वैदेशिक व्यापार

हामीले खाने चामल, लगाउने लुगा, पढ्ने किताब र बोक्ने मोबाइल सबै एउटै ठाउँमा उत्पादन हुँदैन। हामी आफैँले उत्पादन गरेका वस्तुबाट मात्र आफ्ना सबै आवश्यकता पूरा गर्न सक्दैनौँ। त्यसैले मानिसले आफूसँग नभएको वस्तु किन्छ र आफूसँग आवश्यकताभन्दा बढी भएको वस्तु बेच्छ। यसरी वस्तु तथा सेवाको खरिद विक्री गर्ने कार्यलाई व्यापार भनिन्छ। व्यापार भनेको पैसा कमाउने काम मात्र होइन, एक ठाउँमा बढी भएको वस्तु अर्को ठाउँमा पुऱ्याएर आवश्यकता पूरा गर्ने बाटो पनि हो।

वस्तु तथा सेवाको खरिद विक्री कुन स्थानमा भइरहेको छ, त्यसैको आधारमा व्यापारलाई आन्तरिक र बाह्य गरी दुई प्रकारमा विभाजन गरिन्छ। किनबेच देशको सिमानाभित्रै भएको छ भने त्यो आन्तरिक व्यापार हो, र किनबेच एक देश र अर्को देशबिच भएको छ भने त्यो वैदेशिक व्यापार हो।

देशका विभिन्न भागमा उत्पादन भएका वस्तुहरू एक स्थानबाट अर्को स्थानमा पुऱ्याउनु आन्तरिक व्यापार हो। इलामको चिया काठमाडौँको पसलमा पुग्नु, मुस्ताङको स्याउ चितवनको बजारमा बिक्नु र तराईको धान पहाडका गाउँसम्म ओसारिनु आन्तरिक व्यापारका उदाहरण हुन्। यस्तो व्यापार देशको सिमानाभित्र मात्र सीमित हुन्छ।

नेपालमा उत्पादन भएका चिया, गलैँचा, जडीबुटीलगायतका वस्तुहरू विदेश निर्यात गर्नु र अन्य देशबाट पेट्रोलियम पदार्थ, इलेक्ट्रोनिक सामान, तयारी पोसाकलगायतका वस्तु आयात गर्नु वैदेशिक व्यापार हो। यस्तो व्यापार देशको सिमानाभन्दा बाहिर हुन्छ।

वैदेशिक व्यापार दुईतिर बग्छ। आफ्नो देशको वस्तु बाहिर पठाउने काम एउटा दिशा हो र बाहिरको वस्तु आफ्नो देश भित्र्याउने काम अर्को दिशा हो। यी दुई कामलाई निर्यात र आयात भनिन्छ। यी दुई शब्द वैदेशिक व्यापारका सबै कुरा बुझ्न आवश्यक हुन्छन्।

वैदेशिक व्यापारमा किनबेच दुई फरक देशबिच हुने भएकाले यसमा विदेशी मुद्राको प्रयोग हुन्छ। साथै वस्तु सिमाना नाघेर भित्रिने वा बाहिरिने भएकाले वैदेशिक व्यापारमा भन्सार महसुल लाग्छ। यी दुई कुराले वैदेशिक व्यापारलाई आन्तरिक व्यापारभन्दा सजिलै छुट्याइदिन्छन्।

नेपालको वैदेशिक व्यापारको ठुलो हिस्सा भारतसँग हुने गरेको छ। वैदेशिक व्यापारको दोस्रो ठुलो हिस्सा चीनसँग रहेको छ। भारत र चीनबाहेक विश्वका अन्य मुलुकसँग पनि नेपालको व्यापार वृद्धि हुँदै गएको छ।

नेपालले निर्यात गर्ने र आयात गर्ने वस्तुहरू फरक स्वभावका छन्। निर्यात हुने वस्तुमा प्रायः कृषि र हस्तकलासँग जोडिएका सामान पर्छन् भने आयात हुने वस्तुमा इन्धन, मेसिन र महङ्गा तयारी सामान पर्छन्।

• नेपालले निर्यात गर्ने मुख्य वस्तुहरू: गलैँचा, ऊनका कपडा, जडीबुटी, चिया, अलैँची, कफी, पस्मिना र हस्तकलाका सामान।
• नेपालले आयात गर्ने मुख्य वस्तुहरू: पेट्रोलियम पदार्थ, सवारी साधन, औषधी, सञ्चारका साधन, सुन र चाँदीलगायतका सामान।

वैदेशिक व्यापारले देशको अर्थतन्त्रलाई धेरै किसिमले सघाउँछ। यसले उपभोक्तालाई आवश्यक वस्तु उपलब्ध गराउँछ र उत्पादकलाई ठुलो बजार दिन्छ।

