काम खोज्दै अर्को देशसम्म
आफ्नो देशमा काम नपाएपछि मानिस काम खोज्दै अर्को देशसम्म पुग्छ। नेपालका धेरै गाउँ र सहरमा कुनै न कुनै घरबाट एक जना सदस्य विदेशमा काम गरिरहेको भेटिन्छ। कोही निर्माणस्थलमा छन्, कोही कारखानामा छन्, कोही होटल र पसलमा छन्। रोजगारीका लागि एक देशका व्यक्ति अर्को देशमा गएर काम गर्ने यही अवस्थालाई वैदेशिक रोजगारी भनिन्छ। यो एक जना व्यक्तिको कमाइको कुरा मात्र होइन। यसले परिवारको जीवनस्तर, गाउँको अर्थतन्त्र र देशको विदेशी मुद्रा तीनवटैलाई छुन्छ। त्यसैले वैदेशिक रोजगारी सामाजिक अध्ययनमा पढ्नैपर्ने विषय बनेको हो।
वैदेशिक रोजगारी: रोजगारीका लागि एक देशका व्यक्ति अर्को देशमा गएर काम गर्नुलाई वैदेशिक रोजगारी भनिन्छ।
नेपालीहरू किन विदेशिन्छन्
नेपालमा रोजगारीको अवसर प्राप्त नहुँदा नेपालीहरू वैदेशिक रोजगारीमा जाने गरेका छन्। नेपाली श्रम बजारमा रोजगारीका अवसरलाई अहिलेसम्म व्यवस्थित गर्न सकिएको छैन। यसैको परिणाम हो, नेपालबाट हरेक दिन करिब १५०० भन्दा बढी नेपाली रोजगारीका लागि विदेशिने गरेका छन्। यो सङ्ख्या एक दिनको मात्र हो, त्यसैले एक महिनामा कति पुग्ला भनी हिसाब गर्दा अवस्थाको गम्भीरता आफैँ बुझिन्छ। विदेशिनेमा अधिकांश युवा हुन्छन्, जो देशभित्रै काम पाएको भए यहीँको उत्पादनमा जोडिन्थे।
नेपाली वैदेशिक रोजगारीमा जान बाध्य हुनुका मुख्य कारणहरू यी हुन्:
- आफ्नो योग्यताअनुसारको काम र पारिश्रमिक नपाउनु।
- व्यापार व्यवसाय गर्ने उपयुक्त वातावरण नहुनु।
- उद्योगधन्दाको पर्याप्त विकास नहुनु।
विप्रेषण: विदेशबाट भित्रिने कमाइ
विदेशमा काम गर्ने नेपालीले कमाएको रकम बैंक तथा वित्तीय संस्थामार्फत घरमा पठाउँछन्। वैदेशिक रोजगारीले विप्रेषण (Remittance) मार्फत विदेशी मुद्रा प्राप्त भएको छ। विदेशी मुद्रा भएपछि देशले बाहिरबाट आवश्यक सामान किन्न सक्छ, र परिवारले घरखर्च, औषधी उपचार, छोराछोरीको पढाइ तथा ऋण तिर्ने काम चलाउँछ। यसरी विप्रेषण घरदेखि देशसम्म पुग्ने कमाइ बनेको छ।
विप्रेषण (Remittance): वैदेशिक रोजगारीमा गएका व्यक्तिले विदेशबाट स्वदेशमा पठाउने रकमलाई विप्रेषण (Remittance) भनिन्छ।
वैदेशिक रोजगारीको महत्त्व
वैदेशिक रोजगारीले नेपाली समाजमा केही स्पष्ट सुधार ल्याएको छ। ती सुधार यसरी देखिन्छन्:
- विदेशमा सिकेका सिप र प्रविधि नेपालमा भित्रिन थालेको छ।
- नेपालीहरूको जीवनस्तरमा सुधार आएको छ।
- गरिबी निवारणमा सहयोग पुगेको छ।
- विभिन्न देशहरूसँग सम्बन्ध विस्तार भएको छ।
- विप्रेषणमार्फत देशले विदेशी मुद्रा प्राप्त गरेको छ।
वैदेशिक रोजगारीबाट भित्रिने पैसा मात्र होइन। सिप, ज्ञान र प्रविधि पनि सँगै भित्रिन्छन्। यी तीनवटालाई देशभित्रकै उत्पादनमा लगाउन सके कमाइ एक पटकको नभई लामो समयसम्म काम लाग्ने हुन्छ।
वैदेशिक रोजगारीका चुनौती
वैदेशिक रोजगारीका क्षेत्रमा नेपालले विभिन्न चुनौतीहरू सामना गरिरहनु परेको छ। चुनौती भनेको समस्या मात्र होइन, यो त्यस्तो काम हो जुन नगरी देशले वैदेशिक रोजगारीबाट पूरा फाइदा लिन सक्दैन। प्रमुख चुनौतीहरू यी हुन्:
- अन्तर्राष्ट्रिय श्रम बजारको मागअनुसार सिपयुक्त श्रमशक्तिको विकास गर्नु, जुन हाम्रो मुख्य चुनौती हो।
- वैदेशिक रोजगारीमा गएका नेपाली कामदारहरूको सुरक्षा गर्नु।
- वैदेशिक रोजगारीबाट सिर्जित जोखिमहरू कम गर्नु।
- वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त पुँजी, ज्ञान, सिप र प्रविधिलाई उत्पादनशील क्षेत्रमा उपयोग गर्नु।
- वैदेशिक रोजगारीमा हुने ठगीको नियन्त्रण गर्नु।
