मौसम र हावापानी

हामी वरिपरिको वातावरण र वायुमण्डलमा फेरबदल भइरहेको अनुभव गर्छौं। एउटै समयमा दुई फरक ठाउँको वायुमण्डलको अवस्था एउटै प्रकारको हुँदैन। एक ठाउँमा वर्षा भइरहेको बेला अर्को ठाउँमा घाम लागेको हुन सक्छ र अझ कुनै ठाउँमा बादल मात्र लागेको पनि हुन सक्छ। त्यसै गरी एउटै ठाउँको दिनभरिको अवस्था पनि एकनास हुँदैन। एकछिन अगाडि घाम चर्केको ठाउँमा एकछिनमै बादल लाग्न वा वर्षा हुन सक्छ। वायुमण्डल र वातावरणको यही अवस्थालाई मौसम भनिन्छ।

मौसमको सबैभन्दा ठुलो विशेषता यही हो कि यो छोटो समयको अवस्था हो र क्षणक्षणमा बदलिरहन्छ। बिहान सफा आकाश देखेर दिनभरि घाम लाग्छ भन्ने निश्चित हुँदैन। त्यसैले कुनै एक दिनको मौसम हेरेर त्यस ठाउँको हावापानी कस्तो छ भनी भन्न मिल्दैन।

मौसम एक दिनको वा एक क्षणको कुरा हो भने हावापानी लामो समयको कुरा हो। कुनै एउटा ठुलो क्षेत्रमा वर्षौंदेखि दोहोरिइरहेको वायुमण्डलीय अवस्थालाई मानिसले औसत निकालेर बुझ्छ र त्यही औसत अवस्थालाई हावापानी भनिन्छ।

नेपालमा प्रत्येक दिन मौसम फेरिन्छ तर यहाँको हावापानी भने फेरिँदैन। नेपालको हावापानी मनसुनी हावापानी हो। यस हावापानीमा गृष्म ऋतुमा गर्मी र वर्षा हुन्छ। त्यसै गरी हिउँद ऋतुमा ठन्डा र कम वर्षा हुन्छ, त्यसैले हिउँद सुख्खा हुन्छ। गृष्म ऋतुमा हरेक दिन मौसमी अवस्थामा फेरबदल भइरहन्छ तर औसत तापक्रम, औसत वर्षा र वायुको आर्द्रता हरेक वर्ष उस्तै हुन्छ। हावापानी मौसम जस्तो क्षणक्षणमा परिवर्तन हुँदैन। यो लामो अवधिमा मात्र फेरिन्छ।

पृथ्वीका सबै स्थानको हावापानी एकै प्रकारको छैन। विभिन्न स्थानको हावापानी फरक फरक प्रकारको हुन्छ। यसरी हावापानीमा परिवर्तन ल्याउन विभिन्न तत्त्वले भूमिका खेल्छन्। ती तत्त्वमध्ये मुख्य तत्त्व यसप्रकार रहेका छन्।

भूमध्य रेखाबाट उत्तर वा दक्षिणतर्फको क्षेत्रमा सूर्यको किरण छड्के पर्छ। त्यसैले भूमध्यरेखाबाट जति उत्तर वा दक्षिणतर्फको क्षेत्रमा गयो, त्यति नै तापक्रम घट्दै जान्छ। भूमध्यरेखीय क्षेत्रमा सधैँभरि सूर्यको किरण सिधा पर्ने भएकाले त्यहाँ वर्षैभरि गर्मी हुन्छ। यसरी अक्षांशका आधारमा हावापानीको अवस्था निर्धारण गरिन्छ।

यसको कारण सजिलो छ। सिधा परेको किरण साँघुरो क्षेत्रमा मात्र फैलिन्छ, त्यसैले त्यहाँ ताप बढी केन्द्रित हुन्छ। छड्के परेको किरण भने फराकिलो क्षेत्रमा फैलिन्छ, त्यसैले उही मात्राको ताप धेरै ठाउँमा बाँडिन्छ र जमिन कम तातो हुन्छ।

जति जति जमिनको उचाइ बढ्दै गयो, त्यति त्यति वायुको घनत्व घट्दै जान्छ। कम उचाइमा वायुको घनत्व बढी हुन्छ। सतहको वायुमण्डल बाक्लो हुन्छ र यहाँको वायुमण्डलमा धुलाका कणसमेत हुन्छन्। बढी घनत्व भएको बाक्लो वायुमण्डलले सूर्यको तापलाई बढी सोस्न सक्छ। उच्च क्षेत्रमा हावाका कण थोरै र पातला हुन्छन्। यिनीहरूले सूर्यको तापलाई धेरै सोसेर राख्न सक्दैनन्। त्यसैले कम उचाइमा गर्मी हुन्छ। जति जति उचाइ बढ्दै गयो, उति उति तापक्रम घट्दै जान्छ।

