राष्ट्रहरूबिचको सम्बन्ध र कूटनीति
संसारको कुनै पनि देश एक्लै बाँच्न सक्दैन। एउटा देशसँग नभएको वस्तु अर्को देशबाट किन्नुपर्छ, आफूसँग बढी भएको वस्तु अर्को देशमा बेच्नुपर्छ, पढ्न र उपचार गर्न मानिस अर्को देश जान्छन्, र काम खोज्दै पनि जान्छन्। यसरी देशहरूबिच सधैँ लेनदेन र सहकार्य चलिरहेको हुन्छ। यो सम्बन्धलाई कसरी चलाउने, कुन कुरामा सहमति गर्ने र आफ्नो देशको हित कसरी जोगाउने भन्ने कुरा नै कूटनीतिको विषय हो।
कूटनीति: राष्ट्र राष्ट्रबिचको राजनीतिक सम्बन्ध वा त्यस्तो सम्बन्ध दक्षतापूर्वक सञ्चालन गर्ने नीति नै कूटनीति हो।
कूटनीतिको माध्यमबाट प्रत्येक देशले आफ्नो राष्ट्रहितका उद्देश्यले काम गर्ने गर्दछन्। अर्थात् कुनै देशले अर्को देशसँग कुरा गर्दा सबभन्दा पहिले आफ्नो देशको फाइदा हेर्दछ। यो काम रिस र झगडाले होइन, बुद्धि, धैर्य र औपचारिक कुराकानीले गरिन्छ। यही काम गर्न देशहरूले अर्को देशमा आफ्नो आधिकारिक कार्यालय खडा गर्दछन्।
कूटनीतिक नियोग के हो?
कूटनीतिक नियोग: अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई विकास र विस्तार गर्न र आपसी सहयोग आदानप्रदान गर्न औपचारिक रूपमा देशको प्रतिनिधित्व गरेर अर्को देशमा स्थापित संस्थालाई कूटनीतिक नियोग भनिन्छ।
सजिलो गरी भन्दा, कूटनीतिक नियोग भनेको अर्को देशको भूमिमा रहेको आफ्नो देशको आधिकारिक कार्यालय हो। त्यहाँ आफ्नै देशको झन्डा फहराउँछ, आफ्नै देशले पठाएका कर्मचारी काम गर्दछन् र त्यहाँबाट गरिने कुराकानी सम्पूर्ण देशको तर्फबाट गरिएको मानिन्छ। यो कुनै व्यापारिक कम्पनी वा निजी संस्था होइन, सरकारकै प्रतिनिधि निकाय हो।
नेपालको कूटनीतिक सम्बन्धको अवस्था
नेपालको हालसम्म (जुन १६, २०२२) १७७ देशसँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएको छ। यसरी कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापित भएका देशसँग सहकार्य गरी नेपालले आफ्ना दूतावासहरू पनि राख्ने गरेको छ। तर सम्बन्ध भएका सबै देशमा कार्यालय राख्न सकिँदैन, त्यसैले नेपालका हालसम्म ३२ देशमा आवासीय कूटनीतिक नियोग रहेका छन्।
| नियोगको प्रकार | सङ्ख्या |
| दूतावास | ३१ ओटा देशमा |
| स्थायी नियोग | तीन ओटा |
| महावाणिज्य दूतावास | सात ओटा |
नेपालले जहाँ पायो त्यहीँ दूतावास खोल्दैन। विकास साझेदार मुलुक, शक्तिराष्ट्र र श्रम गन्तव्य मुलुकमा नेपालका दूतावास रहेका छन्। विकास साझेदार मुलुक भनेका नेपाललाई विकासका काममा सहयोग गर्ने देश हुन्। शक्तिराष्ट्र भनेका विश्व राजनीति र अर्थतन्त्रमा ठुलो प्रभाव राख्ने देश हुन्। श्रम गन्तव्य मुलुक भनेका नेपाली कामदार रोजगारीका लागि पुग्ने देश हुन्। यी तीन ठाउँमा नेपालको स्वार्थ बढी भएकाले त्यहाँ आफ्नो कार्यालय राख्नु आवश्यक हुन्छ।
नेपाली नियोग र विदेशी नियोग
नियोग शब्द दुवैतिर चल्छ। नेपालले विदेशमा राखेको कार्यालयलाई पनि नियोग भनिन्छ र विदेशी देशले नेपालमा राखेको कार्यालयलाई पनि नियोग नै भनिन्छ। यी दुईलाई छुट्याएर बुझ्नुपर्छ।
