नेपालमा पर्यटन

मानिस एउटै ठाउँमा बसिरहँदैनन्। कोही पशुपतिनाथ, लुम्बिनी वा मुक्तिनाथ दर्शन गर्न धार्मिक उद्देश्यले हिँड्छन्। कोही व्यापार, बैठक वा तालिममा भाग लिन व्यावसायिक उद्देश्यले यात्रा गर्छन्। कोही नयाँ ठाउँ हेर्न र रमाइलो गर्न मनोरञ्जनको उद्देश्यले घुम्न निस्कन्छन्। यसरी विभिन्न उद्देश्यले एक स्थानबाट अर्को स्थानमा जाने मानिसहरूको ओहोरदोहोरबाटै पर्यटन सुरु हुन्छ।

पर्यटक आन्तरिक र बाह्य गरी दुई प्रकारका हुन्छन्। यी दुईको फरक बुझ्नु जरुरी छ, किनभने देशले पाउने आर्थिक लाभ पनि फरक हुन्छ।

पर्यटक जहाँ पुग्छन्, त्यहाँ उनीहरूलाई धेरै किसिमका वस्तु तथा सेवा चाहिन्छ। बस्ने ठाउँ चाहिन्छ, खाना चाहिन्छ, हिँड्ने बाटो देखाइदिने मान्छे चाहिन्छ, सामान बोक्ने साधन चाहिन्छ र सम्झना बोकेर फर्कन कोसेली चाहिन्छ। यी सबै उपलब्ध गराउने काम एउटा उद्योगकै रूपमा चल्छ।

• होटल रेस्टुरेन्ट
• ट्रेकिङ
• ट्राभल एजेन्सी
• र्‍याफ्टिङ
• नेपाली हस्तकलाका सामानको उत्पादन

पर्यटक आउनका लागि देशसँग हेर्नयोग्य र अनुभव गर्नयोग्य केही हुनुपर्छ। नेपालमा हिमाली प्राकृतिक सुन्दरता, महत्त्वपूर्ण धार्मिक गन्तव्य तथा मौलिक सांस्कृतिक र पुरातात्त्विक सम्पदा छन्। यिनै तीन कुरा नेपालको पर्यटन क्षेत्रका आधार हुन्। पुराना दरबार, मन्दिर र चोकहरूले नेपाली कला र इतिहास देखाउँछन् भने हिमालतिरका बाटाहरूले संसारभरका यात्रीलाई तानिरहन्छन्।

सम्पदा र हिमालका साथै नेपालका खोला, डाँडा र जङ्गलले साहसिक तथा मनोरञ्जनात्मक पर्यटनलाई ठाउँ दिएका छन्। यस्ता गतिविधिले पर्यटकलाई धेरै दिन रोक्ने र स्थानीय मानिसलाई काम दिने गर्छन्।

आधार बलियो भए पनि पर्यटन उद्योग अहिले कुन अवस्थामा छ भन्ने कुरा तथ्यबाट बुझिन्छ। नेपालको अहिलेको अवस्था यस्तो छ।

• हिमाली प्राकृतिक सुन्दरता, महत्त्वपूर्ण धार्मिक गन्तव्य, मौलिक सांस्कृतिक तथा पुरातात्त्विक सम्पदा पर्यटन क्षेत्रका आधार हुन्।
• राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको प्रमुख आधारका रूपमा पर्यटन क्षेत्रलाई विकास गर्ने नीति रहेको छ।
• बाह्य पर्यटकलाई भित्र्याएर पर्याप्त आर्थिक लाभ लिन सकिन्छ।
• नेपालको कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा पर्यटन क्षेत्रको योगदान २.७ प्रतिशत रहेको छ।
• यस क्षेत्रबाट प्रत्यक्ष रूपमा करिब २ लाख व्यक्तिले रोजगार प्राप्त गरेका छन्।
• पर्यटकको नेपालमा औसत बसाइ १५ दिन रहेको छ।

