नेपालका छिमेकी देशहरू

नेपाल दक्षिण एसियामा रहेको एउटा भूपरिवेष्टित देश हो। यसको पूर्व, पश्चिम र दक्षिणमा भारत छ भने उत्तरमा चीन छ। यी दुई मुलुकको सिमाना नेपालसँग सोझै जोडिएको छ, त्यसैले भारत र चीनलाई नेपालका सिमाना जोडिएका छिमेकी मुलुक भनिन्छ। यीबाहेक पाकिस्तान, बङ्गलादेश, भुटान आदि पनि नेपालका छिमेकी देश हुन्। नेपालले विभिन्न मुलुकसँग कूटनीतिक र दौत्य सम्बन्ध स्थापना गरेको छ।

छिमेकीसँगको सम्बन्ध कुनै एउटा पक्षको मात्र कुरा होइन। भारत र चीन दुवैसँग नेपालको सम्बन्ध धार्मिक, सांस्कृतिक, व्यापारिक, राजनीतिक र विकास निर्माणका क्षेत्रमा फैलिएको छ। यी सम्बन्धमा नेपालले सहयोग पाएको मात्र छैन, आफूले पनि योगदान दिएको छ। यही आदानप्रदानलाई द्विपक्षीय सम्बन्ध भनिन्छ।

नेपालको पूर्व, पश्चिम र दक्षिणमा भारत रहेको छ। भारतको सिमाना पाकिस्तान, चीन, भुटान, बङ्गलादेश र म्यानमारसँग जोडिएको छ। यसको ठुलो क्षेत्र हिन्द महासागरसँग जोडिएको छ। यति ठुलो र नजिकको छिमेकी भएकाले नेपालको दैनिक जीवन, व्यापार र आवतजावतमा भारतको प्रभाव धेरै देखिन्छ।

नेपाल र भारतको सम्बन्ध निकै पुरानो हो। प्राचीन कालदेखि यी मुलुकका बिचमा धार्मिक, सांस्कृतिक तथा व्यापारिक सम्बन्ध रहेको पाइन्छ। प्राचीन कालमा नेपालकी छोरी सीताको विवाह अयोध्याका राजा दशरथका छोरा रामसँग भएको थियो। नेपालमा जन्मनुभएका सिद्धार्थ गौतमले भारतको बोधगयामा तपस्या गरी बुद्धत्व प्राप्त गरेका थिए। त्यसैले भारतका सम्राट अशोक नेपाल भ्रमण गरी लुम्बिनीमा स्तम्भ खडा गरेको इतिहास छ। यसरी विवाह, धर्म र यात्राका सम्बन्धले दुई मुलुकका जनतालाई धेरै अघिदेखि जोडेको देखिन्छ।

प्राचीन कालमै नेपाल र भारतबिच सामानको आदानप्रदान चल्थ्यो। त्यसबखत नेपालमा उत्पादित सामान भारतमा प्रख्यात थिए भने नेपालले पनि भारतबाट आफूलाई चाहिने सामान ल्याउँथ्यो। नेपाल र भारत सहयोगको यो निरन्तरता प्राचीन कालदेखि हालसम्म पनि कायम छ।

नेपाल र भारत दुवै मुलुकले आपसी हितका लागि योगदान दिएका छन्। भारत लामो समयसम्म अङ्ग्रेजको अधीनमा थियो। भारतमा अङ्ग्रेज विरोधी आन्दोलन चलिरहेका बखतमा नेपाली नेतासमेत सो आन्दोलनमा सहभागी भएका थिए। त्यसै गरी नेपालमा पनि लोकतन्त्र र गणतन्त्रको स्थापना गर्नका लागि भारतको प्रत्यक्ष तथा परोक्ष रूपमा सहयोग रहेको छ। यसबाट दुई मुलुकको सम्बन्ध सरकारी तहमा मात्र नभई जनताको सङ्घर्षसम्म पुगेको बुझिन्छ।

नेपालमा आइपर्ने विभिन्न समस्यामा भारतले सहयोग गर्दै आइरहेको छ। वि.सं. २०७२ को महाभूकम्पका समयमा भारतले नेपाललाई आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोग गरेको थियो। नेपालका भूकम्प पीडितलाई खाना, औषधी, लत्ताकपडा तथा आवासको समेत व्यवस्था गरेको थियो। त्यसै गरी कोभिड-१९ को समयमा पनि भारतले नेपालमा कोरोना विरुद्धको कोभिसिल्ड खोप अनुदान सहयोग गरेको थियो। सहयोग एकतर्फी भने होइन। भारतको गुजरातमा सन् २००१ मा गएको भूकम्पमा नेपालले आर्थिक सहयोग गरेको थियो।

भारतका नागरिकले नेपालका प्राविधिक तथा व्यापारिक क्षेत्रमा काम गरेर सहयोग गरिरहेका छन् भने ठुलो सङ्ख्यामा नेपालीले पनि भारतमा रोजगारी प्राप्त गरेका छन्। नेपाली युवा भारतीय सेनामा कार्यरत छन्। भारतको राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षामा समेत नेपालको योगदान रहेको छ। यसरी दुई देशका जनताबिचको आवतजावत नै यो सम्बन्धको सबैभन्दा बलियो आधार बनेको छ।