नेपाली नियोग: नेपाली नियोग भन्नाले विदेशस्थित नेपाली राजदूतावास, संयुक्त राष्ट्रसङ्घका लागि नेपालको स्थायी नियोग, नेपाली महावाणिज्य दूतावास तथा वाणिज्य दूतावास, नेपाली अवैतनिक महावाणिज्य दूतावास वा अवैतनिक वाणिज्य दूतावास र नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी तोकेका निकाय सम्झनुपर्छ।
विदेशी नियोग: विदेशी नियोग भन्नाले नेपालस्थित विदेशी राजदूतावास, नियोग, महावाणिज्य दूतावास, वाणिज्य दूतावास, सम्पर्क कार्यालय, अवैतनिक महावाणिज्य दूतावास वा अवैतनिक वाणिज्य दूतावासलाई जनाउँछ।
नेपाली नियोग विदेशमा हुन्छ र नेपालको प्रतिनिधित्व गर्दछ। विदेशी नियोग नेपालमा हुन्छ र अर्को देशको प्रतिनिधित्व गर्दछ। ठाउँ हेरेर होइन, कसको प्रतिनिधित्व गर्दछ भनेर छुट्याउनुहोस्।
कूटनीतिक नियोगले गर्ने काम
कूटनीतिक नियोगले त्यो देशमा रहेका आफ्ना देशका नागरिकको सुरक्षालगायत अन्य आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउँछ। यसबाहेक दुई देशबिचको सम्बन्ध चलायमान बनाइराख्ने धेरै काम यसकै जिम्मामा पर्दछन्।
- आफ्नो देशका नागरिकको सुरक्षा र अन्य आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउने।
- दुई देशका बिचमा आपसी सन्धि सम्झौता हुने क्रममा छलफल अगाडि बढाउने।
- दुई देशका सरकार प्रमुख, राष्ट्र प्रमुख वा उच्च पदस्थ व्यक्तिहरूको भ्रमणमा आवश्यक समन्वय गर्ने।
- एक देशले राखेको प्रस्तावउपर आफ्नो देशको धारणा सार्वजनिक गर्ने।
कूटनीतिक नियोगले अर्को देशमा रहेर काम गर्दा कूटनीतिक मर्यादा कायम राख्नुपर्छ। नियोगका कर्मचारीले बोलेको एक वाक्यलाई पनि सिङ्गो देशको आवाज मानिन्छ।
कूटनीतिक नियोगका चार प्रकार
राजदूतावास: दुई देशको हितका लागि काम गर्ने मुख्य कार्यालय।
महावाणिज्य दूतावास: व्यापार सम्बन्धलाई व्यवस्थित गर्ने कार्यालय।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घ स्थायी नियोग: संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा देशको प्रतिनिधित्व गर्ने नियोग।
कन्सुलर कार्यालय: विदेशमा रहेका नागरिकको हकहितको सुरक्षा गर्ने कार्यालय।
राजदूतावास
छिमेकी राष्ट्र वा मित्र राष्ट्रहरूले नेपालमा दूतावास राखेर दुई देशको हितका लागि काम गरिरहेका छन् भने नेपालले पनि विभिन्न देशमा दूतावास राखेर काम गरिरहेको छ। राजदूतावासले विदेशमा रहेका कामदारहरूको समस्या समाधानका लागि गन्तव्य मुलुकका सम्बद्ध मन्त्रालयसँग समन्वय गरी काम गरिरहेका छन्।
आप्रवासी नेपाली कामदारहरूको अधिकार संरक्षणका लागि राजदूतावासमार्फत हुने कामहरू यी हुन्।
- कामदारका अधिकार संरक्षणका लागि कूटनीतिक पहल गर्ने।
- समझदारीपत्र तथा श्रम सम्झौताका लागि गन्तव्य मुलुकका अधिकारीहरूसँग छलफल तथा परामर्श गर्ने।
- समस्यामा परेका कामदारहरूलाई स्वदेश फिर्ता गराउने।
महावाणिज्य दूतावास
कूटनीतिक नियोगका रूपमा महावाणिज्य दूतावास पनि रहने गर्दछ। यसले विदेशी भूमिमा नेपालको प्रतिनिधित्व गरेर काम गरेको हुन्छ। यसले दुई देशबिचको व्यापार सम्बन्धलाई व्यवस्थित गर्ने काम गर्छ। व्यापारमा आउने अवरोधलाई हटाउन सहजीकरण गर्छ र आयात निर्यातलाई सहज बनाउन पहल गर्छ। जुन सहरबाट धेरै व्यापार चल्छ, त्यहाँ यस्तो कार्यालय राख्दा नेपाली व्यवसायीलाई ठुलो सहयोग पुग्दछ।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घ स्थायी नियोग