यी तथ्यले एउटै कुरा बताउँछन्। पर्यटनबाट आम्दानी बढाउने तीनवटा बाटो छन्। पहिलो, वार्षिक पर्यटक आगमन सङ्ख्या बढ्नुपर्छ। दोस्रो, आएका पर्यटकको बसाइ अवधि लामो हुनुपर्छ। तेस्रो, उनीहरूले यहाँ गर्ने खर्च बढ्नुपर्छ। यी तीनमा वृद्धि हुन सक्यो भने नेपालीको आम्दानी वृद्धि हुन मदत पुग्छ।

पर्यटन उद्योगले देशलाई एउटा मात्र होइन, धेरै किसिमको फाइदा दिन्छ।

• पर्यटन उद्योगबाट विदेशी मुद्रा आर्जन हुन्छ।
• पर्यटकले विभिन्न वस्तु खरिद गर्नाले व्यापार वृद्धि हुन्छ।
• भौतिक पूर्वाधारको विकासमा सहयोग पुग्छ।
• नेपालका घरेलु उद्योगको विकासमा टेवा पुग्छ।
• नेपाली कला र संस्कृतिको संरक्षणमा सहयोग पुग्छ।
• विश्वमा नेपालको प्रचार प्रसार हुन्छ।
• नेपालमा रोजगारीको अवसर प्राप्त हुन्छ।

पर्यटन उद्योगको विकास गर्न सकेमा रोजगारी सिर्जना हुन्छ, उद्योगक्षेत्रको विकास भई देशको आर्थिक समृद्धि हुन्छ। त्यसैले पर्यटनलाई केवल घुमघामको कुरा नभई देशको अर्थतन्त्रको विषयका रूपमा हेरिन्छ।

सम्भावना धेरै भए पनि नेपालको पर्यटन क्षेत्रले अझै धेरै कठिनाइ भोगिरहेको छ।

• कतिपय पर्यटकीय क्षेत्रमा उच्चस्तरको होटल तथा लजको सुविधामा कमी छ।
• धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको उचित संरक्षणको अभाव रहेको छ।
• पर्यटकका लागि आवश्यक विभिन्न वस्तु तथा सुविधाको अभाव छ।
• पर्यटकीय क्षेत्रको प्रचार प्रसारको कमी छ।
• दक्ष पथप्रदर्शक पर्याप्त मात्रामा नहुनु।
• पर्याप्त मात्रामा मनोरञ्जनका साधनको कमी छ।
• यातायात र सञ्चारको सुविधा कमी छ।

माथिका हरेक समस्यासँग जोडिएको उपाय छ। समाधान पढ्दा कुन समस्याको जवाफ हो भनेर मिलाएर पढ्ने बानी बसाल्नुपर्छ।

• उच्चस्तरको होटल तथा लजको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
• धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको उचित संरक्षण गर्नुपर्छ।
• पर्यटन क्षेत्रको उचित व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।
• पर्यटन क्षेत्रको विज्ञापन र प्रचार प्रसारमा जोड दिनुपर्छ।
• दक्ष पथप्रदर्शकको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
• मनोरञ्जनका साधनहरूको व्यवस्था गर्नुपर्छ।

रोजगार प्रवर्धन गर्न पर्यटन उद्योगको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको छ। होटल तथा लजको व्यवस्था र पर्यटकका लागि आवश्यक वस्तुको उत्पादन गरी रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ। त्यस्तै दक्ष पथप्रदर्शक र पर्यटकीय पूर्वाधारको विकासबाट पनि रोजगारी सिर्जना हुन्छ। आफ्नो क्षेत्रका परम्परागत कला तथा संस्कृतिको माध्यमबाट पर्यटक आकर्षण गर्न सकिन्छ।

त्यसैले पर्यटन उद्योगबाट रोजगार प्रवर्धन गर्न आफ्नो क्षेत्रमा पर्यटनसँग सम्बन्धित व्यवसायहरू सिर्जना र प्रवर्धन गर्नुपर्छ। यसरी पर्यटन क्षेत्रबाट नेपालमा प्रशस्त मात्रामा रोजगार प्रवर्धन गर्न सकिने सम्भावना रहेको छ।