मौद्रिक कारोबार

प्राचीन समयमा मानिसका आवश्यकता निकै सीमित थिए। खानलाई अन्न, लगाउनलाई कपडा र बस्नलाई एउटा ओत भए पुग्थ्यो। त्यस बेला मानिसले आफूलाई आवश्यक पर्ने वस्तु आफैँ उत्पादन गर्थे। कसैको खेतमा धान राम्रो फल्थ्यो, कसैको बारीमा तरकारी फल्थ्यो, कसैले भेडाबाख्रा पाल्थे भने कसैले माटाका भाँडा बनाउँथे। जसले जुन वस्तु धेरै उत्पादन गर्थे, त्यो वस्तु उनीहरूसँग खपत गर्न सक्नेभन्दा बढी हुन्थ्यो।

आफूसँग बढी भएको सामान अरूलाई दिएर आफूलाई नभएको वस्तु लिने चलन यहीँबाट सुरु भयो। धान बढी हुनेले तरकारी लिन्थे, भाँडा बनाउनेले भाँडा दिएर अन्न लिन्थे। त्यस बेला पैसा भन्ने कुरा नै थिएन, तर पनि आदानप्रदान चलिरहेको थियो। मानिसले गरेको सबैभन्दा पुरानो आर्थिक कारोबार यही हो।

एउटा उदाहरण लिऔँ। गाउँको एक किसानसँग धान छ तर तरकारी छैन। अर्को किसानसँग तरकारी छ तर धान छैन। दुवैले कुरा मिलाएर एक पाथी धान दिएर एक डालो तरकारी लिए भने दुवैको आवश्यकता पूरा हुन्छ। यहाँ कतै पैसा चलेको छैन, वस्तु मात्र साटिएको छ। यही नै वस्तु विनिमय हो। यसमा दुइटा कुरा सँगै हुनुपर्छ। पहिलो, दुवैसँग अर्कोलाई चाहिने वस्तु हुनुपर्छ। दोस्रो, कति वस्तुको बदलामा कति वस्तु दिने भन्नेमा दुवैको सहमति हुनुपर्छ।

भिमबहादुरको घर नदी किनारको बेसीमा छ र उहाँ कृषि कार्य गर्नुहुन्छ। केही वर्ष अघिसम्म उहाँ असार महिनामा खेत रोपाइँ सकेपछि आलु लिनका लागि लेकतिर जानुहुन्थ्यो। आफूसँग भएको चामल र खुर्सानीजस्ता सामान बोकेर एक दिन हिँडेपछि मात्र लेक पुगिन्थ्यो। लेकमा उहाँले चामल र खुर्सानीसँग आलु साटेर घर फर्कनुहुन्थ्यो। लेकका मानिसहरू पनि आलु, मुला र सागजस्ता तरकारी लिएर बेसीतिर झर्थे र अन्नसँग तरकारी साटेर लैजान्थे।

अहिले अवस्था फेरिएको छ। सबै क्षेत्रमा यातायातको सुविधा विस्तार भएको छ र आवश्यक वस्तु गाडीबाट लेकसम्म पुग्न थालेको छ। लेकमा उत्पादन भएको आलु आफैँ बजारसम्म आइपुग्छ। त्यसैले भिमबहादुरलाई अहिले सामान बोकेर लेक जानुपर्दैन। उहाँ बजारमा गएर आफूलाई चाहिने सामान पैसा तिरेर किन्नुहुन्छ र आफूसँग भएको उत्पादन बजारमा लगेर बेच्नुहुन्छ। उहाँको छोरा काठमाडौँमा पढ्छ र ऊ सामान किन्न तथा क्याम्पसको शुल्क तिर्न विद्युतीय माध्यमबाट भुक्तानी गर्छ। हिजो एक दिन हिँडेर साटासाट गर्नुपर्ने काम आज मोबाइलको एक क्लिकमा सकिन्छ। यही परिवर्तन नै वस्तु विनिमयबाट मौद्रिक कारोबारसम्मको यात्रा हो।

समय बित्दै जाँदा मानिसका आवश्यकता बढ्दै गए। वस्तु विनिमय प्रक्रियाबाट दैनिक व्यवहार चलाउन कठिन हुन थाल्यो। यस प्रणालीमा देखा परेका मुख्य कठिनाइ यी हुन्।

