उज्यालो यात्रा

'उज्यालो यात्रा' कवि रामप्रसाद ज्ञवालीको कविता हो । शीर्षक आफैँमा एउटा सन्देश हो । यात्रा भनेको एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ पुग्नु मात्र होइन, जन्मदेखि जीवनभरि अघि बढिरहनु पनि यात्रा हो । कसैको जीवन अँध्यारो बाटोमा हराउँछ, कसैको जीवन आफैँ उज्यालो बनेर अरूलाई पनि बाटो देखाउँछ । कविका अनुसार जुन जीवन असल कर्म, दृढ सङ्कल्प, प्रेम, ज्ञान, न्याय र त्यागले भरिएको हुन्छ, त्यही जीवन उज्यालो यात्रा हो ।

यो रचना कविता विधामा लेखिएको छ । कवितामा मनका भाव छोटो, लयबद्ध र कलात्मक भाषामा व्यक्त हुन्छन् । यो कविता अनुष्टुप छन्दमा रचिएको छ, त्यसैले यसलाई लय मिलाएर वाचन गर्न सकिन्छ । कवितामा जम्मा बाह्र श्लोक छन् । हरेक श्लोक दुई हरफमा लेखिएको छ र हरेक हरफमा आठ आठ अक्षरका दुई पाउ छन् । पहिलो दस श्लोकमा कविले आदर्श मानिसका गुण बताएका छन् र अन्तिम दुई श्लोकमा आफू पनि त्यस्तै बन्ने इच्छा प्रश्नका रूपमा राखेका छन् ।

कविता पढ्दा हरेक हरफको बिचमा, आठ अक्षरपछि, हल्का रोकिनुहोस् । यसो गर्दा छन्दको लय आफैँ सुनिन्छ ।

पहिलो श्लोकमा कर्मको शक्ति देखाइएको छ । काममा शक्ति र लगन भयो भने साधारण जङ्गल पनि स्वर्गको बगैँचा नन्दन जस्तै सुन्दर बन्छ । काठको टुक्रा सयौँ पटक ढुङ्गामा घोटिएपछि मात्र सुगन्धित चन्दन बन्छ । घोटिनु भनेको दुःख, अभ्यास र सङ्घर्ष सहनु हो । मानिस पनि मिहिनेतको घर्षण सहेपछि मात्र मूल्यवान् बन्छ ।

दोस्रो श्लोकले सङ्कल्पको महत्त्व बताउँछ । मनमा उच्च र दृढ अठोट छ भने संसारमा कुनै काम असम्भव हुँदैन । इतिहासमा जति महान् मानिस भए, ती सबै आफ्नो दृढ सङ्कल्पले नै महान् बनेका हुन् ।

तेस्रो र चौथो श्लोकमा असल मानिसको स्वभाव छ । जसको कर्मले आफ्नो र अरूको जीवन हँसिलो र सुखी बनाउँछ, जो अरूबाट लिनुभन्दा अरूलाई दिनुमा खुसी हुन्छ, जसले मनबाट ईर्ष्या र द्वेष हटाएर फूलको सुवास जस्तै प्रेम छर्छ, त्यस्तो मानिस सारा विश्वकै गौरव बन्छ ।

पाँचौँ र छैटौँ श्लोकमा त्यस्ता मानिसको भावना र प्रभावको कुरा छ । उनीहरूको मन सङ्गीतको मिठो रागिनीले भरिए जस्तो सधैँ हाँसिरहन्छ । अँध्यारो रातमा जुनले चाँदनी छरे जस्तै उनीहरूको जीवनले अरूका दुःखमा उज्यालो छर्छ । आफ्नो कर्मले उच्च जीवनको बाटो बनाउनेहरूको पाइला पछ्याउँदै अरू मानिस गौरवका साथ हिँड्छन् ।

सातौँ र आठौँ श्लोकमा ज्ञान, निर्माण र न्यायको कुरा छ । ज्ञान जुटाएर धर्तीलाई मनोहर बनाउने र कर्म गरेर सुन्दर निर्माण गर्ने मानिस संसारका लागि उपयोगी हुन्छन् । सधैँ न्यायका लागि समर्पित हुनेहरूको शिर संसारमा विजयीका रूपमा उच्च रहन्छ ।

