संयुक्त राष्ट्रसङ्घ

संसारका राष्ट्रहरू एकआपसमा मिलेर शान्ति कायम गर्न बनाएको सबैभन्दा ठुलो सङ्गठन संयुक्त राष्ट्रसङ्घ हो। संयुक्त राष्ट्रसङ्घ एउटा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गठन हो। यसको स्थापना सन् १९४५ अक्टोबर २४ मा भएको हो। स्थापना भएको दिनदेखि आजसम्म यसको सदस्य सङ्ख्या निरन्तर बढ्दै आएको छ। विश्वभरि संयुक्त राष्ट्रसङ्घको हालको सदस्यता सङ्ख्या १९३ रहेको छ। यति धेरै राष्ट्र एउटै सङ्गठनमा आबद्ध हुनुको अर्थ हो, संसारका झन्डै सबै देशले आपसका समस्या युद्धबाट होइन, छलफलबाट मिलाउने बाटो रोजेका छन्।

कुनै पनि नयाँ राष्ट्रले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्यता आफैँ लिन पाउँदैन। सदस्यता दिने काम एउटा तोकिएको प्रक्रियाबाट हुन्छ, र त्यसमा सुरक्षा परिषद् र महासभा दुवैको भूमिका रहन्छ। प्रक्रिया यसरी अगाडि बढ्छ।

• चरण १: कुनै पनि नयाँ राष्ट्रले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्यता लिन चाहेको कुरा जनाउँछ।
• चरण २: सुरक्षा परिषद्मा पाँच स्थायी सदस्यलगायत नौ सदस्यको निर्णयको सिफारिस चाहिन्छ।
• चरण ३: सो सिफारिसका आधारमा महासभाको दुईतिहाइ बहुमतद्वारा सदस्यता प्रदान गरिन्छ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा दुई प्रकारका सदस्यता रहने गरेको छ। सङ्गठन स्थापना हुँदाकै बेला जोडिएका राष्ट्र र पछि बडापत्रअनुसार जोडिएका राष्ट्र छुट्टाछुट्टै गनिन्छन्।

• (क) प्रारम्भिक सदस्य (५१ ओटा राष्ट्र)
• (ख) बडापत्रअनुसार सदस्यता पाउने राष्ट्र (१४१ राष्ट्र)

संसारभरिका राष्ट्र एकै ठाउँमा बस्ने सङ्गठनमा सबैले बुझ्ने भाषा चाहिन्छ। त्यसैले विश्वभरिका छओटा भाषालाई संयुक्त राष्ट्रसङ्घले मान्यता दिएको छ। बैठकका कुरा, लेखिने कागजात र निर्णयहरू यिनै भाषामा तयार हुन्छन्।

• अङ्ग्रेजी
• रुसी
• चिनियाँ
• स्पेनिस
• फ्रेन्च
• अरबी

यति ठुलो सङ्गठनको काम एउटै ठाउँबाट चल्न सक्दैन। त्यसैले काम बाँडिएको छ, र बाँडिएका ती भागलाई अङ्ग भनिन्छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घका छ ओटा अङ्ग छन्। हरेक अङ्गको आफ्नै जिम्मेवारी हुन्छ र सबै अङ्ग मिलेर सङ्गठनलाई चलाउँछन्।

महासभा सबै सदस्य राष्ट्र भेला हुने अङ्ग हो। यहाँ हरेक सदस्य राष्ट्रले आफ्नो कुरा राख्न पाउँछ। नयाँ राष्ट्रलाई सदस्यता दिने अन्तिम निर्णय पनि महासभाको दुईतिहाइ बहुमतबाटै हुन्छ। सुरक्षा परिषद् शान्ति र सुरक्षासँग जोडिएका विषय हेर्ने अङ्ग हो। यसमा पाँच स्थायी सदस्य रहन्छन्, र नयाँ सदस्यताको सिफारिस पनि यसैबाट जान्छ।

आर्थिक तथा सामाजिक परिषद्ले नाम अनुसारै आर्थिक र सामाजिक विषयका काम हेर्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र जनजीवनसँग जोडिएका विषयमा राष्ट्रहरूबिच सहकार्य गराउने काम यसैसँग जोडिन्छ।

अन्तराष्ट्रिय न्यायालय राष्ट्रहरूबिच उठ्ने कानुनी विवादसँग सम्बन्धित अङ्ग हो। दुई देशबिचको झगडा हतियारले होइन, कानुनका आधारमा मिलाउन सकियोस् भन्ने सोचबाट यो अङ्ग बनेको हो।

सचिवालयले सङ्गठनको दैनिक प्रशासनिक कामकाज चलाउँछ। बैठकको तयारी, कागजात, पत्राचार र अन्य अङ्गहरूलाई चाहिने सहयोग यसैले जुटाउँछ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घ किन बनाइयो भन्ने कुरा यसका उद्देश्यले बताउँछन्। यी उद्देश्य निम्नानुसार छन्।

• (क) अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति सुरक्षा कायम गर्ने
• (ख) सदस्य राष्ट्रहरूका बिच मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध विकास गर्ने तथा विश्व शान्ति मजबुत पार्न अन्य समुचित कदम चाल्ने
• (ग) अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक वा मानवीय समस्या समाधान गर्ने तथा जाति, लिङ्ग, भाषा र धर्ममा भेदभाव नराखी सबैको मौलिक हक एवम् मानव अधिकारप्रति सम्मानको भाव प्रोत्साहित र विकास गर्नमा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग प्राप्त गर्ने
• (घ) यी सामूहिक उद्देश्य प्राप्तिका लागि गरिने राष्ट्रहरूका कामकारबाहीमा समन्वय ल्याउन एउटा केन्द्रका रूपमा सङ्घलाई सङ्गठित बनाउने

