नेपालको जनसङ्ख्याको बनोट

कुनै देशमा जम्मा कति मानिस छन् भन्ने जान्नु एउटा कुरा हो । ती मानिस कस्ता छन् भन्ने जान्नु अर्कै कुरा हो । कुन उमेरका कति छन्, महिला कति छन् र पुरुष कति छन्, कुन जातजातिका कति छन्, कुन धर्म मान्ने कति छन्, कुन पेसा गर्ने कति छन् र कुन मातृभाषा बोल्ने कति छन्, यी सबै कुरा मिलेर एउटा देशको जनसङ्ख्या कस्तो छ भन्ने चित्र बन्छ । यही चित्रलाई जनसङ्ख्याको बनोट भनिन्छ ।

जनसङ्ख्याको बनोटले देशको विविध अवस्थाको अध्ययन र विश्लेषण गर्न सजिलो बनाएको हुन्छ । जम्मा सङ्ख्या मात्र थाहा भएको अवस्थामा राज्यले कसका लागि के गर्ने भन्ने निर्णय गर्न सक्दैन । बनोट थाहा भएपछि कुन क्षेत्रमा विद्यालय थप्नुपर्ने हो, कुन समुदायको भाषा र संस्कृति जोगाउनुपर्ने हो, कुन ठाउँमा रोजगारीका अवसर बढाउनुपर्ने हो भन्ने खुल्छ । त्यसैले जनसङ्ख्याको बनोटका आधारमा नीति तर्जुमा गर्न तथा योजना बनाउन मदत पुग्छ ।

लिङ्ग मानव विकासको जैविक विशेषता हो । कुनै पनि देशमा महिला, पुरुष र लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक व्यक्तिहरू कति छन् भन्ने बारे अध्ययन गर्नका लागि लिङ्गअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट महत्त्वपूर्ण रहेको छ । नेपालको जनगणना २०६८ र जनगणना २०७८ को प्रारम्भिक नतिजाअनुसार लिङ्गअनुसारको जनसङ्ख्या तल दिइएको छ ।

तालिका र दुवै चित्र सँगै हेर्दा दुई कुरा स्पष्ट हुन्छन् । पहिलो, दुवै जनगणनामा महिलाको सङ्ख्या पुरुषको सङ्ख्याभन्दा बढी छ, अर्थात् पुरुषको सङ्ख्या महिलाको भन्दा कम रहेको देखिन्छ । दोस्रो, जनगणना २०६८ मा महिला जम्मा जनसङ्ख्याको ५१.५० प्रतिशत रहेकोमा जनगणना २०७८ को प्रारम्भिक नतिजामा ५१.०४ प्रतिशत मात्र छन् । यसरी पछिल्लो जनगणनामा महिला जनसङ्ख्याको प्रतिशत पहिलाको भन्दा घटेको देखिन्छ ।

शिक्षा समाज विकास र मानव विकासको महत्त्वपूर्ण आधार हो । शिक्षालाई समाज विकासको आधारको रूपमा लिइन्छ । शैक्षिक स्तरअनुसार जनसङ्ख्याको बनोटको अध्ययन गर्दा साक्षरता स्तरको अध्ययन गरिन्छ । कति मानिस पढ्न र लेख्न सक्ने छन् भन्ने तथ्याङ्कले देशको शैक्षिक अवस्था देखाउँछ । नेपालको साक्षरता प्रतिशत बसाइँको आधारमा र भौगोलिक क्षेत्रको आधारमा तल दिइएको छ । पहिलो दुई हरफ बसाइँको आधारमा छन् भने त्यसपछिका हरफ भौगोलिक क्षेत्रका हुन्, र अन्तिम हरफले पूरै नेपालको अवस्था देखाउँछ ।

यी तथ्याङ्क सन् २०११ का हुन् । (Source: CBS, Population Monograph of Nepal, 2014. Vol II)

नेपालमा महिलाको भन्दा पुरुषको साक्षरता प्रतिशत धेरै रहेको छ । माथिको तालिकाअनुसार पुरुष साक्षरता ७५.१ प्रतिशत र महिला साक्षरता ५७.४ प्रतिशत रहेको छ । समग्र नेपालको साक्षरता प्रतिशत ६५.९ रहेको छ । बसोबासका आधारमा हेर्दा सहरी क्षेत्रमा बसोबास गर्नेहरू समग्रमा ८४.२२ प्रतिशत साक्षर छन् । ग्रामीण क्षेत्रको साक्षरता ६२.४९ प्रतिशत रहेको छ ।

भौगोलिक क्षेत्रका आधारमा हेर्दा पहाडको साक्षरता ७२.३३ प्रतिशत रहेर सबैभन्दा बढी छ । तराईको ६१.१५ प्रतिशत र हिमालको ६०.४५ प्रतिशत रहेको छ, त्यसैले हिमाल क्षेत्रको साक्षरता सबैभन्दा कम छ । हरेक क्षेत्रमा महिलाको साक्षरता पुरुषको भन्दा कम छ, र हिमाल क्षेत्रकी महिलाको साक्षरता ५०.०९ प्रतिशत रहेर सबैभन्दा कम रहेको छ ।

