जनसङ्ख्या परिवर्तनका निर्धारक तत्त्वहरू

तलको तालिकामा दुई जिल्लाको जनसङ्ख्या दस वर्षको फरकमा कति भयो, त्यो देखाइएको छ। पहिले आफैँ हेर्नुहोस् र त्यहाँको जनसङ्ख्या बदलिनुका कारण के के होलान्, अनुमान गर्नुहोस्।

दुई जिल्लामा दुई फरक कुरा भएको छ। भक्तपुरको जनसङ्ख्या दस वर्षमा निकै बढेको छ, रामेछापको घटेको छ। यसबाट एउटा कुरा पक्का हुन्छ, जनसङ्ख्या परिवर्तन भइरहन्छ। यो लामो समयसम्म स्थिर रहँदैन। जनसङ्ख्या परिवर्तन हुनुमा विभिन्न तत्त्वले भूमिका खेलेका हुन्छन्। जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइ जनसङ्ख्या परिवर्तनका निर्धारक तत्त्वहरू हुन्। यीमध्ये जन्म र मृत्यु जनसङ्ख्या परिवर्तनका प्राकृतिक निर्धारक तत्त्व हुन्, किनभने यी दुई घटना मानिसले सारेर वा रोकेर हुने घटना होइनन्।

कुनै ठाउँमा जिवित शिशुको जन्म हुँदा सो ठाउँको जनसङ्ख्या वृद्धि हुन्छ। जनसङ्ख्या वृद्धि हुँदा सो ठाउँको जनसङ्ख्याको आकार र बनोटमा परिवर्तन आउँछ। एउटा गाउँमा पाँच वर्षमा धेरै शिशु जन्मिए भने त्यहाँ बालबालिकाको हिस्सा बढ्छ, विद्यालय र खोपको आवश्यकता पनि बढ्छ। जन्मलाई विभिन्न पक्षले प्रभाव पारिरहेको हुन्छ।

• विवाहको उमेर
• वंशाणुगत गुण
• चेतना स्तर
• रोजगारी
• हावापानी
• परम्परागत मूल्य मान्यता
• पौष्टिक तत्त्व

यी विभिन्न तत्त्वहरूले जन्मलाई प्रभावित गर्दछन्। जस्तै, विवाह ढिलो हुने समाजमा एक महिलाले जन्माउने शिशुको सङ्ख्या सामान्यतया कम हुन्छ।

कुनै ठाउँमा मानिसको मृत्यु हुँदा सो ठाउँको जनसङ्ख्या घट्छ। यसले जनसङ्ख्याको आकार, बनोट र वृद्धिदरलाई प्रभाव पार्छ। मृत्युलाई पनि विभिन्न तत्त्वले प्रभाव पारेको हुन्छ।

• रोगव्याधी
• कुपोषण
• स्वास्थ्य सुविधा
• प्राकृतिक प्रकोप
• महामारी
• हिंसा
• दुर्घटना
• पेसा

यस्ता विविध पक्षले मृत्युलाई प्रभावित गर्दछ। स्वास्थ्य सुविधा नजिक भएको ठाउँमा उपचार समयमै पाइन्छ, त्यसैले मृत्यु कम हुन्छ। जोखिमपूर्ण पेसामा लागेका मानिसको मृत्यु हुने सम्भावना बढी हुन्छ।

जनसङ्ख्या परिवर्तनलाई प्रभाव पार्ने अर्को महत्त्वपूर्ण तत्त्व बसाइँसराइ हो। यसले बसाइँ सर्ने व्यक्तिले बसाइँ छोडेको स्थान (उद्गम स्थ

