नेपालका वित्तीय संस्थाहरू

गाउँ होस् या सहर, मानिसहरू हरेक दिन पैसाको कारोबार गरिरहेका हुन्छन्। कसैले धान वा तरकारी बेचेर आएको रकम जम्मा गर्न जान्छ, कसैले सानो पसल थप्न रकम खोजिरहेको हुन्छ, कसैले विदेशबाट आएको पैसा बुझ्न लाइनमा उभिएको हुन्छ। यस्तो काम गर्ने कार्यालय हाम्रो वरिपरि नै हुन्छन्। कतै राष्ट्रिय वाणिज्य बैङ्कको शाखा हुन्छ, कतै साना किसान सहकारी संस्था हुन्छ, कतै लघुवित्तको कार्यालय हुन्छ। नाम फरक फरक भए पनि यी सबैको मूल काम एउटै हो, र यी सबैलाई एउटै नामले चिनिन्छ।

पैसा जम्मा गर्ने, पैसा दिने, पैसा साट्ने र पैसा पठाउने काम गर्ने कार्यालयहरूलाई छुट्टाछुट्टै नामले चिनिए पनि तिनको मूल काम एउटै हो। ती सबैले मुद्रासँग सम्बन्धित कारोबार गर्छन्। त्यसैले तिनलाई एउटै समूहमा राखेर बुझ्न सजिलो हुन्छ।

यो परिभाषाले दुई कुरा स्पष्ट पार्छ। पहिलो, वित्तीय संस्थाले बेच्ने वस्तु तरकारी वा लत्ताकपडा होइन, पैसा नै हो। दोस्रो, यसले एकतर्फी काम गर्दैन। एकातिर मानिसबाट पैसा लिएर सुरक्षित राख्छ, अर्कातिर आवश्यक परेकालाई त्यही पैसा ऋणका रूपमा दिन्छ। यही दुईतिरको बहावले गर्दा समुदायको बचत काम लाग्ने ठाउँमा पुग्छ।

नेपालमा एकै किसिमका मात्र होइन, धेरै किसिमका वित्तीय संस्थाहरू छन्। कुनै ठुला सहरदेखि गाउँसम्म शाखा फैलाएर बसेका छन् भने कुनै सानो टोलभित्रै सदस्य जोडेर चलेका छन्। नेपालमा रहेका वित्तीय संस्थाहरू यी हुन् :

• वाणिज्य बैङ्क
• विकास बैङ्क
• वित्त कम्पनी
• लघुवित्त कम्पनीहरू
• सहकारी

यी संस्थाहरू कहाँ छन् भनी खोज्न टाढा जानु पर्दैन। आफ्नै टोलको सहकारी, बजारमा रहेको राष्ट्रिय वाणिज्य बैङ्कको शाखा वा किसानहरू मिलेर चलाएको साना किसान सहकारी संस्था पनि वित्तीय संस्था नै हुन्। कुन संस्थाले कति ठुलो कारोबार गर्न पाउँछ भन्ने कुरा फरक हुन्छ, तर पैसाको कारोबार गर्ने भएकाले सबै वित्तीय संस्थाभित्रै पर्छन्।

हामीसँग भएको रकम घरमै राख्दा हराउन सक्छ, चोरी हुन सक्छ वा अनावश्यक कुरामा खर्च भइहाल्छ। त्यही रकम वित्तीय संस्थामा बचत गर्न सकिन्छ। बचत गरेबापत संस्थाले हामीलाई ब्याज पनि दिन्छ। यसो गर्दा पैसा सुरक्षित पनि हुन्छ र थोरै भए पनि बढ्दै पनि जान्छ। सानो रकम पनि नियमित रूपमा जम्मा गर्दै गयो भने केही वर्षमै काम लाग्ने ठुलो रकम बन्छ।

जीवनमा कहिलेकाहीँ आफूसँग भएको रकमले मात्र पुग्दैन। त्यस्तो अवस्थामा वित्तीय संस्थाबाट आवश्यक परेको समयमा ऋण लिन सकिन्छ। उक्त रकम उद्योग व्यवसाय सञ्चालन गर्न, घरजग्गा किन्नलगायत विभिन्न काममा उपयोग गर्न सकिन्छ। जस्तै, सिलाइ मेसिन किनेर पसल थाल्न, बाख्रा पालन सुरु गर्न वा तरकारी खेतीका लागि बिउ र मल जुटाउन ऋण लिन सकिन्छ।