देशको हक हितका लागि विभिन्न देशमा रहेका संयुक्त राष्ट्रसङ्घका स्थायी नियोगहरूले काम गरिरहेका छन्। यी नियोगले नेपालको प्रतिनिधित्व गर्दै पञ्चशीलको सिद्धान्तमा आधारित भएर विश्व शान्तिका लागि काम गरिरहेका छन्। संयुक्त राष्ट्रसङ्घका बैठकमा नेपालको धारणा राख्ने, मतदान गर्ने र नेपालको पक्षमा समर्थन जुटाउने काम यही नियोगले गर्दछ।
कन्सुलर कार्यालय
कन्सुलर सेवा: कन्सुलर सेवा भन्नाले विदेशमा रहेका नेपालीहरूको हकहितको सुरक्षा, उद्धार, क्षतिपूर्तिको पहल, कन्सुलर प्रमाणीकरण, विदेशी नियोग तथा कूटनीतिक पदाधिकारीलाई प्रदान गरिने सुविधा तथा उन्मुक्ति, नेपाल सरकारको मनोनयनमा विदेश भ्रमण गर्ने पदाधिकारीका लागि सम्बन्धित देशको प्रवेशाज्ञाका लागि सिफारिस गर्नेलगायतका कार्यलाई बुझाउँछ।
कन्सुलर सेवालाई सरल, सहज, पारदर्शी र उत्तरदायी ढङ्गले सम्पादन गर्न सुशासन (व्यवस्थापन तथा सञ्चालन) ऐन २०६५ को दफा ९ ले दिएको अधिकार प्रयोग गरी नेपाल सरकारको मिति २०७० वैशाख २० गतेको निर्णयअनुसार परराष्ट्र मन्त्रालयअन्तर्गत कन्सुलर सेवा विभागको स्थापना भएको हो।
कन्सुलर कार्यालयबाट पाइने सेवा
यस कार्यालयबाट प्रदान गरिने सेवाहरू सरल, सहज र प्रभावकारी बनाउन अनलाइन सेवा पनि प्रदान गरेको छ। त्यसैगरी विदेशमा भएका आफ्ना आफन्तहरू समस्यामा परेमा वा घाइते भएमा सहयोग माग्न सकिन्छ। यहाँबाट दिने वा लिने गरिने सेवाहरू यी हुन्।
- समस्यामा परेका वा घाइते भएका नेपालीको उद्धार गरी नेपाल झिकाउने।
- कुनै कारणवश मृत्यु भएमा शव झिकाउने।
- हराएका वा बेपत्ता भएका नेपालीको खोजतलास र उद्धार गर्ने।
- शैक्षिक प्रमाणपत्र प्रमाणीकरण गर्ने।
- पुलिस क्लियरेनस उपलब्ध गराउने।
विदेशमा विभिन्न पेसा व्यवसाय गरी बसेका नेपाली नागरिकलाई आवश्यक पर्ने कानुनी सहयोग, क्षतिपूर्ति तथा बिमा रकम कानुनी हकदारलाई दिलाउने प्रक्रिया, अलपत्र परेका नेपालीको उद्धार, मृत्यु भएकाको शव नेपालमा झिकाउने जस्ता कार्यहरू सम्पादन गर्नका लागि विदेशस्थित नेपाली कूटनीतिक नियोगसँग समन्वय गर्ने कार्य कन्सुलर सेवा विभागअन्तर्गत पर्दछन्।
राजदूतावास र कन्सुलर कार्यालय एउटै होइनन्। राजदूतावासले दुई देशबिचको समग्र सम्बन्ध हेर्दछ भने कन्सुलर कार्यालयले मुख्यतया विदेशमा रहेका नागरिकको हकहित, उद्धार र प्रमाणीकरणसँग जोडिएका सेवा हेर्दछ।
आफैँ गरेर हेर्नुहोस्
- विद्यालयको पुस्तकालयमा जानुहोस्।
- पुस्तकालयमा प्राप्त पुस्तक, म्यागेजिन तथा अन्य समाग्रीमा विभिन्न कूटनीतिक नियोगका बारेमा लेखिएका विषयवस्तु खोजेर पढ्नुहोस्।
- राष्ट्रिय दैनिक पत्रिकामा पछिल्लो समसामयिक कूटनीतिक विषयवस्तु अध्ययन गर्नुहोस्।
- कूटनीतिक नियोगका काम र यसको आवश्यकताका विषयमा लेख तयार गर्नुहोस्।
- तयार पारेको लेख कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
नोट पूरै निःशुल्क पढ्न पाइन्छ। निःशुल्क खाताले बाँकी अभ्यास खोल्छ र हरेक विषयको प्रगति तथा आत्मविश्वास अंक राख्छ। प्रस्तुतीकरण र भिडियोका लागि Learn Yeti को स्वीकृति चाहिन्छ।