नेपाल र भारत दुवै दक्षिण एसियाली सहयोग सङ्गठन (सार्क) का सदस्य हुन्। नेपाल र भारतका उच्च पदस्थ व्यक्तिले समेत एक अर्को मुलुकको औपचारिक भ्रमण गर्ने गरेका छन्। नेपालको जलस्रोतलाई सामूहिक हितमा समेत प्रयोग गर्न सकिने कुरा दुईपक्षीय भेटघाटमा छलफल भएको छ। विभिन्न विकास निर्माणका कार्यमा भारतले सहयोग पुर्‍याएको छ।

• त्रिभुवन राजपथ
• सिद्धार्थ राजमार्ग
• हुलाकी राजमार्ग
• वीर अस्पताल निर्माण
• पेट्रोलियम पाइप लाइन विस्तार
• विपी स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान धरान

चीन नेपालको उत्तरी छिमेकी मुलुक हो। यो देशको सिमाना जापान, कोरिया, मङ्गोलिया, रुस, कजाकिस्तान, नेपाल, भारत, म्यानमार आदि मुलुकसँग जोडिएको छ। यसको राजधानी बेइजिङमा छ।

नेपाल र चीनको सम्बन्ध निकै प्राचीन हो। स्वयम्भू पुराणमा काठमाडौँ उपत्यकाको पानी सुकाएर यसलाई बस्तीयोग्य बनाउनका लागि चीनबाट मञ्जुश्री नेपाल आएको उल्लेख छ। त्यस्तै प्राचीन कालमा चिनियाँ यात्री ह्यान साङले नेपालको यात्रा गरेका थिए। नेपालकी राजकुमारी भृकुटीको विवाह तिब्बतका सम्राट स्रङचङ गम्पोसँग भएको थियो। नेपालको इतिहासको मध्यकालमा अरनिकोलगायत नेपाली कलाकार टोली चीन गएका थिए। यही टोलीले चीनमा प्यागोडा शैलीको वास्तुकलाको विकास गरेको थियो। नेपाल एकीकरणपश्चात् पनि नेपालले तिब्बतका लागि मुद्रा कुँदाउने काम गर्थे।

नेपाल र चीनका बिचमा दौत्य सम्बन्ध वि.सं. २०१२ मा कायम भएको हो। यस सम्बन्धपछि नेपाल र चीनका राष्ट्र प्रमुख तथा सरकार प्रमुखले भ्रमणको आदानप्रदान गरिरहेका छन्। यस्ता उच्चस्तरीय भ्रमणका समयमा आपसी हितका विषयमा छलफल हुने गरेका छन्। चीनले नेपालको विकासमा समेत योगदान दिँदै आएको छ। यी दुई मुलुकका बिचमा व्यापारिक सम्बन्ध रहेको छ र नेपालले चीनबाट प्रशस्त सामान आयात गर्छ।

नेपालमा उद्योग खोल्ने र बाटो बनाउने कामका लागि चीनको सहयोग लामो समयदेखि रहँदै आएको छ। तलका उद्योग तथा सेवाको स्थापना र निर्माण चिनियाँ सहयोगमा भएको हो।

• भृकुटी कागज कारखाना
• बाँसबारी छालाजुत्ता कारखाना
• हरिसिद्धि इँट तथा टायल उद्योग
• हेटौँडा सिमेन्ट कारखाना
• काठमाडौँमा ट्रली बस सेवा सञ्चालन
• काठमाडौँको चक्रपथ निर्माण तथा यसको स्तरोन्नति

नेपालका विभिन्न राजमार्गको निर्माण गर्नसमेत चीन सरकारको सहयोग रहेको छ। पृथ्वीराजमार्ग, गोरखा नारायणघाट मार्ग, भूपि शेरचन राजमार्ग आदि पनि चिनियाँ सहयोगमा निर्माण भएका हुन्।

स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि चीनको योगदान रहेको छ। विपी कोइराला क्यान्सर अस्पताल, भरतपुर अस्पताल तथा निजामती अस्पतालको निर्माण पनि चिनियाँ सहयोगमा भएको हो। सुनकोसी जलविद्युत् परियोजना, वीरेन्द्र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र आदिको निर्माण पनि चीनको सहयोगमा भएको हो। बर्सेनी नेपाली विद्यार्थीले चीनबाट उच्च शिक्षासमेत प्राप्त गर्ने गरेका छन्।

• एटलसमा हेरेर भारत र चीनको अवस्थिति र ती देशसँग सिमाना जोडिएका देशको नाम लेख्नुहोस्।
• तपाईं आफ्नो बसोबास रहेको स्थानबाट मोटर चढेर अन्यन्त्र जानुभएको होला। तपाईं कुन कुन राजमार्गमा यात्रा गर्नुभयो र ती राजमार्ग कुन कुन देशको सहयोगमा बनेका रहेछन्, साथीसँग छलफल गरेर लेख्नुहोस्।