पुँजी, ज्ञान, सिप र प्रविधि नेपालमा भित्रिनु अवसर हो, तर तिनलाई उत्पादनशील क्षेत्रमा उपयोग गर्नु चुनौती हो। दुवैलाई एउटै बुँदामा मिसाएर लेख्दा उत्तर आधा मात्र ठीक हुन्छ, त्यसैले लेख्दा कुन अवसर हो र कुन चुनौती हो छुट्याएर लेख्नुहोस्।
वैदेशिक रोजगारीका अवसर
वैदेशिक रोजगारीका चुनौतीमात्र होइन, यसका अवसर पनि धेरै छन्। राज्यले गरेका केही व्यवस्थाले यस क्षेत्रलाई अवसरका रूपमा लिन सकिने बाटो खोलेका छन्:
- राज्यले प्राविधिक शिक्षा र व्यावसायिक तालिमलाई प्राथमिकता दिनु।
- श्रम तथा रोजगारसम्बन्धी कानुन जारी हुनु।
- निःशुल्क टिकट र भिसा कार्यान्वयनमा आउनु।
- विभिन्न देशसँग द्विपक्षीय श्रम सम्झौता हुनु।
- वैदेशिक रोजगारबाट पुँजी, ज्ञान, सिप र प्रविधि नेपालमा भित्रिनु।
- वैदेशिक रोजगारबाट फर्केका व्यक्तिलाई ऋण सुविधा उपलब्ध गराउने व्यवस्था हुनु।
द्विपक्षीय श्रम सम्झौता: कामदार पठाउने देश र कामदार लैजाने देश गरी दुई देशबीच काम, ज्याला र कामदारको सुरक्षाका विषयमा हुने लिखित सहमतिलाई द्विपक्षीय श्रम सम्झौता भनिन्छ।
वैदेशिक रोजगारबाट फर्केका व्यक्तिलाई ऋण सुविधाको उपलब्ध गराउने व्यवस्थाले उनीहरू व्यावसायिक कृषि तथा पशुपालनमा आकर्षित भएका छन्। विदेशमा जोडेको पुँजी र सिप लिएर गाउँमै तरकारी खेती, फलफूल खेती वा पशुपालन सुरु गर्ने यस्ता व्यक्तिले आफूले मात्र काम पाउँदैनन्, अरूलाई पनि रोजगारी दिन्छन्। वैदेशिक रोजगारीको साँचो फाइदा यही बिन्दुमा देखिन्छ।
चुनौती र अवसर सँगसँगै
चुनौती र अवसरलाई आमनेसामने राखेर हेर्दा एउटा कुरा प्रस्ट हुन्छ। चुनौती हटाउने बाटो अवसरभित्रै लुकेको हुन्छ।
| चुनौती | यसलाई हल गर्ने अवसर |
| सिपयुक्त श्रमशक्तिको विकास गर्नु | प्राविधिक शिक्षा र व्यावसायिक तालिमलाई प्राथमिकता दिइनु |
| कामदारको सुरक्षा गर्नु | विभिन्न देशसँग द्विपक्षीय श्रम सम्झौता हुनु |
| ठगीको नियन्त्रण गर्नु | श्रम तथा रोजगारसम्बन्धी कानुन जारी हुनु |
| पुँजी, ज्ञान, सिप र प्रविधि उत्पादनशील क्षेत्रमा उपयोग गर्नु | फर्केका व्यक्तिलाई ऋण सुविधा दिई व्यावसायिक कृषि तथा पशुपालनमा लगाइनु |
| वैदेशिक रोजगारीबाट सिर्जित जोखिम कम गर्नु | निःशुल्क टिकट र भिसा कार्यान्वयनमा आउनु |
त्यसैले वैदेशिक रोजगारीलाई बाध्यता मात्र मानेर छोड्नु हुँदैन। यसलाई व्यवस्थित गर्दै, कामदारलाई सिपयुक्त बनाउँदै र फर्केकाको पुँजी देशभित्रै लगाउँदै लैजाने हो भने यो नेपालको विकासको बलियो आधार बन्न सक्छ।
क्रियाकलाप
- तपाईंको समुदायबाट वैदेशिक रोजगारीमा गएका व्यक्तिहरूको विवरण सङ्कलन गरी कक्षाकोठामा प्रस्तुत गर्नुहोस् र प्राप्त तथ्यका आधारमा निष्कर्षसमेत प्रस्तुत गर्नुहोस्।
- नेपालबाट हरेक दिन ठूलो सङ्ख्यामा युवाहरू रोजगारीका लागि विदेशिएका छन्। प्रत्येक दिन यति धेरै सङ्ख्यामा नेपाली युवाहरू विदेश जानुका कारण र यसलाई नियन्त्रण गर्न अपनाउनु पर्ने उपायहरू जोडी जोडीमा छलफल गरी निष्कर्ष कक्षाकोठामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
- 'वैदेशिक रोजगारीभन्दा स्वदेशमा नै स्वरोजगार गर्नु राम्रो हो' भन्ने विषयमा कक्षामा वादविवाद प्रतियोगिता आयोजना गर्नुहोस्।
पहिलो क्रियाकलापका लागि तलको जस्तै तालिका बनाई विवरण भर्नुहोस्:
| वैदेशिक रोजगारीमा जाने व्यक्तिको नाम | गएको देश | काम | प्राप्त रकमको उपयोग |
| .......... | .......... | .......... | .......... |
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
नोट पूरै निःशुल्क पढ्न पाइन्छ। निःशुल्क खाताले बाँकी अभ्यास खोल्छ र हरेक विषयको प्रगति तथा आत्मविश्वास अंक राख्छ। प्रस्तुतीकरण र भिडियोका लागि Learn Yeti को स्वीकृति चाहिन्छ।