नक्सा तथा प्रयोगात्मक कार्य

पृथ्वीको कुनै ठाउँ वा क्षेत्रलाई निश्चित नापका आधारमा बनाइएको आकृतिलाई नै नक्सा भनिन्छ। नक्सा कागज, कपडा वा अन्य कुनै पनि प्रकारको समतल सतहमा बनाइन्छ। एउटा गाउँ, एउटा जिल्ला वा पूरै देश जति ठूलो भए पनि कागजमा त्यति नै ठूलो बनाउन सकिँदैन। त्यसैले साँचो नापलाई निश्चित अनुपातमा घटाएर कागजमा उतारिन्छ। घटाउँदा पनि कुन भाग कति ठूलो हो भन्ने अनुपात बिग्रिँदैन, यही कारण नक्सा हेरेर ठाउँको वास्तविक बनावट बुझ्न सकिन्छ।

सामान्यतया नक्सा भौतिक र राजनीतिक गरी दुई किसिमका हुन्छन्। दुवैले एउटै ठाउँ देखाए पनि देखाउने तथ्य फरक हुन्छ, त्यसैले कुन कामका लागि कुन नक्सा चाहिन्छ भन्ने छुट्याउन जान्नुपर्छ।

हिमाल, नदी, ताल र पहाड जस्ता प्रकृतिले बनाएका तथ्य भौतिक नक्सामा देखिन्छन्। सिमाना, प्रदेश, जिल्ला, सडक र सहर जस्ता मानिसले बनाएका वा तोकेका तथ्य राजनीतिक नक्सामा देखिन्छन्।

नक्साका माध्यमबाट विभिन्न प्रकारका सूचना प्राप्त गर्न सकिन्छ। कहाँ कुन प्रकारका प्राकृतिक स्रोत र साधन छन् भन्ने तथ्य नक्सा हेरेर थाहा पाउन सकिन्छ। नक्साले अस्पताल, नदी, ताल, विद्यालय, सडक आदिका बारेमा पनि जानकारी दिन्छ। एउटै कागज हेरेर कुन ठाउँ कता पर्छ, कति टाढा छ र त्यहाँ पुग्न कुन बाटो छ भन्ने बुझ्न सकिने भएकाले नक्सा ज्ञानको स्रोत हो भन्न सकिन्छ।

नक्सामा रङ मन परेअनुसार होइन, तोकिएको अर्थअनुसार लगाइन्छ। एउटै अर्थ दिने रङ संसारभरि नै प्रायः एकै किसिमले प्रयोग हुने भएकाले अर्को देशको नक्सा हेर्दा पनि रङ हेरेरै धरातल चिन्न सकिन्छ।

नक्सामा विभिन्न प्रकारका रङ तथा सङ्केतको प्रयोग गरिएको हुन्छ। संसारभरि नै प्रायः एकै किसिमका रङ तथा सङ्केतको प्रयोग गरिएको हुन्छ। नक्सामा हिमाल, नहर, रेलमार्ग, केबलकार, नदी, ताल, विद्यालय, सडक तथा भन्ज्याङ जस्ता तथ्यलाई एकै किसिमका सङ्केतको प्रयोग गरिन्छ। यस्ता सङ्केतलाई भौगोलिक सङ्केत भनिन्छ। सानो कागजमा नदी वा मन्दिरको साँचो चित्र कोर्न मिल्दैन, त्यसैले हरेक तथ्यका लागि एउटा सानो र सजिलै चिनिने चिह्न तोकिएको हुन्छ।

नक्सा बनाउने धेरै विधि छन्। आफ्नो अभ्यास र अनुकूलतानुसार विभिन्न प्रकारका विधि प्रयोग गरेर नक्सा निर्माण गरिन्छ। आजभोलि कम्प्युटरको प्रयोग गरेर पनि नक्सा बनाइन्छ। कम्प्युटरको प्रयोग गरेर नक्सा बनाउनका लागि भौगोलिक सूचना प्रणाली (Geographic Information System) प्रयोग पनि गरिन्छ।

हातले नक्सा बनाउनका लागि पनि विभिन्न प्रकारका विधि प्रयोग हुन्छन्। तीमध्ये मुख्य तीन यी हुन्:

• ट्रेसिङ विधि (Tracing Method)
• कार्बन विधि (Carbon Method)
• स्वतन्त्र नक्साङ्कन विधि (Free-hand Method)

हातले नेपालको नक्सा बनाउने विभिन्न विधिमध्ये स्वतन्त्र नक्साङ्कन विधि एक हो। यस विधिमा जालीदार रेखाचित्र बनाएर नक्सा बनाउँदा अझै सजिलो हुन्छ। जालीका कोठाहरूले सिमानाको कुन मोड कहाँ पर्छ भन्ने ठाउँ समाइदिने भएकाले आकार बिग्रिन पाउँदैन। यसका लागि पेन्सिल, रुलर, इरेजर र आधार नक्सा आदि चाहिन्छ।

तल दिइएको तरिकालाई निरन्तरता दिई नेपालको नक्सा बनाउने अभ्यास गरेको खण्डमा नेपालको आकार प्रकार मिल्ने किसिमको नक्सा बनाउन सकिन्छ। पाँच चरण क्रमैसँग गर्नुपर्छ।

चरण १: पहिले १२ सेमि चौडाइ र २० सेमि लम्बाइ भएको एउटा आयत बनाउनुहोस्, अनि त्यसलाई विभिन्न नापमा विभाजन गर्नुहोस्। लम्बाइतर्फ बायाँबाट दायाँ चार भाग बन्छन्:

\[ 4 + 6 + 6 + 4 = 20 \]

चौडाइतर्फ माथिबाट तल तीन भाग बन्छन्:

\[ 4 + 4 + 4 = 12 \]

चरण २: अब नेपालको सिमाना जालीका कुन कुन ठाउँबाट जान्छ, त्यहाँ साना चिह्न लगाउनुहोस्।

चरण ३: चिह्न लगाएको स्थानमा सिमानाका साना साना आकार बनाउनुहोस्। अहिले यी टुक्रा टुक्रा देखिन्छन्, जोड्ने काम पछि हुन्छ।

चरण ४: नेपालको नक्सा भित्र र बाहिर गएको सिमानालाई स्मरण गर्दै आकारलाई जोड्नुहोस्। अब नेपालको नक्सा तयार भयो।

चरण ५: नेपालको नक्सामा उत्तर दिशा सङ्केत गर्नुहोस्, त्यसपछि नक्साभित्रका रेखा मेट्नुहोस्।

धेरै पटक नेपालको नक्सा बनाउने यो अभ्यास गरेपछि राम्रो नक्सा बनाउन सकिन्छ। पहिलो पटकमै नमिले पनि निराश हुनु पर्दैन, किनभने हात बसेपछि आकार आफैँ मिल्दै जान्छ।

• आफ्नो कक्षामा नक्सामा प्रयोग हुने विभिन्न प्रकारका सङ्केत बनाउने प्रतियोगिता राख्नुहोस्। तपाईंहरूले बनाएका सङ्केतमध्ये सबैभन्दा राम्रो बनाउने साथीलाई पुरस्कार दिनुहोस्।
• विभिन्न सङ्केतको प्रयोग गरी आफ्नो वरिपरिका विभिन्न स्थान देखाउने नक्सा बनाई (सडक, मन्दिर, रुखबिरुवा, भवन, चउर, पुल आदि।) कक्षाकोठामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।