नवौँ र दसौँ श्लोकमा त्यागको महिमा छ । जसको मन र मस्तिष्क लोभलालचमा फस्दैन, जो सधैँ त्यागका लागि तयार रहन्छ र जसले जीवनभरि उदात्त अर्थात् महान् कर्मको यात्रा गर्छ, उही विश्वमा आदर्श नमुना मानिस बन्छ ।

एघारौँ र बाह्रौँ श्लोकमा कवि आफैँतिर फर्कन्छन् । उनी आफैँलाई सोध्छन्: म कहिले यस्तो आदर्श यात्रामा हिँड्न सकुँला ? चन्द्रमा र सूर्य जस्तै आफैँ बलेर संसारलाई कहिले उज्यालो दिन सकुँला ? आफ्नै कमाइ र परिश्रमले आफ्नो बाटो कहिले खन्न सकुँला ? आफ्नो जीवनलाई नै सबैभन्दा उच्च कविता जस्तै सुन्दर कहिले बनाउन सकुँला ? यी प्रश्नमा निराशा छैन, बरु त्यस्तो जीवन बाँच्ने तीव्र चाहना छ ।

यस कविताको मूल भाव हो: असल कर्म, दृढ सङ्कल्प, प्रेम, सेवा, न्याय र त्यागले मानिसको जीवनलाई उज्यालो र सार्थक बनाउँछ । यस्तो जीवन बाँच्ने मानिस आफू मात्र होइन, सारा समाज र विश्वका लागि गौरव बन्छ । कविता आदेश दिँदैन, बरु प्रेरणा दिन्छ । पाठकलाई पनि 'म कहिले यस्तो बनुँला ?' भनेर आफैँलाई सोध्न लगाउँछ ।

कविताले आदर्श मानिसमा हुने गुणहरू यसरी देखाएको छ:

• कर्मशील: काम र परिश्रमबाट नडराउने ।
• दृढ सङ्कल्प भएको: ठुलो लक्ष्य लिएर अडिग रहने ।
• दानी र उदार: लिनुभन्दा दिनुमा खुसी हुने ।
• प्रेमी: ईर्ष्या र द्वेष हटाएर प्रेम फैलाउने ।
• ज्ञानी र निर्माणकर्ता: ज्ञानले धर्ती सुन्दर बनाउने ।
• न्यायप्रेमी: सधैँ न्यायका पक्षमा उभिने ।
• त्यागी: लोभलालचबाट टाढा रहेर अरूका लागि त्याग गर्न तयार रहने ।

विद्यार्थी जीवनमा यो सन्देश झनै काम लाग्छ । नियमित पढाइ, असल बानी, साथीलाई सहयोग र इमानदारी नै विद्यार्थीको कर्म हो । आजको सानो मिहिनेतले भोलिको जीवनलाई उज्यालो बनाउँछ ।

भाव विस्तार गर्दा यो क्रम अपनाउनुहोस्:

• चरण १: हरफ ध्यान दिएर पढ्नुहोस् र कठिन शब्दको अर्थ पत्ता लगाउनुहोस् ।
• चरण २: हरफको सिधा अर्थ एक वाक्यमा लेख्नुहोस् ।
• चरण ३: त्यसमा लुकेको गहिरो भाव वा सन्देश खोल्नुहोस् ।
• चरण ४: दैनिक जीवन, इतिहास वा प्रकृतिबाट उदाहरण दिनुहोस् ।
• चरण ५: भावको महत्त्व देखाउँदै छोटो निष्कर्ष लेख्नुहोस् ।

उदाहरणका लागि 'घोटिएर सयौँपल्ट दाउरो बन्छ चन्दन' को भाव विस्तार यसरी गर्न सकिन्छ: काठको टुक्रा घोटिँदा दुख्ला जस्तो लाग्छ, तर त्यही घर्षणले त्यसलाई सुगन्धित चन्दन बनाउँछ । मानिसको जीवन पनि यस्तै हो । परीक्षाको तयारी, खेलको अभ्यास वा कुनै सीप सिक्दा बारम्बार दुःख र असफलता भोग्नुपर्छ । त्यस दुःखबाट नभागेर निरन्तर लागिरहनेहरू नै अन्त्यमा सफल र सम्मानित बन्छन् । त्यसैले सङ्घर्षलाई बोझ होइन, आफूलाई निखार्ने अवसर ठान्नुपर्छ ।

