पृथ्वीको दैनिक र वार्षिक गति

बिहान सूर्य पूर्वबाट उदाएको र बेलुका पश्चिममा अस्ताएको हामी हरेक दिन देख्छौँ। चन्द्रमा, तारा र अन्य ग्रह पनि त्यसै गरी पूर्वमा देखा परेर पश्चिमतिर सर्दै जान्छन्। यस्तो देखेर पहिलेका मानिसले पृथ्वी स्थिर छ र सूर्य, चन्द्र, तारा र अन्य ग्रह यसको वरिपरि घुम्छन् भन्ने विश्वास गर्थे।

पछि वैज्ञानिकहरूले सूर्य स्थिर छ र पृथ्वी, चन्द्र र अन्य ग्रह यसको वरिपरि घुम्छन् भन्ने कुरा प्रमाणित गरे। अर्थात् घुम्ने सूर्य होइन, घुम्ने त हामी बसेको पृथ्वी नै रहेछ। पृथ्वीका दुई किसिमका गति हुन्छन्। एउटा दैनिक गति र अर्को वार्षिक गति। पृथ्वीको दैनिक गतिलाई परिभ्रमण भनिन्छ भने वार्षिक गतिलाई परिक्रमण भनिन्छ।

पृथ्वीलाई आफ्नो अक्षमा एक चक्कर घुम्न करिब २३ घण्टा ५६ मिनेट लाग्छ। यही समयलाई सालाखाला २४ घण्टाको एक दिन मानिन्छ। हामीले दिनभरि गर्ने काम, स्कुलको समय र सुत्ने बेला सबै यही २४ घण्टाको हिसाबमा मिलाइएको हुन्छ।

पृथ्वीको उत्तरी र दक्षिणी बिन्दुलाई उत्तरी र दक्षिणी ध्रुव भनिन्छ। पृथ्वीको ध्रुवीय भागहरू थेप्चिएका र मध्य भाग फुकेको छ। यही मध्य भागबाट पूर्व पश्चिम फैलिएको एउटा काल्पनिक रेखा जान्छ, जसलाई भूमध्यरेखा भनिन्छ। यस रेखाले पृथ्वीलाई उत्तरी र दक्षिणी गोलार्धमा विभाजन गर्छ।

परिभ्रमणको वेग पृथ्वीका सबै ठाउँमा उस्तै हुँदैन। पृथ्वीको दैनिक गति भूमध्यरेखामा बढी हुन्छ। भूमध्यरेखादेखि जति जति उत्तर वा दक्षिणतिर गयो यसको गति उति उति कम हुँदै जान्छ। ध्रुवमा भने यसको गति करिब शून्य जस्तै हुन्छ।

पृथ्वी आफ्नो अक्षमा घुमिरहेको हुनाले हाम्रो दैनिक जीवनका धेरै कुरा त्यसैबाट निर्धारण हुन्छन्। दिन र रातको फेरबदल, घडीको समय र दिशा चिन्ने तरिकासम्म यही गतिसँग जोडिएका छन्।

• पृथ्वीको दैनिक गतिका कारणले गर्दा दिन र रात हुन्छ। पृथ्वी गोलो भएको हुनाले यसको आधा भागमा मात्र सूर्यको प्रकाश पर्छ। सूर्यको प्रकाश परेका भागमा दिन हुन्छ भने प्रकाश नपरेका भागमा रात हुन्छ।
• पृथ्वीका सबै स्थानको समय एकैनासको हुँदैन। पृथ्वीको परिभ्रमणका कारणले गर्दा पूर्वको समय चाँडो र पश्चिमको समय ढिलो हुन्छ।
• पृथ्वीको परिभ्रमणका कारणले गर्दा यसको ध्रुवीय खण्ड थेप्चिएको र भूमध्यरेखीय खण्ड फुकेको छ।
• पृथ्वीको परिभ्रमणका कारणले गर्दा सूर्य पूर्वमा उदाउँछ। यही सूर्यलाई हेरेर हामीले विभिन्न स्थानका दिशा थाहा पाउन सक्छौँ।
• पृथ्वीको परिभ्रमणका कारणले गर्दा सूर्य, चन्द्र र तारा पूर्वमा उदाएर पश्चिममा अस्ताएका देखिन्छन्।

पृथ्वी सूर्यको वरिपरि घुम्ने काल्पनिक बाटोलाई कक्ष भनिन्छ। यो कक्ष गोलो नभई अन्डाकार रहेको छ। पृथ्वी आफ्नो अक्षलाई आधार मानी ६६.५ डिग्रीको कोणमा ढल्केको छ। पृथ्वीको अक्ष यसको कक्षमा सधैँ एकै दिशातर्फ फर्केको हुन्छ। यही ढल्काइ र सधैँ एकै दिशातर्फ फर्केको अक्षले नै पछि हेर्ने ऋतु परिवर्तनको जग बसाल्छ।

