेरै विषयमा र्‍याप गाइन्छ। यसबाट युवा पुस्तालाई रूपान्तरण र परिवर्तनका गीत गाउन प्रेरित गर्न सकिन्छ। आज पनि गायकहरूले र्‍यापमार्फत आक्रोश, चेतना र विद्रोहकै नयाँ बान्की प्रस्तुत गरिरहेका छन्, र यही र्‍याप गीतको अहिलेको मुख्य स्वर हो।

छोराछोरी विद्यालय पठाएपछि आफ्नो सबै दायित्व पूरा भयो भन्ने धेरै अभिभावकलाई लाग्छ। तर बच्चाको पढाइ विद्यालय र घर दुवैको साझा काम हो। अभिभावकले ध्यान दिनुपर्ने कुरा धेरै छन्:

• विद्यालयमा बच्चाका लागि आवश्यक सामग्री छन् कि छैनन्।
• बच्चा विद्यालय कसरी जान्छ र कुन बेला, कसरी घर फर्कन्छ।
• गृहकार्य गर्छ कि गर्दैन र विद्यालयमा नियमित छ कि छैन।
• उसको सङ्गत कस्तो छ।
• कति बेला सुत्छ, कति बेला उठ्छ र घरमा मिहिनेत गर्छ कि गर्दैन।

समय समयमा विद्यालय गएर शिक्षकसँग बच्चाको अवस्था बुझ्नु जिम्मेवार अभिभावकको कर्तव्य हो। त्यसैगरी विद्यार्थीको सिकाइबारे समय समयमा अभिभावकलाई जानकारी दिन बोलाउनु विद्यालयको पनि जिम्मेवारी हो। अभिभावक भेलामा शिक्षाविद्का रूपमा भाषण दिँदा यिनै कुरालाई आधार बनाउन सकिन्छ। भाषणमा पहिले सम्बोधन, त्यसपछि विषय प्रवेश, अनि मुख्य कुरा र अन्त्यमा अभिभावकलाई आह्वान र धन्यवाद राखिन्छ।