अनुष्टुप छन्दका नियम यस्ता छन्:

• एउटा श्लोकमा चार पाउ हुन्छन् ।
• हरेक पाउमा आठ अक्षर हुन्छन् ।
• हरेक पाउको पाँचौँ अक्षर लघु (ह्रस्व) हुन्छ ।
• हरेक पाउको छैटौँ अक्षर गुरु (दीर्घ) हुन्छ ।
• पहिलो र तेस्रो पाउको सातौँ अक्षर गुरु हुन्छ ।
• दोस्रो र चौथो पाउको सातौँ अक्षर लघु हुन्छ । यसरी सातौँ अक्षर क्रमशः गुरु, लघु, गुरु, लघु भइरहन्छ ।
• हरेक आठौँ अक्षरपछि यति अर्थात् विश्राम हुन्छ ।

'जसका भावना हाँस्छन् मनमा रागिनी भरी, जसका जिन्दगी बाँच्छन् रातमा चाँदनी छरी' भन्ने श्लोकमा यी नियम कसरी मिलेका छन्, तलको तालिकामा हेर्नुहोस्:

लयबद्ध वाचन गर्दा हरेक हरफलाई आठ आठ अक्षरमा बाँडेर बिचमा विश्राम लिइन्छ । पहिलो दुई श्लोक यसरी पढिन्छन्:

यस कविताको हरेक श्लोकका दुई हरफ मिल्दोजुल्दो ध्वनिमा टुङ्गिन्छन् । पहिलो हरफ 'नन्दन' मा र दोस्रो 'चन्दन' मा सकिन्छ । दुवैको अन्त्य 'न्दन' ले भएकाले कान मिठो सुनिन्छ र कविता सजिलै याद हुन्छ । यस्ता अनुप्रासयुक्त जोडी कवितामा धेरै छन्:

नेपालीमा कतिपय शब्द जसरी लेखिन्छन्, ठ्याक्कै त्यसरी बोलिँदैनन् । 'व' धेरैजसो 'ब' जस्तो, 'श' र 'ष' 'स' जस्तो, 'ण' 'न' जस्तो र 'ज्ञ' 'ग्य' जस्तो उच्चारण हुन्छ । लेख्दा भने शुद्ध हिज्जे नै लेख्नुपर्छ । कविताका केही शब्दको लेखाइ र उच्चारण यस्तो छ:

एउटा वाक्यमा पदवर्ग छुट्याएर हेरौँ: 'सरिता मिहिनेती छात्रा हुन् । उनी सधैँ बिहान सबेरै उठ्छिन् र कोठाभित्र पढ्छिन् ।' यहाँ सरिता र छात्रा नाम हुन् । मिहिनेती विशेषण हो, किनकि यसले छात्राको गुण बताउँछ । उनी सर्वनाम हो । सधैँ र सबेरै क्रियायोगी हुन्, किनकि यिनले उठ्ने काम कहिले हुन्छ भन्ने बताउँछन् । र संयोजक हो । भित्र नामयोगी हो, किनकि यो कोठा भन्ने नामसँग जोडिएको छ । हुन्, उठ्छिन् र पढ्छिन् क्रिया हुन् ।

यो कुरा एउटा कल्पित बैठकबाट बुझौँ । पदवर्गको टोलमा सबै पदवर्गको भेला बस्छ । विशेषण उजुरी गर्छ: 'गरिब, धनी, नेपाली, दुःखी, सुखी जस्ता मेरा शब्दहरू कहिले मेरो घरमा बस्छन्, कहिले नामको घरमा पस्छन् ।' ती शब्दहरू आफ्नो कारण बताउँछन्: 'हाम्रो पछाडि नाम आयो भने हामी त्यसको विशेषता बताउँछौँ र विशेषण बन्छौँ । पछाडि नाम आएन भने हामी आफैँ नामको काम गर्छौँ ।' सर्वनाम पनि आफ्नो त्यही समस्या सुनाउँछ । क्रियायोगी र नामयोगीबिच पनि यस्तै हुन्छ र 'र' कहिले संयोजक त कहिले निपात बन्छ । अन्त्यमा नामले सबैलाई सम्झाउँछ: 'हामी जुन वर्गका भए पनि वाक्यमा सन्दर्भअनुसार अर्को वर्गमा जान सक्छौँ । यही पदवर्ग विचलन हो ।' सबैको चित्त बुझ्छ ।