• ल) र बसाइँ सरी गएको स्थान (गन्तव्य स्थ
• ल) दुवै ठाउँको जनसङ्ख्यालाई प्रभाव पारेको हुन्छ। बसाइँसराइको उद्गम स्थलमा जनसङ्ख्या घट्छ भने गन्तव्य स्थलको जनसङ्ख्या बढ्छ। जसको कारण जनसङ्ख्यामा परिवर्तन आउँछ। बसाइँसराइको कारण भविष्यमा हुने जनसङ्ख्या परिवर्तन यस्तै हुन्छ भनेर अनुमान गर्न कठिन हुन्छ, किनभने मानिस कहिले र कति सङ्ख्यामा सर्छन् भन्ने कुरा धेरै अवस्थामा निर्भर हुन्छ।

बसाइँसराइलाई पनि एउटै कारणले चलाउँदैन। आर्थिक, शैक्षिक, रोजगारीको अवस्था, राजनीतिक अवस्था, सामाजिक अवस्था, भौगोलिक अवस्था जस्ता विभिन्न तत्त्वले बसाइँसराइलाई प्रभाव पारेको हुन्छ।

कुनै पनि देशको जनसङ्ख्या परिवर्तनमा तीनओटा जनसाङ्ख्यिक घटना जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। यी जनसाङ्ख्यिक घटनाहरू निरन्तर चलिरहन्छन्। जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइलाई भिन्न तरिकाले मापन गरिन्छ। जसलाई मापन गर्न निश्चित ठाउँको मध्य वर्षको जनसङ्ख्याको आवश्यकता पर्दछ। वर्षभरि जनसङ्ख्या बदलिरहने हुनाले वर्षको बिचको जनसङ्ख्यालाई आधार मानी दर निकालिन्छ।

जन्मदरका विभिन्न मापक छन्। तीमध्ये कक्षा आठमा दुई मापक अध्ययन गरिन्छ, कोरा जन्मदर र उमेरअनुसारको जन्मदर।

कोरा जन्मदर = (कुनै वर्षमा जीवित जन्मेका शिशुको सङ्ख्या ÷ मध्य वर्षको जनसङ्ख्या) × १०००

उदाहरणका लागि सन् २०२१ को जनगणनाअनुसार त्यस वर्षको कुनै स्थानमा जीवित जन्मेका शिशुको सङ्ख्या ३१०० र उक्त स्थानको मध्य वर्षको कुल जनसङ्ख्या २२०००० छ। सन् २०२१ को कोरा जन्मदर यसरी निकालिन्छ।

चरण १: सूत्रमा सङ्ख्या राख्दा बन्ने वाक्य:

कोरा जन्मदर = (३१०० ÷ २२००००) × १०००

चरण २: पहिले भाग गर्दा आउने सङ्ख्या:

= ०.०१४०९ × १०००

चरण ३: अब १००० ले गुणन गर्दा आउने दर:

= १४.०९ प्रति हजार

तसर्थ सन् २०२१ मा उक्त स्थानमा प्रति १००० जनसङ्ख्यामा लगभग १४ जना शिशुको जन्म भएको रहेछ।

जन्मदर सबै उमेर समूहमा एकै किसिमको नभई फरक फरक हुन्छ। महिलाहरूको सामान्यतया २० वर्षदेखि २९ वर्ष उमेर समूहमा जन्मदर उच्च भएको पाइन्छ। त्यसपछि जन्मदर क्रमशः घट्दै जान्छ। यसको गणना गर्दा प्रजनन योग्य महिलालाई पाँच पाँच वर्ष अन्तरालको उमेर समूहमा राखिन्छ। उमेरअनुसारको जन्मदर निम्नानुसार गणना गरिन्छ।

उमेरअनुसारको जन्मदर = (एक वर्षभित्र कुनै उमेर समूहका महिलाले जन्माएका शिशुको सङ्ख्या ÷ सोही वर्षको मध्यमा उक्त उमेर समूहका महिलाको सङ्ख्या) × १०००

कोरा मृत्युदर = (कुनै एक वर्षभित्र मृत्यु हुनेको सङ्ख्या ÷ त्यसै वर्षको मध्य वर्षको जनसङ्ख्या) × १०००