जनसङ्ख्याको बनोटले सामाजिक र आर्थिक जनजीवनमा प्रभाव पार्दछ । सामाजिक जनजीवनमा प्रभाव पार्ने पक्षहरू धेरै छन् । आफ्नो समुदाय कति सङ्ख्यामा छ भन्ने थाहा हुँदा मानिसमा आफ्नो पहिचानप्रतिको चेतना बढ्छ र त्यही चेतनाबाट भाषा, लिपि र संस्कृति जोगाउने काम सुरु हुन्छ ।

• आफ्नो लैङ्गिक, जातिगत र भाषिक पहिचान स्थापित हुन्छ ।
• आफ्नो भाषा, लिपि र संस्कृतिको संरक्षणमा चासो बढ्छ ।
• राज्यले विभिन्न जाति, भाषा र लैङ्गिक सवालका नीति तथा कार्यक्रम तर्जुमा गर्न आधार तयार हुन्छ ।
• समाजमा रहेका महिला र पुरुषअनुसारको बनोटका आधारमा नीति बनेमा स्रोतको पनि उपयुक्त प्रयोग हुन्छ र सबैको समुचित विकास हुँदै जान्छ ।

बनोट नबुझी बनाइएको कार्यक्रम किन असफल हुन्छ भन्ने एउटा उदाहरणले स्पष्ट पार्छ । यदि पुरुषको तुलनामा महिलाको सङ्ख्या धेरै रहेको छ तर नीति तथा कार्यक्रम पुरुषलाई मात्र लक्षित गरेर तर्जुमा गरियो भने लाभग्राही थोरै भएका कारणले कार्यक्रमको प्रभावकारिता पनि कम हुन्छ । त्यसैले कार्यक्रम बनाउनुअघि कसका लागि बनाउँदै छौँ र तिनको सङ्ख्या कति छ भन्ने हेर्नुपर्छ ।

जनसङ्ख्याको बनोटले आर्थिक रूपमा पनि प्रभाव पार्छ । देशमा सक्रिय जनसङ्ख्या बढी हुँदा काम गर्ने जनशक्ति पर्याप्त हुन्छ । जसले गर्दा विकास निर्माणका काम तीव्र हुन जान्छन् । स्वरोजगारको अवसर वृद्धि हुन्छ । यसको ठिक विपरीत आश्रित जनसङ्ख्या बढी हुँदा शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा जस्ता क्षेत्रमा राज्यले लगानी बढाउनु पर्ने हुन्छ ।

उमेरअनुसारको बनोट अध्ययन गर्दा जनसङ्ख्यालाई तीन उमेर समूहमा बाँडिन्छ । ० देखि १४ वर्षसम्मका बालबालिका, १५ देखि ५९ वर्षसम्मका काम गर्ने उमेरका मानिस र ६० वर्षमाथिका ज्येष्ठ नागरिक । बीचको समूहले उत्पादन गर्छ, दुवै छेउका समूह अरूको कमाइमा निर्भर हुन्छन् । त्यसैले यी तीन समूहको अनुपात कस्तो छ भन्ने कुराले देशको अर्थतन्त्रलाई सिधै छुन्छ ।

साक्षरताको बनोटका आधारमा पनि राज्यलाई आफ्ना नीति योजनाहरू तर्जुमा गर्न आधार प्राप्त हुन्छ । कम साक्षर भएको क्षेत्र पहिचान गरी सो क्षेत्रमा शिक्षा र साक्षरताका लागि लगानी बढाउन, बढी साक्षर भएका क्षेत्र र समुदायका लागि रोजगारीका अवसर वृद्धि गर्न मदत गर्दछ । माथिको तालिका यसैको उदाहरण हो । हिमाल क्षेत्रको साक्षरता कम भएकाले त्यहाँ शिक्षामा थप लगानी चाहिन्छ भन्ने तथ्याङ्क आफैँले बताउँछ ।

पेसागत जनसङ्ख्या बनोटका आधारमा कुन पेसामा राज्यले कति र कसरी लगानी गर्ने, अनुदान र ऋण के कसरी उपलब्ध गराउने आदि निर्णय गर्न पनि आधार प्रदान गर्छ । कुन ठाउँमा कति मानिस कृषिमा आश्रित छन् भन्ने थाहा भएपछि त्यहाँ मलखाद, सिँचाइ र कृषि ऋण पुर्‍याउने योजना बन्न सक्छ ।

• जनगणना २०६८ र २०७८ अनुसार सहरी र ग्रामीण जनसङ्ख्याको तुलनात्मक अध्ययन गरी निष्कर्ष प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
• नेपालको जनसङ्ख्याको लैङ्गिक बनोटले सामाजिक र आर्थिक जनजीवनमा पार्ने प्रभाव कस्ता कस्ता होलान्, समूहमा छलफल गरी तालिकामा देखाउनुहोस् ।