पानी ढिलो तातेर बिस्तारै सेलाउँछ भने जमिन पानीको तुलनामा चाँडै तातेर चाँडै सेलाउँछ। दिउँसोको समयमा जमिन र समुद्रमा सूर्यको ताप बराबर मात्रामा परे पनि जमिन समुद्रभन्दा तातो हुन्छ। जमिन तात्दा यहाँको हावा पनि तातेर माथितिर जान्छ। यसै बखत समुद्रको चिसो हावा जमिनतिर बहन्छ। जसले गर्दा जमिनमा शीतल हुन्छ भने समुद्रको नजिकका स्थानमा पर्याप्त वर्षा हुन्छ र गर्मी कम हुन्छ। त्यहाँको तापक्रम र हावापानी सुरम्य प्रकारको हुन्छ।

रातको समयमा जमिन सेलाएर यहाँको तापक्रम कम हुन्छ तर समुद्र न्यानो नै हुन्छ। समुद्रको न्यानो वायुको प्रभावले गर्दा रातमा समुद्रको नजिकका स्थान पनि प्रायः न्यानो नै हुन्छन्। समुद्रदेखि टाढाका क्षेत्रमा भने समुद्रको वायुको प्रभाव कम पर्ने हुनाले दिनमा ज्यादै गर्मी र रातमा ज्यादै जाडो हुन्छ र कम वर्षा हुन्छ।

यस्ता धार चिसो र न्यानो गरी दुई प्रकारका हुन्छन्। न्यानो धार बहने क्षेत्र न्यानो हुन्छ भने चिसो धार बहने क्षेत्रमा जाडो हुन्छ। त्यसैले समुद्रको किनारमा रहेका दुई ठाउँको हावापानी पनि कुन प्रकारको धार बग्छ भन्ने कुराले फरक पार्छ।

पर्वतको उपस्थितिले पनि कुनै पनि स्थानको हावापानीमा प्रभाव पार्छ। नेपालका उच्च पहाड र पर्वतले हिउँदमा उत्तरबाट बग्ने चिसो वायुलाई रोकेर नेपालमा धेरै चिसो हुन दिँदैनन् भने गृष्ममा हिन्द महासागरबाट जलवाष्पयुक्त मनसुनी वायुलाई रोकेर नेपालमा वर्षा गराउँछन्। यसले गर्दा नेपालको हावापानी सुरम्य प्रकारको हुन गएको छ।

घना जङ्गल भएका ठाउँमा आर्द्रता बढी भई वर्षा हुन्छ। जङ्गलले नजिकका स्थानको वायुमण्डललाई स्वच्छ राख्छ र गर्मी समयमा चिसो हावा दिन्छ। यसरी जङ्गलले पनि हावापानीमा प्रभाव पारेको हुन्छ।

जमिनको ढालले पनि कुनै स्थानको हावापानीमा प्रभाव पार्छ। सूर्यको सम्मुख पर्ने ढालको हावापानी न्यानो हुन्छ। त्यसै गरी विमुख पर्ने ढालको हावापानी प्रायः चिसो र सुक्खा किसिमको हुन्छ।

कुनै स्थानको हावापानीमा माटोले पनि प्रभाव पार्छ। चाम्रो र लेसिलो माटोमा पानीको मात्रा हुने भएकाले त्यस्तो माटो भएको स्थानमा शितल र ओसिलो हावापानी पाइन्छ। बलौटे माटोले पानीलाई सोसेर राख्न नसक्ने हुनाले ती स्थानको हावापानी सुक्खा प्रकारको हुन्छ।

• तपाईंको बसोबास रहेको स्थानमा कुन प्रकारको हावापानी पाइन्छ, त्यस स्थानको हावापानीमा कुन कुन तत्त्वको प्रभाव रहेको छ, साथीसँग छलफल गरेर लेख्नुहोस्।
• आफ्नो बसोबास रहेको स्थानको दिनभरिको मौसमी अवस्थाको अवलोकन गर्नुहोस्। तपाईंले कस्तो मौसमी अवस्थाको अनुभव गर्नुभयो साथीलाई सुनाउनुहोस्।
• तपाईंले आफ्नो बसोबास रहेको स्थानको एक हप्तासम्मको तापक्रम र वर्षाको औसत तथ्याङ्क सङ्कलन गरी सो तथ्याङ्कलाई रेखाचित्रमा देखाउनुहोस्।