पदवर्ग विचलन मुख्य रूपमा यी अवस्थामा देखिन्छ:

• विशेषण र नाम: 'गरिब किसान' मा गरिब विशेषण हो, तर 'गरिबलाई सहयोग गर' मा गरिब नाम हो ।
• सर्वनाम र विशेषण: 'त्यो गयो' मा त्यो सर्वनाम हो, तर 'त्यो केटो आयो' मा त्यो विशेषण हो ।
• क्रियायोगी र नामयोगी: माथि, तल, वारि, पारि जस्ता शब्द एक्लै क्रियासँग आए क्रियायोगी हुन्छन्, नामसँग जोडिए नामयोगी हुन्छन् ।
• संयोजक र निपात: 'र' ले दुई शब्द वा वाक्य जोडे संयोजक हुन्छ, वाक्यको अन्त्यमा भाव थपे निपात हुन्छ ।

वर्णविन्यास सिक्दा शब्दको कुन ठाउँमा ह्रस्व इकार (ि) आएको छ भनेर ध्यान दिनुपर्छ । ह्रस्व इकार शब्दको सुरुमा, बिचमा वा अन्त्यमा आउन सक्छ । 'निरन्तर घोटिएर मात्र दाउरो चन्दन बन्छ । मिहिनेत गरियो र पढियो भने मात्र लक्ष्य प्राप्ति सजिलो हुन्छ ।' जस्ता वाक्यबाट यसलाई छुट्याउन सकिन्छ ।

अनि, भोलि, पछि, माथि जस्ता अव्यय शब्दको अन्त्यमा ह्रस्व इकार लेखिन्छ । प्राप्ति, आदि, नीति जस्ता संस्कृतबाट आएका तत्सम शब्द मूल हिज्जेअनुसार नै ह्रस्व इकारमा लेखिन्छन् ।

दैनिक जीवनमा पसल, बजार वा कार्यालयमा कुरा गर्दा बोलीमा नम्रता हुनुपर्छ । अभिवादन, 'हजुर', 'दिनुहोस् न', 'धन्यवाद' जस्ता शब्दले कुराकानी मिठो बनाउँछन् । अर्काको पेसाको सम्मान गर्नु र स्वरोजगारी गर्नेलाई हौसला दिनु पनि असल बोलीको भाग हो । फलफूल पसलको यो कुराकानी हेर्नुहोस्:

• कुराकानी अभिवादनबाट सुरु गर्नुहोस् ।
• आदरार्थी शब्द र नम्र क्रियापद प्रयोग गर्नुहोस्, जस्तै: दिनुहोस्, गर्नुहोला ।
• अर्काको कुरा पूरा सुनेर मात्र जवाफ दिनुहोस् ।
• धन्यवाद र बिदाइका शब्दले कुराकानी टुङ्ग्याउनुहोस् ।

कविता पढेपछि आफैँ कविता लेख्ने प्रयास गर्दा भाषा र भाव दुवै बलियो हुन्छन् । 'विद्यार्थी जीवन' जस्तो विषयमा छोटो कविता लेख्दा विद्यार्थी जीवनका सपना, मिहिनेत, अनुशासन, गुरु र साथीको भूमिका समेट्न सकिन्छ । हरफको अन्त्यमा मिल्दो ध्वनि राख्दा कवितामा अनुप्रासको मिठास आउँछ । पुस्तकालय वा अन्य स्रोतबाट छन्दमा लेखिएको पद्य कविता खोजेर लय मिलाएर कक्षामा सुनाउने अभ्यासले वाचनकला पनि सुधार्छ ।