नेपालको जनसङ्ख्याको वितरण र जनघनत्व

नेपालको नक्सा अगाडि राखेर हेर्दा कुनै ठाउँमा घरैघर देखिन्छन् भने कुनै ठाउँमा टाढाटाढासम्म एउटा दुइटा घर मात्र भेटिन्छन्। मानिसहरू देशभरि बराबर मात्रामा फैलिएर बसेका हुँदैनन्। कुनै देशको भौगोलिक बनावट र प्रशासनिक क्षेत्रका आधारमा कहाँ कस्तो र कति जनसङ्ख्या रहेको छ भन्ने कुरा नै जनसङ्ख्या वितरण हो। यसले कुल जनसङ्ख्या कति छ भन्ने मात्र होइन, त्यो जनसङ्ख्या देशको कुन कुन भागमा कसरी बाँडिएको छ भन्ने देखाउँछ।

जनसङ्ख्या वितरणलाई आर्थिक, सामाजिक र भौगोलिक पक्षले प्रभाव पारेको हुन्छ। नेपालको भौगोलिक क्षेत्र तथा प्रदेशअनुसार जनसङ्ख्या वितरणमा विविधता रहेको छ। त्यसैले यसलाई भौगोलिक क्षेत्रअनुसार, सहरी र ग्रामीण क्षेत्रअनुसार तथा प्रदेशअनुसार गरी तीन किसिमले हेरिन्छ।

मानिसले बस्ने ठाउँ रोज्दा जीविका चल्ने कि नचल्ने भन्ने कुरा पहिले हेर्छन्। स्रोत र साधनको उपलब्धता भएको, भौगोलिक रूपमा सुगम भएको तथा पर्याप्त मात्रामा विकासका पूर्वाधार भएको स्थानमा जनसङ्ख्या उच्च हुन्छ। त्यस्तै सेवा सुविधाको अभाव, भौगोलिक विकटता र रोजगारीको अवसरको कमी भएका स्थानमा जनसङ्ख्या कम भएको पाइन्छ। यही कारणले गर्दा समथर र सुगम भूभागमा बस्ती बाक्लो र उकालो तथा विकट भूभागमा बस्ती पातलो हुँदै जान्छ।

नेपाललाई भौगोलिक दृष्टिले हिमाली, पहाडी र तराई गरी तीन भागमा विभाजन गरिएको छ। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार यी तीन क्षेत्रमा जनसङ्ख्या कसरी बाँडिएको छ भन्ने कुरा तल देखाइएको छ।

यस तालिकाअनुसार तराईमा सबैभन्दा बढी ५३.६६ प्रतिशत मानिसको बसोबास देखिन्छ। पहाडी क्षेत्रमा ४०.२५ प्रतिशत मानिसको बसोबास रहेको छ भने हिमाली क्षेत्रमा ६.०९ प्रतिशत मानिसको बसोबास रहेको पाइन्छ। अर्थात् नेपालको आधाभन्दा बढी जनसङ्ख्या तराईमा केन्द्रित छ।

एउटै जनगणनाको तथ्याङ्कले त्यो वर्षको अवस्था मात्र देखाउँछ। तर धेरै जनगणनाको तथ्याङ्क सँगै राखेर हेर्दा जनसङ्ख्या कता सर्दै गएको रहेछ भन्ने प्रवृत्ति थाहा हुन्छ। विभिन्न समयको जनगणनाअनुसार भौगोलिक क्षेत्रअनुसारको जनसङ्ख्याको तुलना प्रतिशतमा यसरी रहेको छ।

माथिको तालिका र रेखाचित्रअनुसार पछिल्ला जनगणनामा हिमाली र पहाडी क्षेत्रको जनसङ्ख्या क्रमशः घट्दै गइरहेको देखिन्छ भने तराई क्षेत्रको जनसङ्ख्या बढ्दै गएको देखिन्छ। हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा जनसङ्ख्या वितरण कम हुनाका मुख्य कारणमा भौगोलिक विकटता, यातायात तथा सञ्चार सुविधाको अभाव र कृषियोग्य भूमिको अभाव रहेका छन्। तराई क्षेत्रमा भने कृषियोग्य भूमिको उपलब्धता र विकासको पूर्वाधारको उपलब्धताको कारणले जनसङ्ख्या बढी रहेको छ।

जनसङ्ख्या वितरण हेर्ने अर्को तरिका भनेको मानिस सहरमा बस्छन् कि गाउँमा भनेर छुट्याउनु हो। नेपालमा यो छुट्याउने काम स्थानीय तहको प्रकारका आधारमा गरिन्छ।

वि.सं. २०७२ पछि भएको देशको पुनर्संरचनाअनुसार नेपालमा रहेका ७५३ स्थानीय तहमध्ये ४६० गाउँपालिकालाई ग्रामीण क्षेत्र र २९३ नगरपालिकालाई सहरी क्षेत्र भनिन्छ। तीन जनगणनाको तथ्याङ्कका आधारमा ग्रामीण तथा सहरी क्षेत्रअनुसारको जनसङ्ख्या वितरण प्रतिशतमा यसरी रहेको छ।