पृथ्वीले आफ्नो कक्षमा सूर्यको वरिपरि घुम्नका लागि ३६५ दिन ५ घण्टा ४८ मिनेट र ४६ सेकेन्ड लाग्छ। हिसाब मिलाउन सजिलो होस् भनेर ३६५ दिनको एक वर्ष मानिन्छ। बाँकी रहेको ५ घण्टा ४८ मिनेट र ४६ सेकेन्डलाई हिसाब गरी प्रत्येक ४ वर्षमा १ दिन थपिन्छ। यसप्रकार प्रत्येक ४ वर्षमा १ दिन थप हुन गई ३६६ दिनको १ वर्ष बन्छ। यसलाई अधिक वर्ष भनिन्छ।

पृथ्वी सूर्यको वरिपरि घुम्दा दिन र रातको लम्बाइमा फरक पर्न जान्छ। पृथ्वी आफ्नो कक्षमा परिक्रमण गर्दा कुनै वेला सूर्यको किरण भूमध्यरेखामा सिधा पर्न जान्छ भने कहिले उत्तरी र दक्षिणी गोलार्धमा सिधा पर्छ। सूर्यको किरण उत्तरी गोलार्धमा सिधा पर्दा उत्तरी गोलार्धमा दिन लामो र रात छोटो हुन्छ। दक्षिणी गोलार्धमा सूर्यको किरण सिधा परेको समयमा भने दक्षिणी गोलार्धमा दिन लामो र रात छोटो हुन्छ। वर्षको दुई पटक सूर्यको किरण भूमध्यरेखामा सिधा पर्दा विश्वभरि नै दिन र रातको लम्बाइ बराबर हुन्छ।

महिना र वर्ष पनि यही गतिबाट बनेका हुन्। पृथ्वीले सूर्यको परिक्रमण गर्ने समयका आधारमा महिना र वर्ष निर्धारण गरिएको हुन्छ। औसतमा ३० दिनको एक महिना र ३६५ दिनको एक वर्ष हुन्छ।

आकाशमा देखिने ताराहरू पनि वर्षभरि उस्तै रहँदैनन्। पृथ्वीको परिक्रमणका कारणले आकाशका तारा वर्षैभरि एकै स्थानमा देखिँदैनन्। पहिले देखिएका तारा हराउँदै जान्छन् र नयाँ तारा देखिँदै जान्छन्। पुनः एक वर्षको समयपछि पहिलेका तारा पहिलेकै स्थानमा देखिन्छन्।

पृथ्वीले आफ्नो कक्षमा सूर्यको वरिपरि परिक्रमण गर्दा सूर्य, चन्द्रमा र पृथ्वी एउटै सिधा रेखामा पर्न जान्छन्। यही क्रममा जब सूर्य र पृथ्वीको बिचमा चन्द्रमा पर्छ, त्यस वखत चन्द्रमाको छाया पृथ्वीमा पर्न गई सूर्यको केही भाग छेकिन्छ। यसरी सूर्यग्रहण लाग्छ।

त्यस्तै चन्द्रमा र पृथ्वीको परिक्रमणको सिलसिलामा सूर्य र चन्द्रमा बिचमा पृथ्वी पर्न जान्छ। यस वखत पृथ्वीको छाया चन्द्रमामा पर्छ। यसलाई हामी चन्द्रग्रहण भन्छौँ।

पृथ्वीको परिक्रमणका कारणले गर्दा ऋतु परिवर्तन भइरहन्छन्। डिसेम्बर २२ बाट सूर्यको किरण दक्षिणबाट भूमध्यरेखातिर आउने गर्छ। मार्च २१ मा सूर्यको किरण भूमध्यरेखामा सिधा पर्छ र विस्तारै उत्तरतर्फ सर्दै जान्छ। त्यस्तै जुन २१ मा सूर्यको किरण कर्कटरेखामा सिधा पर्छ र त्यसपछि सूर्यको किरण उत्तरी गोलार्धबाट भूमध्यरेखातिर सर्दै जान्छ। सेप्टेम्बर २३ मा भूमध्यरेखामा सिधा पर्छ। यसरी पृथ्वीको परिक्रमणका कारणले गर्दा ऋतु परिवर्तन हुन्छ।

• टेबुलमा ग्लोब राख्नुहोस्। त्यसपछि एकातर्फ टर्चलाइट वा बत्ती बाल्नुहोस् र सो ग्लोबलाई बायाँबाट दायाँतर्फ घुमाउनुहोस्। तपाईंले के अनुमान गर्नुभयो? साथीसँग छलफल गरेर लेख्नुहोस्।
• पृथ्वीको वार्षिक गति देखाउने चित्र चार्ट पेपरमा बनाउनुहोस् र कक्षामा प्रदर्शन गर्नुहोस्। सबैभन्दा राम्रा तिनओटा चित्र छानेर कक्षाको बोर्डमा टाँस्नुहोस्।
• ग्रहण कसरी लाग्छ? ग्रहण हेर्नु हुँदैन भन्नुको कारण के होला? शिक्षकसँग छलफल गरी लेख्नुहोस्।