उदाहरणका लागि सन् २०२१ मा कुनै स्थानको मृत्यु सङ्ख्या ३४०० र मध्य वर्षको कुल जनसङ्ख्या २५०००० थियो भने सन् २०२१ को कोरा मृत्युदर यसरी निकालिन्छ।

चरण १: सूत्रमा सङ्ख्या राख्दा बन्ने वाक्य:

मृत्युदर = (३४०० ÷ २५००००) × १०००

चरण २: भाग गर्दा आउने सङ्ख्या:

= ०.०१३६ × १०००

चरण ३: गुणन गरेपछि आउने मृत्युदर:

= १३.६

तसर्थ सन् २०२१ मा उक्त स्थानमा प्रति १००० जनसङ्ख्यामा लगभग १४ जना मानिसको मृत्यु भएको रहेछ।

शिशु मृत्युदर = (एक वर्षको उमेर समूहभित्रको मृत्यु सङ्ख्या ÷ उक्त अवधिको जन्म सङ्ख्या) × १०००

आप्रवासन दर (Mi) = (कुनै स्थानमा कुनै एक वर्षभित्र बाहिरबाट बसाइँ सरेर आएको सङ्ख्या ÷ उक्त क्षेत्रको सोही अवधिको मध्य वर्षको जनसङ्ख्या) × १०००

उत्प्रवासन दर (Mo) = (कुनै स्थानबाट कुनै एक वर्षभित्र बाहिर बसाइँ सरेर गएको सङ्ख्या ÷ उक्त क्षेत्रको सोही अवधिको मध्य वर्षको जनसङ्ख्या) × १०००

दुईओटा सूत्रको तल्लो भाग एकै छ। फरक पर्ने कुरा माथिको सङ्ख्या हो। आउनेको सङ्ख्या राख्दा आप्रवासन दर आउँछ, जानेको सङ्ख्या राख्दा उत्प्रवासन दर आउँछ। यही कारण एउटै ठाउँको दुई दर सँगै हेर्दा त्यहाँ मानिस भित्रिएका छन् कि बाहिरिएका छन् भन्ने थाहा हुन्छ।

नेपालमा जनगणना प्रत्येक १० वर्षमा गरिन्छ। जनगणना गर्दा वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धिदर पनि निकालिन्छ। वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धिदरका आधारमा जनसङ्ख्या दोब्बर हुन लाग्ने समय निकालिन्छ। जनसङ्ख्या दोब्बर हुन लाग्ने समय अगिल्लो जनगणनाको कुल जनसङ्ख्या र वार्षिक वृद्धिदरका आधारमा निकालिन्छ।

जनगणनाका आधारमा नेपालको जनसङ्ख्या दोब्बर हुन लाग्ने समय तलको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ।

स्रोत: केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग

माथिको तालिकाअनुसार प्रत्येक जनगणनामा जनसङ्ख्या थपिँदै गएको देखिन्छ। नेपालमा सन् १९८१ मा वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धिदर २.६२ हुँदा जनसङ्ख्या दोब्बर हुन लाग्ने समय २६ वर्ष थियो भने सन् २०११ मा वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धिदर १.३५ हुँदा दोब्बर हुन लाग्ने समय ५१ वर्ष पुगेको छ।

• तीन समूहमा विभाजन हुनुहोस्। एउटा समूहले जन्म, दोस्रो समूहले मृत्यु र तेस्रो समूहले बसाइँसराइले आफ्नो समुदायमा पारेको प्रभाव खोजी गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• नेपालको जनसङ्ख्याका आधारमा वार्षिक वृद्धिदर र जनसङ्ख्या दोब्बर हुन लाग्ने समयको प्रवृत्ति विश्लेषण गर्नुहोस्।
• स्थानीय वडा कार्यालयमा गई पछिल्लो एक वर्षको जन्मदर्ता सङ्ख्या, मृत्युदर्ता सङ्ख्या र बसाइँसराइ गरेर जाने र आउनेको विवरण सङ्कलन गरी तालिकामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।