जनगणना २०५८ र २०६८ को तुलनामा २०७८ मा ग्रामीण क्षेत्रमाभन्दा सहरी क्षेत्रमा जनसङ्ख्या प्रतिशत बढेको देखिन्छ। २०५८ मा जम्मा १३.९ प्रतिशत मानिस मात्र सहरी क्षेत्रमा थिए भने २०७८ मा दुई तिहाइभन्दा बढी अर्थात् ६६.०८ प्रतिशत मानिस सहरी क्षेत्रमा पुगेका छन्।

नेपालको संविधानअनुसार नेपालमा ७ ओटा प्रदेश रहेका छन्। ती प्रदेशहरूको जनसङ्ख्या वितरणमा पनि समानता छैन। कुन प्रदेशले देशको कति क्षेत्रफल ओगटेको छ र त्यहाँ कति प्रतिशत मानिस बस्छन् भन्ने कुरा सँगै राखेर हेर्दा वितरणको असमानता प्रस्ट हुन्छ।

उक्त तालिकाअनुसार जनगणना २०६८ मा भन्दा २०७८ मा मधेस प्रदेश, बाग्मती र लुम्बिनी प्रदेशको जनसङ्ख्या बढेको देखिन्छ भने कोशी, गण्डकी, कर्णाली र सुदूरपश्चिम प्रदेशको जनसङ्ख्या घटेको देखिन्छ।

वितरणले मानिस कहाँ छन् भन्ने देखाउँछ। तर एउटै ठाउँमा मानिस कति खाँदिएर बसेका छन् भन्ने नाप्न अर्को कुरा चाहिन्छ, त्यो नै जनघनत्व हो। यसले सामान्यतया कुनै खास क्षेत्रको जनसङ्ख्या र सोही क्षेत्रको क्षेत्रफलको अनुपातलाई बुझाउँछ। यसबाट कुनै पनि ठाउँमा बसोबास गर्ने मानिसको सघनता कस्तो छ भन्ने कुराको जानकारी हुन्छ।

जनघनत्व निकाल्न त्यो ठाउँको जम्मा जनसङ्ख्यालाई त्यसैको जम्मा क्षेत्रफलले भाग गरे पुग्छ। मानौं कुनै जिल्लाको जनसङ्ख्या ३ लाख छ र क्षेत्रफल १,५०० वर्ग कि.मि. छ। त्यहाँको जनघनत्व यसरी निकालिन्छ।

चरण १: गणितीय वाक्य:

\[ \frac{300000}{1500} \]

चरण २: भाग गर्दा प्राप्त हुने मान:

\[ \frac{300000}{1500} = 200 \]

चरण ३: त्यसैले त्यस जिल्लाको जनघनत्व प्रति वर्ग कि.मि. २०० जना हुन्छ। यसको अर्थ त्यहाँको औसतमा एक वर्ग कि.मि. जमिनमा २०० जना मानिस बस्छन्।

नेपालको क्षेत्रफल उही रहेको छ तर जनसङ्ख्या बढ्दै गएको छ। त्यसैले हरेक जनगणनामा जनघनत्व बढ्दै गएको देखिन्छ। वि.सं. १९८१ देखि २०२१ सम्मको अवधिको नेपालको जनघनत्वको अवस्था यस्तो छ।

माथिको तालिकाअनुसार नेपालको जनघनत्व प्रत्येक जनगणनामा बढ्दै गएको देखिएको छ। वि.सं. २०३८ को जनगणनाअनुसार नेपालको जनघनत्व प्रति वर्ग कि.मि. १०२ रहेको थियो। ३० वर्षपछिको जनगणना वि.सं. २०६८ मा प्रति वर्ग कि.मि. क्षेत्रफलमा १८० रहेको थियो। त्यस्तै वि.सं. २०७८ को जनगणनाको प्रारम्भिक नतिजाअनुसार जनघनत्व १९८ रहेको छ।

• जनगणना २०६८ र २०७८ को प्रदेशअनुसारको जनसङ्ख्या वितरण दिइएको छ। उक्त प्रतिशतलाई स्तम्भ चित्रमा प्रस्तुत गर्दै दुईओटा जनगणनाको तथ्याङ्कको तुलनात्मक विश्लेषण गर्नुहोस्।
• वि.सं. २०७८ को जनगणनामा आधारित भई भौगोलिक क्षेत्रअनुसारको तथ्याङ्क प्रतिशतलाई वृत चित्रमा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• आफू बसोबास गरिरहेको समुदायका तीनओटा घरमा गई त्यहाँका परिवारको तथ्याङ्क सङ्कलन गर्नुहोस् र प्राप्त तथ्याङ्कलाई वृत चित्रमा प्रस्तुत गर्नुहोस्।