ऋण लिनु आफैँमा नराम्रो कुरा होइन, तर त्यो रकम कहाँ खर्च गरिन्छ भन्नेले सबै फरक पार्छ। वित्तीय संस्थाबाट लिएको ऋण हामीले उत्पादनमूलक क्षेत्रमा खर्च गर्नुपर्छ। उत्पादनमूलक क्षेत्र भनेको त्यस्तो काम हो जसले फेरि आम्दानी दिन्छ, जस्तै खेती, पशुपालन वा सानो उद्योग। त्यसरी खर्च गरिएको ऋणले नै तिर्ने पैसा पनि कमाइदिन्छ।

वित्तीय संस्थाको काम बचत र ऋणमा मात्र सीमित छैन। विदेश जाने वा विदेशबाट आउने मानिसलाई मुद्रा साट्नुपर्ने हुन्छ, कसैलाई ठुलो कारोबारमा भरोसा गर्ने कोही चाहिन्छ, कसैलाई सुनचाँदी वा महत्त्वपूर्ण कागजपत्र सुरक्षित राख्ने ठाउँ चाहिन्छ। यी सबै आवश्यकता वित्तीय संस्थाले पूरा गरिदिन्छ।

पहिले पैसा झिक्न वा जम्मा गर्न संस्थाको कार्यालयसम्म पुग्नै पर्थ्यो। प्रविधिको विकाससँगै वित्तीय संस्थाले घरमै बसेर वा बाटैमा उभिएर काम गर्न मिल्ने सुविधा उपलब्ध गराउँदै आएका छन्। यस्ता सुविधाहरू यी हुन् :

• SMS Banking, जसबाट मोबाइलमै खाताको जानकारी पाइन्छ
• अनलाइन सेवा, जसबाट इन्टरनेटमार्फत रकम पठाउन र बिल तिर्न सकिन्छ
• Credit Card, जसले पछि तिर्ने सर्तमा किनमेल गर्न दिन्छ
• ATM कार्ड, जसबाट कार्यालय बन्द भएका बेला पनि रकम झिक्न सकिन्छ

नेपालका धेरै परिवारका सदस्य वैदेशिक रोजगारीमा गएका छन्। उनीहरूले त्यहाँ कमाएको रकम घरसम्म पुर्‍याउनु पर्छ। वैदेशिक रोजगारीमा गएका व्यक्तिहरूले वित्तीय संस्थाका माध्यमबाट विप्रेषण (रेमिट्यान्स) पठाउने गर्छन्। रेमिटेन्स वित्तीय संस्थाबाट पठाउनुपर्छ। यो सुरक्षित र भरपर्दो पनि हुन्छ।

गाउँघरमा अझै पनि केही मानिस साहु महाजनसँग ऋण लिने गर्छन्। साहु महाजनबाट ऋण लिँदा ब्याजदर र तिर्ने समय मुखैमुखै तय हुन्छ, त्यसको लिखित प्रमाण प्रायः हुँदैन। पछि विवाद भएमा ऋणीले नै दुःख पाउँछ। वित्तीय संस्थाले भने कानुन र नियमअनुसार काम गर्छ। ऋणको रकम, ब्याजदर र तिर्ने अवधि सबै लिखित रूपमा तय हुन्छ र ऋणीले आफ्नो अभिलेख जुनसुकै बेला हेर्न सक्छ।

साथै वित्तीय संस्थामा ऋण मात्र पाइँदैन। त्यहीँ बचत गर्न सकिन्छ, ब्याज पाइन्छ, रकम पठाउन र झिक्न सकिन्छ र बहुमूल्य सामान पनि सुरक्षित राख्न सकिन्छ। एउटै ठाउँबाट यति धेरै सेवा पाइने भएकाले ऋण लिनुपर्दा वित्तीय संस्थामै जानु उपयुक्त हुन्छ।

• तपाईंको समुदाय वा स्थानीय तहमा रहेको वित्तीय संस्थाको विवरण सङ्कलन गरी कक्षाकोठामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• वित्तीय संस्थामा खाता खोल्दा के कस्ता प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्छ ? अभिभावक वा वित्तीय संस्थाका प्रतिनिधीलाई सोधी उक्त विवरण कक्षामा साथीलाई सुनाउनुहोस्।
• ATM (ए.टी.एम.) का राम्रा पक्षहरू र कमजोर पक्ष खोजी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।