• वैदेशिक व्यापारका माध्यमबाट रोजगारीका अवसर वृद्धि हुन्छन्।
• देशमा उत्पादन गर्न नसकिने वस्तुहरू आयात गरी आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न सकिन्छ।
• आफ्नो देशमा उत्पादन भएका वस्तुहरू विदेश निर्यात गरेर विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिन्छ।
• देशको राजस्व सङ्कलनमा वृद्धि हुन्छ।
• औद्योगिक क्षेत्रको विकास हुन्छ।
• देशमा उपलब्ध कच्चा पदार्थको सदुपयोग हुन्छ।
• स्वदेशी उत्पादनको बजार विस्तार हुन्छ।
• वैदेशिक व्यापारले देशको व्यापारलाई विश्व बजारसम्म जोड्ने काम गर्छ।

नेपालले वैदेशिक व्यापारका क्षेत्रमा विभिन्न समस्या भोगिरहेको छ। उपभोग्य तथा विलासी वस्तुको आयात उच्च हुनु र पेट्रोलियम पदार्थको आयात उच्च हुनु वैदेशिक व्यापारको प्रमुख समस्या हो। यी वस्तुमा ठुलो रकम बाहिरिन्छ तर तिनले देशभित्र नयाँ उत्पादन जन्माउँदैनन्।

• उपभोग्य तथा विलासी वस्तुको आयात उच्च हुनु र पेट्रोलियम पदार्थको आयात उच्च हुनु।
• कृषि क्षेत्रलाई औद्योगीकरण र व्यावसायीकरण गर्न नसक्दा कृषिजन्य वस्तुको आयात बढ्दै जानु।
• औद्योगिक लगानीभन्दा आयात व्यापारमा व्यावसायिक आकर्षण बढ्दै जानु।
• कच्चा पदार्थ र अर्धप्रशोधित वस्तुको निर्यात सस्तो दरमा गर्नुपर्ने र तिनै वस्तुबाट निर्मित महङ्गा सामान आयात गर्नुपर्ने अवस्था हुनु।
• देशगत र वस्तुगत व्यापार विविधीकरण गर्न नसक्नु।
• नेपाली उद्योगले उत्पादन गरेका वस्तुहरूको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता कमजोर हुनु।

यी कारणले नेपालको आयात बढी र निर्यात कम भइरहेको छ। यही अवस्थालाई नेपालको वैदेशिक व्यापारको मूलभूत समस्याका रूपमा लिन सकिन्छ।

वैदेशिक व्यापारका क्षेत्रमा देखिएका समस्या समाधानका लागि वैदेशिक व्यापारको प्रवर्धनमा जोड दिनुपर्छ। तलका उपाय अपनाउँदा आयात र निर्यातबिचको दुरी क्रमशः घट्दै जान्छ।

• उपभोग्य तथा विलासी वस्तुको आयात घटाउनुपर्छ।
• पेट्रोलियम पदार्थको सट्टा वैकल्पिक ऊर्जाका रूपमा विद्युतीय ऊर्जा प्रयोग गर्नुपर्छ।
• कृषिक्षेत्रमा औद्योगिकीकरण र व्यावसायीकरण गरी कृषिजन्य वस्तुको आयातलाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ।
• देशगत र वस्तुगत व्यापार विविधीकरणमा जोड दिनुपर्छ।
• कच्चा पदार्थ र अप्रशोधित वस्तु निर्यात गर्नुका साथै तयारी वस्तुको निर्यात समेत बढाउनुपर्छ।
• स्वदेशी उद्योगले उत्पादन गरेका वस्तुहरूको गुणस्तर वृद्धि गर्नुपर्छ।

यी उपायको साझा अर्थ एउटै हो। देशभित्रै उत्पादन बढाउने, उत्पादनको गुणस्तर सुधार्ने र बाहिरबाट किन्नैपर्ने वस्तुको सूची छोटो बनाउने। यसो गर्दा विदेशी मुद्रा देशभित्रै रहन्छ र स्वदेशी उद्योगले पनि रोजगारी दिन्छ।

• स्वदेशमा उत्पादित वस्तुहरूको वैदेशिक व्यापार वृद्धि गर्न के के उपाय अवलम्बन गर्न सकिन्छ। समूहमा छलफल गरी निष्कर्ष प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• तपाईंको घरनजिकैको कुनै पसलमा गएर उक्त पसलमा भएका स्वदेशी तथा विदेशबाट आयात गरिएका वस्तुहरू कुन कुन रहेछन् टिपोट गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।