बिमस्टेक र नेपाल

बङ्गालको खाडी दक्षिण एसिया र दक्षिणपूर्वी एसियाको बिचमा पर्ने ठुलो समुद्री भाग हो। यस खाडीको नजिक रहेका र यसबाट प्रत्यक्ष प्रभावित हुने मुलुकहरूका आवश्यकता धेरै हदसम्म मिल्दाजुल्दा छन्। सबैलाई व्यापारका लागि समुद्री बाटो चाहिन्छ, सबैलाई बाढी, चक्रवात र जलवायु परिवर्तनको मार उस्तै पर्छ, र सबैलाई पुँजी तथा नयाँ प्रविधिको खाँचो छ। यिनै साझा आवश्यकता एक्लै पूरा गर्न नसकिने भएकाले ती मुलुकहरूले मिलेर एउटा क्षेत्रीय सङ्गठन बनाएका हुन्।

यस सङ्गठनको पूरा नाम बहुक्षेत्रीय प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोगका लागि बङ्गालको खाडीको प्रयास हो। अङ्ग्रेजीमा यसलाई Bay of Bengal initiative for multi-sectoral technical and economic co-operation (BIMSTEC) भनिन्छ र छोटकरीमा बिमस्टेक भनेर चिनिन्छ। नामले नै यसको काम बताउँछ। बहुक्षेत्रीय भनेको एउटै क्षेत्रमा मात्र सीमित नभई धेरै क्षेत्रमा काम गर्ने, प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोग भनेको सिप, प्रविधि र लगानीको आदानप्रदान गर्ने, र बङ्गालको खाडी भनेको यी सबै काम गर्ने मुलुकहरूलाई जोड्ने भौगोलिक आधार हो। हालसम्म बनेका क्षेत्रीय सङ्गठनहरूमध्ये बिमस्टेक सबैभन्दा कान्छो हो।

बिमस्टेकको स्थापना सन् १९९७ जुन ६ मा भएको हो। यसका बैठकको अध्यक्षता कुनै एक मुलुकले सधैँ गर्दैन। अङ्ग्रेजी अल्फाबेटअनुसार पालैपालो अध्यक्षता गर्ने व्यवस्था छ, त्यसैले सानो र ठुलो सबै सदस्यले पालो पाउँछन्। यसको पहिलो शिखर सम्मेलन थाइल्यान्डको राजधानी बैङ्ककमा सम्पन्न भएको थियो।

बिमस्टेकका सदस्य राष्ट्रहरूमा नेपाल, भारत, म्यानमार, श्रीलङ्का, थाइल्यान्ड, भुटान र बङ्गलादेश पर्दछन्। यी सातमध्ये केही मुलुकको सिमाना सिधै बङ्गालको खाडीमा जोडिएको छ भने नेपाल र भुटान हिमालको काखमा छन्, तर व्यापार र पारवहनका दृष्टिले यी दुवै त्यही खाडीमा निर्भर छन्। त्यसैले यो सङ्गठन दक्षिण एसिया र दक्षिणपूर्वी एसियालाई जोड्ने पुल जस्तो भएको छ।

• नेपाल
• भारत
• म्यानमार
• श्रीलङ्का
• थाइल्यान्ड
• भुटान
• बङ्गलादेश

सार्कका सदस्य राष्ट्रमध्ये पाँचओटा बिमस्टेकअन्तर्गत पर्दछन्। यसको अर्थ केही मुलुक दुवै सङ्गठनमा सँगै छन्, तर दुई सङ्गठन एउटै भने होइनन्। बिमस्टेकमा थाइल्यान्ड र म्यानमार जस्ता दक्षिणपूर्वी एसियाली मुलुक पनि छन्, जुन सार्कमा पर्दैनन्। नेपाल सन् २००३ मा बिमस्टेकको सदस्य बनेको थियो।

यस क्षेत्रीय सङ्गठनको उद्देश्य कुनै एक विषयमा मात्र सीमित छैन। व्यापार, लगानी, पर्यटन, उर्जा, यातायात, सञ्चार, मावन संसाधन, कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य, निर्माण, जलवायु परिवर्तनलगायतका विभिन्न क्षेत्रमा सदस्य मुलुकहरूले एकअर्कालाई सहयोग लिने र दिने काम गर्दै आएका छन्। यति धेरै क्षेत्र समेटिएकाले नै यसलाई बहुक्षेत्रीय भनिएको हो। बिमस्टेकका प्रमुख उद्देश्य निम्नानुसार छन्।

• (क) सदस्य मुलुकबिच विकासका गतिविधि सञ्चालन गर्ने
• (ख) प्राविधिक सहयोग आदानप्रदान गरी दक्षता एवम् कार्यकुशलता बढाउने
• (ग) प्रतिस्पर्धात्मक वातावरणका माध्यमबाट लगानी आकर्षण बढाउने
• (घ) सुपथ मूल्यमा गुणस्तरीय सामानको उत्पादन गर्ने

