जलवायु परिवर्तन

पुसको महिना भनेको हेटौँडामा राम्रै जाडो हुने समय हो। तर एक वर्ष पुस लागे पनि पोहोरको जति जाडो भएन। त्यही बेला चक्र आफ्नी आमासँग मावल जान लागेका थिए। फर्पिङ पुगेपछि उनले उत्तरतर्फ हेरे। गणेश हिमाल र लाङटाङ हिमालमा पहिला पहिला जस्तो हिउँ थिएन। सेतै देखिने ती हिमालका धेरै भाग अहिले नाङ्गा देखिन्थे। त्यसैले चक्रलाई ती हिमाल पोहोर परारका हिमाल यिनै हुन् कि होइनन् जस्तो लाग्यो।

पृथ्वीको वातावरण मानव, जीवजन्तु, बोटबिरुवा र भौगोलिक प्रणालीको अनुकूल हुनुपर्छ। यही अनुकूल अवस्थामा मानिस बस्न सक्छ, बाली फल्न सक्छ र जीवजन्तु बाँच्न सक्छन्। तर विभिन्न कारणले गर्दा वातावरण मानव, जीवजन्तु, वनस्पति तथा भौगोलिक प्रणालीको प्रतिकूल हुन जान्छ। यसरी पारिस्थितिक प्रणालीमा आउने असन्तुलन नै जलवायु परिवर्तन हो।

आज घाम लागेको थियो, बेलुका पानी पर्‍यो। यो मौसम परिवर्तन हो। यस्तो परिवर्तन क्षणिक कुरा हो, यो केही घण्टा वा केही दिनमै फेरिन्छ। जलवायु परिवर्तन भने दीर्घकालीन कुरा हो। यसको असर वर्षौँ र दशकौँसम्म रहन्छ। त्यसैले एक दिनको गर्मी वा एक दिनको पानीलाई जलवायु परिवर्तन भन्न मिल्दैन, तर वर्षौँदेखि हिमालको हिउँ घट्दै जानु भने जलवायु परिवर्तन हो।

जलवायु परिवर्तनको असर हामीले दैनिक जीवनमै देख्न सक्छौँ। ऋतु अनुसार हुनुपर्ने कुरा ऋतु अनुसार नहुनु नै यसको सबैभन्दा सजिलो चिनारी हो।

• हिमालको हिउँ बेसमयमा पग्लनु।
• कुनै स्थानको तापक्रम बढ्नु।
• चैत वैशाखमा फुल्नुपर्ने गुराँस र अन्य फूल सो समयभन्दा पहिला नै फुल्नु।
• मनसुनी वर्षा हुनुपर्ने समयमा नभएर सोभन्दा अगाडि वा पछाडि हुनु।
• हिउँदमा गर्मी हुनु र गृष्ममा जाडो हुनु।
• कतै धेरै वर्षा हुनु त कतै वर्षा नै नहुनु।
• तराईमा शीतलहर चल्न थाल्नु र तराई चिसो हुनु।
• हिमाली क्षेत्रमा अधिक वर्षा हुनु।
• औलो तथा झाडाबान्तालगायत रोगव्याधी र महामारीको प्रकोप बढ्नु।
• पानीका मूल सुक्नु र विभिन्न रोग लाग्नु।

नेपालका हिमालमा ताप वृद्धि भई हिउँ पग्लन थालेको छ र हिउँको मात्रा कम भएको छ। केही वर्षपछि हिमालमा हिउँको मात्रा अझै कम भएर चट्टान मात्र बाँकी रहने खतरा बढेको छ। हिमालको हिउँ पग्लँदा हिमाली र पहाडी क्षेत्रको वातावरणमा मात्र प्रभाव पर्ने होइन। पग्लेको हिउँ नदीमा पुग्छ र नदीमा पानीको मात्रा बढ्न जान्छ। त्यसपछि नदीमा बाढी आउँछ र बाढीले नदी किनारका बस्ती तथा मलिला जमिन डुबाउँछ। पहाडी क्षेत्रमा पहिराको समेत प्रकोप बढ्छ।

जलवायु परिवर्तनका कारणले समुद्रमा पनि प्रभाव पर्छ। समुद्रमा पानीको मात्रा बढ्न जाँदा किनारका बस्ती डुब्ने सम्भावना हुन्छ। माल्दिप्सलगायत कतिपय टापुदेशको अस्तित्व नै समाप्त हुने खतरा छ। यसरी हिमालमा सुरु भएको परिवर्तनको असर नदी हुँदै समुद्रसम्म पुग्छ। त्यसैले जलवायु परिवर्तन कुनै एक देशको मात्र समस्या होइन।

जलवायु परिवर्तनका विभिन्न कारण रहेका छन्। यसको प्रमुख कारण वायुमण्डलमा कार्बन डाइअक्साइड र कार्बन मनोअक्साइड जस्ता ग्याँसको मात्रा बढ्नु हो। यी ग्याँसको वृद्धि हुँदा पृथ्वीमा हरितगृह प्रभाव बढ्न जान्छ। जब पृथ्वीको तापक्रम बढ्छ तब पृथ्वीको जलवायुमा असन्तुलन हुन्छ।

यी ग्याँस आफैँ बढेका होइनन्। कलकारखाना चल्नु, पेट्रोल र डिजेलका सवारी साधन बढ्नु, वन फँडानी हुनु जस्ता कामले यी ग्याँस बढाउँछन्। यी सबै काम मानिसले गर्ने काम हुन्।

जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरण गरेर वायुमण्डलमा सन्तुलन कायम गर्नका लागि मानिसले प्राकृतिक स्रोतसाधनको प्रयोगमा अनुशासन अपनाउनुपर्छ। जलवायु परिवर्तन नियन्त्रण गर्नका लागि हामी सबैले आफ्नो आफ्नो क्षेत्रबाट योगदान दिन सक्छौँ। यसका लागि गर्न सकिने मुख्य कामहरू यी हुन्।

• पृथ्वीमा तापक्रम बढाउने ग्याँसको उत्पादनमा कमी गर्ने।
• नाङ्गा डाँडामा वृक्षारोपण गर्ने।
• पानीका मुहान र स्रोतको संरक्षण गर्ने।
• विद्युतीय सवारी साधनको प्रयोगमा जोड दिने।
• पेट्रोलियम ऊर्जाको सट्टा जलविद्युत् र सौर्य ऊर्जाको प्रयोग गर्ने।

यी काम ठूला संस्थाले मात्र गर्ने होइनन्। विद्यालयको आँगन र घरको कान्लामा बिरुवा रोप्नु, नजिकको ठाउँमा हिँडेर जानु, बत्ती र पङ्खा नचाहिँदा निभाउनु पनि यसै अभियानका साना तर सार्थक पाइला हुन्।

• तपाईंको बसोबास रहेको स्थानमा जलवायु परिवर्तनका कारण कस्तो असर परेको छ, तपाईंको परिवार वा समुदायका ज्येष्ठ नागरिकसँग छलफल गरेर लेख्नुहोस्।
• पेट्रोल, डिजेल जस्ता ऊर्जाको प्रयोग हुनुभन्दा पहिला पृथ्वीको जलवायु कस्तो थियो होला, कापीमा लेखेर साथीलाई देखाउनुहोस्।
• जलवायु परिवर्तन नियन्त्रण गर्नका लागि तपाईं कसरी योगदान दिन सक्नुहुन्छ, आफ्ना विचारलाई चार्टमा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

आफ्नो समुदायका विभिन्न ठाउँको अवलोकन गरी ती ठाउँमा जलवायु परिवर्तनले पारेका असर खोजी गर्नुहोस् र कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।