नेपाल संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्य राष्ट्र हो। सन् १९५५ अक्टोबर १४ मा नेपालले यसको सदस्यता प्राप्त गरेको हो। नेपालले यसको बडापत्रमा हस्ताक्षर गरेको छ। सोही कारणले नेपाल संयुक्त राष्ट्रसङ्घको अनुरोधमा सधैँ सहकार्य गरिरहेको छ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा नेपालले विश्व शान्ति कायम गर्न ठुलो योगदान पुऱ्याएको छ। वातावरणसम्बन्धी पृथ्वी शिखर सम्मेलनमा सक्रियताका साथ भाग लिएर नेपालले आफ्नो धारणा राखेको छ। विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा सक्रिय सहभागिता जनाई आफ्ना विचार प्रस्तुत गरेको छ। विश्वमा नेपालले स्वतन्त्र छवि कायम गर्दै आएको छ। विश्व शान्ति कायम गर्न विभिन्न देशमा शान्ति सेना पठाएर नेपालले योगदान गरेको छ। आतङ्कवाद विरुद्ध संयुक्त राष्ट्रसङ्घसँग काम गर्ने प्रतिबद्धता पनि नेपालले व्यक्त गरेको छ।

नेपाल सुरक्षा परिषद्को सदस्य पनि भइसकेको छ। सन् १९६९ देखि १९७० सम्म र सन् १९८८ देखि १९८९ सम्म सुरक्षा परिषद्को सदस्य भई नेपालले विश्वमा शान्ति सुरक्षा कायम गर्न योगदान पुऱ्याएको छ। सन् १९८८ मा विश्व निःशस्त्रीकरण अभियानअन्तर्गत संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय छैटौँ सम्मेलनको उपाध्यक्ष भई पनि नेपालले योगदान गरेको छ।

नेपालमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको मर्मअनुरूप मानव अधिकारको रक्षा गर्न र मानव अधिकारसम्बन्धी विभिन्न कार्यक्रम गर्न तथा अनुगमन गर्नका लागि राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगलाई एक स्वायत्त निकायका रूपमा स्थापना गरिएको छ। नेपालले बहुपक्षीय विकासका लागि दिगो विकासका लक्ष्यलाई प्राथमिकतामा राखेर काम गरिरहेको छ।

नेपालमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घका अङ्गका रूपमा विभिन्न निकायले काम गरिरहेका छन्। यी निकाय नेपालका लागि विकास साझेदारका रूपमा काम गरिरहेका छन्।

• UNDP संयुक्त राष्ट्रिय विकास कार्यक्रम
• संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय बालकोष (UNICEF)
• संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय जनसङ्ख्या कोष (UNFPA)
• अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन (ILO)
• विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO)
• विश्व खाद्य सङ्गठन (FAO)
• युनेस्को (UNESCO)

नेपालको शान्ति प्रक्रिया तथा द्वन्द्व व्यवस्थापनमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहेको थियो। संयुक्त राष्ट्रसङ्घले वि.सं. २०६२ र २०६३ को शान्ति प्रक्रियालाई तार्किक निष्कर्षमा पुऱ्याउन अनमिन मार्फत् भूमिका निर्वाह गरेको थियो। नेपालमा वि.सं. २०७२ को भूकम्पपश्चात् पनि मानवीय सहयोग तथा पुनर्निर्माणको क्षेत्रमा यसले धेरै काम गरेको छ।

विकास र जनजीवनसँग जोडिएका थुप्रै कार्यक्रममा पनि संयुक्त राष्ट्रसङ्घले नेपाललाई आर्थिक सहयोग गरिरहेको छ। परिवार नियोजन, शरणार्थी व्यवस्थापन कार्यक्रम, पोलियो उन्मुलन कार्यक्रम, महिला तथा किशोरी शिक्षा, वनपैदावर संरक्षण, वातावरण संरक्षण, मलेरिया उन्मुलन जस्ता विभिन्न कार्यक्रममा यो सहयोग पुगेको छ। विश्वभरि महामारीका रूपमा फैलिएको कोभिड-१९ को रोकथामका लागि पनि विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले नेपालका लागि स्वास्थ्य सूचना तथा खोप सहयोग गरेको छ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घले बुद्ध जयन्तीलाई शान्ति दिवसका रूपमा मनाउँदै आइरहेको छ। नेपालले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्यका नाताले जहिले पनि साम्राज्यवादको उन्मूलन र उपनिवेशवादको अन्त्यका लागि पहल तथा विस्तारवाद, नव उपनिवेशवाद, हस्तक्षेप आदिको विरोध गर्दै आएको छ। नेपाल पनि संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सक्रिय सदस्य राष्ट्रका रूपमा निरन्तर कार्य गरिरहेको छ।

• कक्षाकोठामा भएका विद्यार्थी विभिन्न समूहमा विभाजन हुनुहोस्। निम्नानुसारका विषयमध्ये कुनै एक विषयमा छलफल गरी प्राप्त निष्कर्ष कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्। (क) नेपालले संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा गरेको योगदान (ख) नेपालले संयुक्त राष्ट्रसङ्घबाट प्राप्त गरेको सहयोग
• कक्षाका विद्यार्थी सम्मिलित भई संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभा बैठक बसेको भूमिका अभिनय गर्नुहोस्।