यी चार उद्देश्य एउटै साङ्लोका कडी हुन्। विकासका काम सँगै अघि बढाउँदा प्रविधि र सिप साटासाट हुन्छ, सिप बढेपछि उत्पादनको दक्षता बढ्छ, दक्षता बढेपछि लगानीकर्ता आकर्षित हुन्छन्, र प्रतिस्पर्धा बढेपछि उपभोक्ताले सुपथ मूल्यमा गुणस्तरीय सामान पाउँछन्।

बिमस्टेकका मुख्य सहयोगका क्षेत्र तोकिएका छन् र प्रत्येक क्षेत्रको नेतृत्व गर्न एउटा संयोजक मुलुक तोकिएको छ। संयोजक मुलुकले त्यस क्षेत्रका योजना, बैठक र कामको रेखदेख गर्ने जिम्मा लिन्छ। यसरी काम बाँडिँदा कुनै एक मुलुकमाथि सबै भार पर्दैन र हरेक सदस्यले आफू बलियो भएको क्षेत्रमा नेतृत्व गर्न पाउँछ।

नेपाल एक भूपरिवेष्ठित मुलुक भएकाले समुद्रसँगको प्रत्यक्ष पहुँच रहेको छैन। विदेशबाट आउने र विदेश जाने अधिकांश सामान समुद्री जहाजबाट ढुवानी हुने भएकाले समुद्रसम्म पुग्ने बाटो नेपालका लागि जीवनरेखा जस्तै हो। बिमस्टेक सदस्य मुलुकको हैसियतले नेपालले समुद्री मार्ग प्रयोग गरी देशको पारवहन क्षमता बढाउन सक्छ। यसले सामुद्रिक मार्ग प्रयोग गरी विश्व बजारसँग वस्तु तथा सेवा आयात तथा निर्यात गर्न सहज वातावरण बनेको छ।

नेपालमा गौतम बुद्धको जन्म भएकाले म्यानमार, भुटान, थाइल्यान्ड, श्रीलङ्का जस्ता बौद्ध धर्मावलम्बीहरू धेरै भएका देशबाट पर्यटक आकर्षण गरी पर्यटन प्रवर्धन गर्न सकिन्छ र आर्थिक विकास टेवामा पुऱ्याउन मदत पुग्ने छ। यी सबै मुलुक बिमस्टेककै सदस्य भएकाले आपसी सम्झौता, हवाई सम्पर्क र प्रचारप्रसारका माध्यमबाट तिनका नागरिकलाई लुम्बिनीसम्म ल्याउने काम सजिलो हुन्छ।

बिमस्टेकको सदस्य भएपछि नेपालले पाएका फाइदा निम्नानुसार रहेका छन्।

• (क) सहज रूपले विश्व बजारमा पहुँच वृद्धि भएको
• (ख) सदस्य राष्ट्रबाट वैदेशिक लगानी भित्र्याउने वातावरण तयार भएको
• (ग) पर्यटन प्रवर्धन गरी आर्थिक विकासको आधार तयार हुँदै भएको
• (घ) वस्तु र सेवाको उपयुक्त मूल्य कायम हुन गई उत्पादक र उपभोक्ता दुवैको हित अभिवृद्धि भएको
• (ङ) विभिन्न मुलुकमा उत्पादन भएका गुणस्तरीय वस्तु तथा सेवाको सहज उपलब्धता सुनिश्चित भएको

सदस्यता पाउनु आफैँमा उपलब्धि होइन, त्यसको उपयोग गर्नु उपलब्धि हो। नेपालले व्यापार विस्तार गर्न, जलस्रोत र पर्यटनमा लगानी वातावरण वृद्धि गर्न, यातायात क्षेत्रको विकासमा मदत लिन, विद्युत् उत्पादन गरी निर्यात गर्दै व्यापार घाटा कम गर्न यसको उपयोग गर्न सक्छ। नेपालले आयात गरेजति निर्यात गर्न सकेको छैन, त्यसैले व्यापार घाटा ठुलो छ। बिमस्टेकका सदस्य मुलुकमा बिजुलीको माग बढ्दो छ र नेपालसँग जलविद्युत् उत्पादनको सम्भावना छ। यही मेल नै नेपालका लागि सबैभन्दा ठुलो अवसर हो।

बिमस्टेकबाट नेपालले लिनसक्ने फाइदा सम्बन्धमा कक्षाकोठामा छलफल गरी पालैपालो आफूले जानेका विषयवस्तु प्रस्तुत गर्नुहोस्। छलफल गर्दा पारवहन, पर्यटन, जलविद्युत्, कृषि र प्रविधि गरी पाँच समूह बनाउँदा हरेक साथीले बोल्ने मौका पाउँछ।