• वस्तुको उचित मूल्य निर्धारणमा समस्या देखापर्‍यो। एक भारी दाउराको बदलामा कति पाथी धान दिने भन्ने कुरामा दुवै पक्ष सजिलै सहमत हुँदैनथे।
• नासवान् र प्राकृतिक वस्तुहरू विभाजन गर्न कठिनाइ भयो। एउटा भेडाको आधा भाग चाहिएमा भेडालाई आधा बनाउन मिल्दैनथ्यो।
• वस्तु साटासाट गर्न व्यक्तिबिच आवश्यकताको दोहोरो मेल हुन कठिनाइ भयो। मसँग भएको वस्तु उसलाई चाहिने र उसँग भएको वस्तु मलाई चाहिने, यस्तो संयोग सधैँ जुट्दैनथ्यो।
• धन सम्पत्ति सञ्चित गर्न असुविधा भयो। अन्न, दूध र तरकारी लामो समय जोगाएर राख्न सकिँदैनथ्यो।
• भविष्यमा भुक्तानी गर्ने गरी वर्तमानमा आवश्यकता पूरा गर्नसमेत समस्या उत्पन्न भयो। उधारो कारोबार गर्दा पछि कति वस्तु फिर्ता दिने भन्ने टुङ्गो लाग्दैनथ्यो।

वस्तु विनिमय प्रणालीमा देखा परेका समस्या समाधानका लागि विभिन्न विकल्पको खोजी भयो। विकासको क्रमसँगै सबैलाई सर्वस्वीकार्य हुने वस्तुका रूपमा मुद्रा प्रचलनमा आयो। मुद्रा त्यस्तो वस्तु हो, जसलाई सबैले मूल्य मान्छन् र जसको बदलामा जुनसुकै वस्तु दिन र लिन सबै तयार हुन्छन्। सबैभन्दा पहिला धातु मुद्राको प्रचलन आयो।

धातुमुद्राको प्रचलनपछि कागजी मुद्रा प्रचलनमा आयो। कागजी मुद्रा धातु मुद्राको तुलनामा एक स्थानबाट अर्को स्थानमा स्थानान्तरण गर्न सजिलो भएको छ। धेरै रकमको कारोबार गर्दा धातुमुद्रा बोक्न गह्रौँ हुन्थ्यो भने कागजी नोट थैलीमा राखेर लैजान सकिन्छ। नेपालमा पनि वि.सं. २००२ बाट कागजी मुद्रा प्रचलनमा आएको हो। नेपालमा हाल विभिन्न दरका कागजी नोटहरू प्रचलनमा छन्।

पसलमा गएर पैसा तिरेर कापी किन्नु, तरकारी बेचेर पैसा लिनु, ज्याला बुझ्नु, बैङ्कमा रकम जम्मा गर्नु र ऋण तिर्नु, यी सबै मौद्रिक कारोबार हुन्। मुद्राले वस्तुको मूल्य तोकिदिन्छ, त्यसैले एक पाथी धानको मूल्य कति र एक किलो आलुको मूल्य कति भन्ने कुरामा अब विवाद पर्दैन। आवश्यकताको दोहोरो मेल नजुटे पनि काम चल्छ, किनभने आफ्नो वस्तु जसलाई चाहिन्छ उसलाई बेचेर आएको पैसाले चाहिएको वस्तु अर्कै ठाउँबाट किन्न सकिन्छ।

मुद्रा छाप्ने अधिकार केन्द्रीय बैङ्कलाई हुन्छ। नेपालमा नेपाल राष्ट्र बैङ्कले केन्द्रीय बैङ्कका रूपमा मुद्रा छाप्ने काम गर्छ। कुनै पनि देशले नोट छाप्नका निम्ति संयुक्त राष्ट्रसङ्घको विशिष्टीकृत संस्था अन्तर्राष्ट्रिय मुद्राकोषको अनुमति लिनुपर्छ। यसैले देशमा कति मुद्रा प्रचलनमा रहने भन्ने कुरा एउटै निकायबाट नियन्त्रित हुन्छ र मुद्राप्रतिको विश्वास कायम रहन्छ।

आज ठुलो रकमको कारोबार गर्न नगद बोकेर हिँड्नुपर्दैन। वर्तमान समयमा मुद्राको सट्टामा निम्न माध्यमबाट आर्थिक कारोबार गर्न सकिन्छ।

• चेक
• बैङ्क ड्राफ्ट
• ए.टी.एम. कार्ड
• अनलाइन भुक्तानी

मौद्रिक कारोबारले दैनिक जीवनदेखि देशको विकाससम्मलाई सहज बनाएको छ। यसका महत्त्व यसप्रकार छन्।

• मौद्रिक कारोबारका माध्यमबाट आफूलाई आवश्यक सामान खरिद गर्न सकिन्छ।
• आफूले उत्पादन गरेको वस्तु बिक्री गरेर मुद्रा आर्जन गर्न सकिन्छ।
• आफूसँग भएको सम्पत्ति वित्तीय संस्थामा सुरक्षित रूपमा राख्न सहयोग पुग्छ।
• आफूलाई आवश्यक पर्ने सेवा सुविधा सजिलै उपभोग गर्न सकिन्छ।
• कसैसँग ऋण लिन र दिन सहयोग पुग्छ।
• विकासका पूर्वाधारहरू निर्माण गर्न सहयोग पुग्छ।
• उधारो कारोबार गरी आवश्यकता पूरा गर्नसमेत सहयोग पुग्छ।

मुद्राको प्रयोग बढे पनि वस्तु विनिमयको चलन नेपालका केही ठाउँमा आज पनि जीवितै छ। धनकुटाको महालक्ष्मी नगरपालिका, ४ चानुवास्थित हाटडाँडामा साप्ताहिक रूपमा बुधबारे हटिया लाग्छ। महालक्ष्मी नगरपालिका, ३ डाँडागाउँकी लक्ष्मी बस्नेत खोर्सानी बोकेर यही हटियामा आउने गर्छिन् र आफूले ल्याएको खोर्सानीसँग स्कुस साट्छिन्। उनीसँगै आएका साथीहरूमध्ये कोहीले बन्दागोभीसँग स्कुस साट्छन् भने कोहीले स्कुससँग बयर साट्छन्। भोजपुरको जरायोटारदेखि लामपाते सुर्ती बेच्न आएकी सुस्मा राईले एक मुठा सुर्तीसँग एक काइयो केरा साटेकी थिइन्।

वस्तु विनिमयको चलन मुद्राको कारोबार सुरु हुनुभन्दा अघिको प्रचलन हो। लक्ष्मी बस्नेतले बुधबारे हटिया भर्न थालेको २५ देखि ३० वर्ष भइसकेको छ र पहिलेको तुलनामा साटासाट कम भए पनि यो चलन नहराएको उनी बताउँछिन्। यहाँ हटिया भर्न आउने किसानले मूल्याङ्कन वस्तुकै आधारमा गर्छन् र साटासाट गर्दा वस्तुअनुसार बराबरीमा भाग लगाउने गर्छन्। वस्तु विनिमयकै कारण औँला अर्थात् बेँसीमा फलेको उत्पादन लेकका किसानले खान पाउँछन् भने लेकमा फलेको उत्पादन औँलाका किसानले खान पाउँछन्। बहुदलीय व्यवस्था हुनुपूर्व चानुवामा प्रत्येक महिनाको १५ गते हटिया लाग्थ्यो।

यसबाट एउटा कुरा प्रस्ट हुन्छ। मुद्राको प्रचलनले वस्तु विनिमयलाई पूरै हटाएको छैन, तर दैनिक व्यवहारको मुख्य माध्यम भने मुद्रा नै बनेको छ। जहाँ बजार टाढा छ र जहाँ किसानहरूको उत्पादन एकअर्कालाई सिधै काम लाग्छ, त्यहाँ साटासाट अझै सजिलो मानिन्छ।

• तपाईँको समुदायमा मौद्रिक कारोबार हुने र नहुने क्रियाकलाप खोजी गरी लेख्नुहोस्।
• वस्तु विनिमयसम्बन्धी वा मौद्रिक कारोबारसम्बन्धी पत्रपत्रिकामा छापिएको कुनै समाचारको कटिङ सङ्कलन गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस् र साथीहरूसँग त्यसबारे छलफल गर्नुहोस्।
• नेपाली नोटको जतन गर्नका लागि के के गर्नुपर्ला, साथीहरूसँग छलफल गरी लेख्नुहोस्।
• तपाईँको परिवारमा अनलाइन भुक्तानीको अभ्यास गरिएको छ कि छैन, परिवारका सदस्यलाई सोधी प्राप्त जानकारी कक्षामा सुनाउनुहोस्।